بررسی ابعاد مصرف و مصرف گرایی در جامعه

سبک زندگی تبلور هویت افراد

کارکرد نمایشی مصرف، ناشی از این واقعیت در دنیای مدرن است که جهت‌گیری مصرف تنها ناشی از ضرورت رفع نیازهای زیستی نیست.

کد خبر: ۱۱۷۰۴

تاریخ: ۲۸ بهمن ۱۳۹۲ - ۰۹:۳۹

به گزارش خبرگزاری دفاع مقدس، سبک زندگی مجموعهٔ برگزیدهای از ارزشها، نگرشها، حالات و رفتار شخص است که مجموع اینها با مدّ نظر قرار دادن عوامل موثر بر آن، الگوهای رفتاری و هنجاری را مشخص میسازد که در بعد اجتماعی، تشکیلدهندهٔ فرهنگ یک اجتماع خواهد بود.

با در نظر گرفتن عدم جدایی مصرف و سبک زندگی در جامعهٔ مدرن کنونی، عامل مصرف در تحلیل سبک زندگی از اهمیتی اساسی برخوردار است. مصرف با کارکرد نمادین خود هویت افراد را نشان میدهد. کارکرد نمایشی مصرف، ناشی از این واقعیت در دنیای مدرن است که جهتگیری مصرف تنها ناشی از ضرورت رفع نیازهای زیستی نیست، بلکه انتخابی است که هویت متمایز را آشکار میسازد.

میتوان این گونه گفت که سبک زندگی به معنای رایج آن ارتباط تنگاتنگی با مفهوم مصرف دارد. یعنی یکی از مفاهیم اصلی در جامعهٔ مدرن فرهنگ مصرفی است. اینکه مردم به چه میزان و چگونه مصرف کنند. در نظام واره جامعهٔ مصرفی، مصرف نه تنها به صرف مصرف از دیدگاه اقتصادی نگاه میشود، بلکه در این مصرف گذشته از عوامل اقتصادی همچون سطح درآمد، قیمت، کیفیت و... عوامل غیر اقتصادی نیز دخیل هستند که میتوان از دو بعد بدانها نگاه کرد.

- عوامل فرهنگی- اجتماعی موثر بر فرهنگ مصرفی.
- آثار فرهنگی- اجتماعی فرهنگ مصرفی.

در حوزهٔ اول، یکی از مباحث اصلی و کنونی در جامعهٔ آمریکایی، هویتسازی است. «هانتینگتون» (۱) در کتاب «چالشهای هویت در آمریکا» موفقیت جامعهٔ آمریکایی را در گرو هویت آمریکایی میداند.

غرض این است که سبک زندگی یا همان موارد روزانهٔ پیرامون افراد، تبلور هویت عینیتیافته در افراد است. اینکه انسان بیش از هر چیز دیگر بدین امر اندیشیده باشد که هدف آغازین و غایی زندگی چیست و کیفیت زندگی چگونه باشد؛ و چگونه به آن بیندیشیم.

به بیانی سبک زندگی، ریشه در هویت فردی و اجتماعی نیز دارد، چرا که صرف معنای هویت امری معنوی است و برخاسته از منش فکری، ولی مصادیق آنجاری در مسائل روزانهٔ زندگی است. لذا نوع نگاه به ماهیت زندگی، به تعاقب آن روش و سیاق زندگی نیز شکل خواهد گرفت. بنابراین میتوان گفت، سبک زندگی تبلور و عینیت هویت افراد است.

اما از سویی دیگر آنچه که بیش از هر چیز هویداست ظواهر فرهنگ مصرفی است. از آنچه گفته شد مسلم است که هویت، ارتباطی تنگاتنگ با سبک زندگی غالب دارد. در سبک زندگی کنونی که دارای پشتوانهٔ فکری است، هویت فردی و اجتماعی نیز متاثر خواهد بود تا بدانجا که هویت افراد را از طریق سبک زندگی طراحیشده بازتولید میکنند و بیش از آن، از میان درونی کردن یک سری از رفتارها و باورهاست که فرد در زندگی روزمرهٔ خویش با آن سر و کار دارد، بدین طریق است که غالب افراد و گروهها پس از طی گذشت زمان به صورت نظاممندی، رفتاری را بر میگزینند که حتی اگر بدان نیازمند نباشند، انتخابش خواهند کرد.

«بوردیار» (۲) در کتاب نظام اشیاء بیان میکند که مصرف به تنهایی ارضاء یک دسته از نیازهای زمینی نیست، بلکه متضمّن نشانهها و نمادهاست. او معتقد است مصرف را باید به عنوان روندی تلقی کرد که در آن خریدار یک قلم کالا از طریق به نمایش گذاشتن کالاهای خریداریشده، به طور فعالی مشغول تلاش برای خلق و حفظ یک حس هویت است. به عبارتی دیگر، مردم حس هویتِ چه کسی بودن را، از طریق آنچه مصرف میکنند تولید میکنند.

لذا پرواضح است، جامعهای که در آن مصرف کالا ملاک است، همان کالا بازنمود نگرش و منش یک جامعه میتواند تلقی بشود. در رویکردی، رفتارهای مصرفی فرد مبنای شکلگیری هویت اجتماعی او محسوب میشود. این بیان نه از باب توصیف است بلکه بیان حقیقتی است. چرا که مشخصهٔ جامعهٔ مدرن کنونی رشد انواع گوناگون سبکهای زندگی ملازم و همراه با مصرف است و بهترین نمود آن را در ابزاری به نام رسانه میتوان مشاهده کرد.

هویت

وجه مشخصهٔ هویت تشابه و تمایز است که در فرد پدیدار است. هویت در نگاه اول قابل تقسیم به فردی، اجتماعی، خانوادگی و دینی است. از جمله مبانی شکلگیری آن باید به چند مقولهٔ خودشناسی، هدف، اجتماع و خداشناسی توجه کرد.

ارزش

سوی دیگر در مصرف و هویتسازی، ارزش است، چه در بعد اعتقادی و چه در بعد رفتار. بنابر ارزش است که انسان به نوع رفتار و عقاید خویش سامان میدهد، و بالعکس. در حقیقت ارزش از جمله مفاهیمی است معنوی، که در ذهن فرد چارچوبهایی را مشخص میکند که رفتار و نگرش فرد را تحت تاثیر قرار میدهد. لذا در تبیین فرهنگ مصرفی و هویت آنچه که نباید نادیده انگاشته شود توجه به ارزشسازی در جامعه است. در پس ارزشسازی است که میتوان از نوع مصرف و هویت، تحلیل مناسبتری داشت.

با در نظر گرفتن عدم جدایی مصرف و سبک زندگی در جامعهٔ مدرن کنونی، عامل مصرف در تحلیل سبک زندگی از اهمیتی اساسی برخوردار است. مصرف با کارکرد نمادین خود هویت افراد را نشان میدهد. کارکرد نمایشی مصرف ناشی از این واقعیت در دنیای مدرن است که جهتگیری مصرف تنها ناشی از ضرورت رفع نیازهای زیستی نیست، بلکه انتخابی است که هویت متمایز را آشکار میسازد.

امروزه مصرف و نیاز از هم فاصله گرفتهاند و شکافی بین آنها به وجود آمده است به نحوی که دیگر مصرف انسانی مطابق با نیازهای انسانی نیست، بلکه مصرف چیزی بیش از آن است و آن شکاف را مصرفگرایی پر کرده است. در پی این مصرفگرایی متظاهرانه است که اوقات فراغت نیز بازتعریف خواهند شد، و در پی آن و نهادینه شدن چنین فرهنگی است.

در حقیقت در جامعهٔ مدرن کنونی هویت فردی پیرو جامعه است و از سویی دیگر سبک زندگی به گونهای نظاممند تعریف شده است که فرد در چارچوب همان اجتماع برای خویش بتواند تصمیم بگیرد. لذا زمانی که اشاره میشود به اینکه مصرف کالا نمادی است از سبک منش و رفتار فرد در جامعه در حقیقت اشاره است به تبعیت فرد از تفکر جامعه، اگرچه مقتضی زمان مناسب خویش نباشد. اقتضاء مصرف، هویت مادی را نیازمند است چرا که ارزشها بر اساس مصارف مادی تعریف گشته است. بنابراین هویت فرد حول محور جهانبینی مادی بنا نهاده میشود.

تبعات چنین هویتی و سبکی

این بار فرهنگی روز به روز فراگیرتر خواهد شد و در پی آن نیز فرهنگ بومی و هویت معنوی قربانی میشود، چرا که آنچه در سطح زندگی نظیر رفاههای جزئی مصرف میشود اگرچه به ظاهر هدف است اما در عمل سبک زندگی فرد را تغییر میدهد و به مرور زمان تبدیل به ارزش فردی و اجتماعی خواهد شد. از این رهگذر است که هم اکنون در جامعهٔ مدرن و سرمایهداری میتوان گسست نسلی، تناقضات ارزشی و بحران هویتی در اقشار و گروههای اجتماعی مختلف را مشاهده کرد.

منابع:
۱) ساموئل هانتینگتون (Samuel P. Huntington) جامعهشناس آمریکایی،
وی بخاطر نظریه برخورد تمدنها و پیشبینی کشمکش جهان غرب با جهان اسلام شهرت جهانی پیدا کرد.
۲) ژان بودریار (Jean. Baudrillard) - فرانسوی - جامعهشناس، فیلسوف، نظریهپرداز پسامدرنیته و پساساختارگرایی.