عمليات بيت المقدس

کد خبر: ۱۱۱۱۷۴

تاریخ: ۲۲ شهريور ۱۳۸۵ - ۰۳:۱۶

در حالي که اشغال خرمشهر توسط عراق به عنوان آخرين و مهم ترين برگ برنده اين کشور براي وادار ساختن ايران به شرکت در هر گونه مذاکرات صلح تلقي مي شد، آزاد سازي اين شهر مي توانست سمبل تحميل اراده سياسي جمهوري اسلامي بر متجاوز و اثبات برتري نظامي اش باشد.
بر همين اساس، با توجه به اين که منطقه عمومي غرب کارون آخرين منطقه مهمي بود که هم چنان در اشغال عراق قرار داشت، از يک سو فرماندهان نظامي ايران براي انجام عمليات در اين منطقه اشتراک نظر داشتند، و از سوي ديگر عراق نيز که طراحي عمليات آزادسازي خرمشهر را پس از عمليات فتح المبين قطعي و مسجل مي پنداشت، با در نظر گرفتن اهميت اين شهر و جايگاه آن در دفاع از بصره، به ضرورت حفظ اين منطقه معتقد بود. از اين رو، بلافاصله پس از اتمام عمليات فتح المبين، در حالي که قواي ارتش عراق در منطقه عمومي خرمشهر تقويت مي شد، به تمام يگان هاي تحت امر قرارگاه مرکزي کربلا دستور داده شد تا ضمن بازسازي و تجديد قوا، به شناسايي و طراحي عمليات بپردازند.
اهداف عمليات
مهم ترين اهدافي که در اين عمليات دنبال مي شد، عبارت بودند از:
-         انهدام نيروي دشمن، حداقل بيش از دو لشکر.
-         آزاد سازي حدود 5400 کيلومتر مربع از خاک ايران؛ از جمله شهرهاي خرمشهر، هويزه و پادگان حميد.
-         خارج نمودن شهرهاي اهواز، حميديه و سوسنگرد از برد توپخانه دشمن.
-         تامين مرز بين المللي (حدفاصل پاسگاه طلائيه تا شلمچه).
-         آزادسازي جاده اهواز – خرمشهر و خارج شدن جاده اهواز – آبادان از برد توپخانه دشمن.

منطقه عمليات
منطقه عمومي عمليات بيت المقدس در ميان چهار مانع طبيعي محصور است، که از شمال به رودخانه             کرخه کور، از جنوب به رودخانه اروند، از شرق به رودخانه کارون و از غرب به هور الهويزه منتهي مي شود.
منطقه مزبور به جز جاده نسبتا مرتفع اهواز – خرمشهر، فاقد هر گونه عارضه مهم براي پدافند است. همين امر موجب شد تا زمين منطقه – به دليل مسطح بودن – براي مانور زرهي مناسب، و براي حرکت نيروهاي پياده – به دليل در ديد و تير قرار داشتن – نامناسب باشد. نقاط حساس و استراتژيک منطقه شامل بندر و شهر خرمشهر، پادگان حميد، جفير، جاده آسفالت اهواز –  خرمشهر، شهر هويزه و رودخانه هاي کارون،  کرخه کور و اروند  بود.

استعداد دشمن
تا قبل از آغاز عمليات بيت المقدس، استعداد نيروهاي دشمن به ترتيب زير بود:
-         لشکر 6 زرهي؛ از جنوب رودخانه کرخه تا هويزه.
-         لشکر 5 مکانيزه؛ از غرب اهواز تا روستاي سيد عبود.
-         لشکر 11 پياده از سيد عبود تا خرمشهر –  تيپ هاي 22، 48، 44 مامور حفاظت از خرمشهر بودند.
-         لشکر 3 زرهي در شمال خرمشهر.
با شروع عمليات نيز يگان هاي ديگري از ارتش عراق به منطقه اعزام شدند که در مجموع تمامي يگان هايي که در منطقه درگيري حضور يافتند، عبارت بودند از:
-         لشکر 5 مکانيزه؛ شامل: تيپ هاي 26 و 55 زرهي و تيپ هاي 15 و 20 مکانيزه.
-         لشکر 6 زرهي؛ شامل: تيپ هاي 16 و 30 زرهي و تيپ  25 مکانيزه .
-         لشکر 3 زرهي؛ شامل: تيپ هاي 6،12 و 53 زرهي و تيپ 8 مکانيزه .
-         لشکر 9 زرهي؛ شامل: تيپ هاي 35 و 43 زرهي و تيپ 14 مکانيزه .
-         لشکر 10 زرهي؛ شامل: تيپ هاي 17 زرهي و 24 مکانيزه .
-         لشکر 11 پياده؛ شامل: سه تيپ سازمان 44، 48 و 49 پياده و سه تيپ تحت امر 45 ، 113 و 22 پياده.
-         لشکر 12 زرهي؛ شامل: تيپ هاي 46 مکانيزه و 37 زرهي.
-         لشکر 7 پياده؛ شامل: تيپ هاي 19 و 39 پياده.
-         تيپ مستقل 10 زرهي.
-         تيپ هاي مستقل 109، 419، 416، 90، 417، 601، 602، 605، 606، 409، 238 و 501 پياده.
-         تيپ هاي 31، 32 و 33 نيروي مخصوص.
-         تيپ هاي 9، 10 و 20 گارد مرزي.
-         تعداد 30 گروهان کماندو.
-         تعداد 10 قاطع جيش الشعبي (هر قاطع 450 نفر).
-         گردان تانک مستقل سيف سعد.
-         گردان هاي شناسايي حطين، صلاح الدين، حنين.
-         توپخانه دشمن نيز از 530 قبضه توپ در انواع مختلف تشکيل شده بود که به طور تقريبي عبارت بود از 30 گردان.
طرح عمليات
در طراحي عمليات، تهاجم از طريق عبور از رودخانه کارون و پيشروي به سوي مرز بين المللي و سپس آزادسازي شهر خرمشهر مد نظر قرار گرفته و چنين استدلال مي شود که حمله به جناح دشمن، که عمدتا به سمت شمال آرايش گرفته بود، عامل موفقيت عمليات است.
هم چنين، شکستن خطوط اوليه دشمن و عبور از رودخانه و گرفتن سرپل در غرب کارون تا جاده آسفالته اهواز – خرمشهر به عنوان اهداف مرحله اول و ادامه پيشروي به سمت مرز و تامين خرمشهر به عنوان اهداف مرحله دوم تعيين شدند.
بر همين اساس، محورهاي عملياتي هر يک از قرارگاه ها به ترتيب زير مقرر گرديد:
1-     محور شمالي؛ قرارگاه قدس (با عبور از رودخانه کرخه).

2-     محور مياني؛ قرارگاه فتح (با عبور از رودخانه کارون و پيشروي به سمت جاده اهواز – خرمشهر).
3-     محور جنوبي؛ قرارگاه نصر (با عبور از کارون و پيشروي به سمت خرمشهر).
شرح عمليات
سرانجام عمليات بيت المقدس در 30 دقيقه بامداد روز 10 ارديبهشت 1361 با قرائت رمز عمليات بسم الله الرحمن الرحيم . بسم الله القاسم الجبارين، يا علي ابن ابي طالب از سوي فرماندهي آغاز شد.
شهيد آيت الله صدوقي و آيت الله مشکيني نيز که در کنار فرماندهان سپاه و ارتش در قرارگاه کربلا حضور داشتند، هر يک به طور جداگانه، پيام هايي را به وسيله بي سيم خطاب به رزمندگان اسلام قرائت کردند.
عمليات بيت المقدس را به چهار دوره زماني به شرح زير مي توان تقسيم کرد:
مرحله اول : در محور قرارگاه قدس (شمال کرخه کور) به دليل هوشياري دشمن و وجود استحکامات متعدد، پيشروي نيروها به سختي امکان پذير بود و در اين ميان تنها تيپ هاي 43 بيت المقدس و 41 ثارالله موفق شدند از مواضع دشمن عبور کرده و منطقه اي در جنوب رودخانه کرخه کور را به عنوان سرپل تصرف کنند. عدم پوشش جناحين اين يگان ها باعث شده بود که فشار شديد دشمن برآن ها وارد شود.
در محور قرارگاه فتح، يگان هاي خودي ضمن عبور از رودخانه به سرعت خود را به جاده                  اهواز – خرمشهر رسانده و به ايجاد استحکامات و جلوگيري از نقل و انتقالات و تحرکات دشمن در جاده مذکور پرداختند.
در محور قرارگاه نصر، به دليل تاخير در حرکت و وجود با تلاق در کنار جاده اهواز – خرمشهر و هم چنين تمرکز دشمن در شمال خرمشهر، نيروهاي اين قرارگاه نتوانستند به اهداف مورد نظر دست يافته و با قرارگاه فتح الحاق کنند.
الحاق کامل قرارگاه نصر با قرارگاه فتح و هم چنين تصرف اهداف مرحله اول قرارگاه قدس در دستور کار عمليات شب دوم قرار گرفت که با انجام آن تا حدودي اهداف مورد نظر محقق شد، ليکن برخي رخنه ها همچنان باقي بود تا اين که سرانجام پس از 5 روز، جاده اهواز – خرمشهر از کيلومتر 68 تا کيلومتر 103 تثبيت و کليه رخنه ها ترميم شد.

مرحله دوم: در اين مرحله آزاد سازي خرمشهر از دستور کار عمليات خارج و تصميم گرفته شد که                 قرارگاه هاي فتح و نصر از جاده اهواز – خرمشهر به سمت مرز پيشروي کنند و قرارگاه قدس نيز ماموريت يافت تا به صورت محدود براي تصرف سرپل در جنوب کرخه کور اقدام نمايد و سپس آن را گسترش دهد.
عمليات در اين مرحله در ساعت 22:30 روز 16/2/1361 آغاز شد. نيروهاي قرارگاه فتح در همان ساعات اوليه به جاده مرزي رسيدند. يگان هاي قرارگاه نصر نيز با اندکي تاخير و تحمل فشارهاي دشمن، به مرز رسيده و با قرارگاه فتح الحاق کردند.
دشمن با مشاهده جهت پيشروي نيروهاي ايران به طرف مرز، لشکر هاي 5 و 6 خود را به عقب کشاند. به نظر مي رسيد اين عقب نشيني با دو هدف انجام شده باشد: يکي جلوگيري از محاصره و انهدام اين لشکرها،  و ديگري تقويت هر چه بيشتر خطوط پدافندي بصره و خرمشهر.
در پي اين عقب نشيني که از ساعات اوليه روز 18/2/1361 آغاز شده بود، نيروهاي قرارگاه قدس ضمن تعقيب نيروهاي دشمن، تعدادي از آن ها را که از قافله عقب مانده بودند، به اسارت خود درآوردند و در نتيجه جاده اهواز – خرمشهر (تا انتهاي جنوب منطقه اي که توسط قرارگاه نصر به عنوان سرپل تصرف شده بود) و نيز مناطقي همچون جفير، پادگان حميد و هويزه آزاد شدند.
مرحله سوم: در اين مرحله، قرارگاه نصر ماموريت يافت تا حرکت خود را به سمت خرمشهر آغاز نمايد. نيروهاي عمل کننده که متشکل از چهار تيپ مستقل سپاه پاسداران و دو تيپ ارتش بودند، در آخرين ساعات روز 19/2/1361 عمليات خود را آغاز کردند؛ اما به دليل هوشياري دشمن و تمرکز نيرو در خطوط  پدافندي اش، نيروهاي خودي در انجام ماموريت خود توفيق نيافتند. تکرار اين عمليات در روز بعد نيز به شکست انجاميد. به همين خاطر تصميم گرفته شد تا براي انجام عمليات نهايي فرصت بيشتري به يگان ها داده شود. هم چنين مقرر شد دو تيپ المهدي (عج) و امام سجاد (ع) از قرارگاه فجر نيز در حرکت بعدي استفاده شود.
مرحله چهارم عمليات از 1 تا 4 خرداد 1361:
سرانجام  در ساعت 22:30 اول خرداد 1361 تلاش براي آزادي سازي خرمشهر با رمز «بسم الله القاسم الجبارين يا محمد بن عبدالله (ع)» آغاز شد در برابر تک سريع و غافلگيرانه، نيروهاي عراقي دچار وحشت وسرگرداني شديد شدند و نتوانستند واکنش مهمي از خود نشان دهند و ارتباط يگان هاي دشمن با يکديگر قطع شد. فرار افسران و درجه داران و سربازان عراقي از منطقه خرمشهر گوياي از هم پاشيدگي سازمان يگان هاي دشمن بود.

در روز دوم خرداد نتيجه پيکار بسيار درخشان بود و قرارگاه کربلا به هدف خود که احاطه کامل خرمشهر بود، رسيد. تعداد اسراي عراقي در اين روز از 2830 نفر تجاوز کرد و يگان هايي از دشمن که در منطقه بين نهر عرايض و شلمچه مستقر بودند، به ميزان زياد منهدم شدند.
به وجود حضور گسترده هواپيماهاي عراقي در آسمان منطقه، عقابان تيزپرواز نيروي هوايي ارتش در پشتيباني از يکان هاي رزمنده، در صحنه عمليات بيت المقدس حضوري فعال داشتند و با بمباران پل شناور عراقي ها بر روي شط العرب و مناطق تجمع آنان در آن سوي رودخانه، نقش ارزنده اي در آزاد سازي خرمشهر ايفا کردند.
در اواخر روز دوم خرداد، قرارگاه کربلا پس از بررسي آخرين وضعيت، تصميم گرفت تا نيروها با ورود به شهر، آنرا از لوث وجود نيروهاي عراقي پاک گردانند. و در سه بامداد روز سوم خرداد واحدهايي از رزمندگان ايران به آن سوي رودخانه وارد شدند.
از طرف ديگر جمعي از نيروهاي عراقي با استفاده از تاريکي شب و قايق اقدام به فرار کردند که تعدادي از اين قايق ها توسط تکاوران نيروي دريايي هدف قرار گرفت و سرنشينان آن ها غرق شدند.
نيروهاي عراقي از ساعت سه و پنجاه دقيقه بامداد تا نيم بعد ازظهر روز سوم خرداد از سمت شلمچه 3 بار اقدام به پاتک کردند و تلاش نمودند تا از طريق جاده شلمچه – خرمشهر حلقه محاصره خرمشهر را بشکنند، اما هر بار با پايداري و مقاومت دلاورانه رزمندگان ايراني مواجه شدند و با دادن خساراتي عقب نشيني کردند.
در ساعت 11 صبح روز سوم خرداد در حالي که درگيري شديدي بين قواي ايراني و نيروهاي عراقي در شمال نهر خين جريان داشت و دشمن در فکر شکستن حلقه محاصره خرمشهر بود، رزمندگان ايراني از جناح غرب و خيابان کشتارگاه وارد شهر شدند. ناحيه گمرک خرمشهر در کنار اروند اندکي مقاومت کرد که آن هم به سرعت در هم شکسته شد.
در ساعت 12 قواي ايران از سمت شمال و شرق وارد شهر شدند و نيروهاي متجاوز بعثي که 24 ساعت در محاصره کامل قرار داشتند، راهي جز اسارت يا فرار و يا کشته شدن نداشتند. بدين جهت واحدهاي عراقي گروه گروه به اسارت رزمندگان اسلام در آمدند.
در ساعت 2 بعد از ظهر، خرمشهر به طور کامل آزاد شد و پرچم پر افتخار جمهوري اسلامي ايران برفراز «مسجد جامع» و پل تخريب شده خرمشهر به اهتزاز درآمد.
بدين ترتيب اين شهر مقاوم که پس از 35 روز پايداري و مقاومت در 4 آبان 1359 به اشغال دشمن درآمده بود، پس از 578 روز (19 ماه) اسارت، بار ديگر به آغوش گرم ميهن اسلامي بازگشت و پيکره پاک آن از لوث وجود متجاوزان تطهير گرديد.
رزمندگان اسلام در اولين اقدام خود پس از آزاد سازي شهر، نماز شکر را در مسجد جامع خرمشهر اقامه کردند. خبر آزاد سازي خرمشهر به سرعت در همه جا طنين افکند و ملت ايران اسلامي را که مدت ها در آرزوي شنيدن چنين خبر مسرت بخشي بودند، غرق در شادي و سرور کرد. مردم به خيابان ها ريختند و با پخش شيريني به جشن و شادي پرداختند. در پايان آن روز امت شهيد پرور ايران با حضور در مساجد، نماز شکر به جاي آورده و با فرا رسيدن شب به يمن پيروزي حق بر باطل بر پشت بام ها نداي الله اکبر سردادند.
نتايج
-     طي عمليات بيت المقدس 5038 کيلومتر مربع از اراضي اشغال شده از جمله شهرهاي خرمشهر و هويزه و نيز پادگان حميد و جاده اهواز – خرمشهر آزاد شدند. علاوه بر اين شهرهاي اهواز، حميديه و سوسنگرد از تيررس توپخانه دشمن خارج گرديدند. هم چنين 180 کيلومتر از خط مرزي تامين شد.
-         با فتح خرمشهر، برتري نظامي ايران بر عراق مورد تاييد کارشناسان و تحليل گران نظامي قرار گرفت.
-         فتح خرمشهر موجب انفعال ارتش عراق شد؛ به گونه اي که نظاميان عراقي تا مدت زيادي نتوانستند از لاک دفاعي خارج شوند.
-         عمليات بيت المقدس موجب شد تا کشورهاي عرب منطقه به تقويت مالي و نظامي عراق مبادرت ورزند.
-         طي اين عمليات حدود نوزده هزار تن از نيروهاي دشمن به اسارت درآمده و بالغ بر شانزده هزار تن کشته و زخمي شدند.
ميزان انهدام يگان هاي دشمن
لشگر 3 زرهي و لشگرهاي 11 و 15 پياده: 80 درصد.
لشگرهاي 9 و 10 زرهي: 50 درصد.
لشگر 7 پياده: 40 درصد.
لشگر 5 مکانيزه و لشگرهاي 6 و 12 زرهي: 20 درصد.
تيپ هاي 9، 10 و 20 گارد مرزي: 100 درصد.
تيپ 109 پياده: 60 درصد
تيپ هاي 601، 602، 416، 419 پياده: 50 درصد.
تيپ هاي 31، 32 و 33 نيروهاي مخصوص به ميزان زياد.