الگوی مدیریت جهادی بر اساس دفاع‌مقدس و جهادسازندگی؛

این شهدا، چگونه مدیریت جهادی را پیاده کردند؟

یکی از نمونه های برجسته"مدیریت جهادی" در کشور، تجربیات فرماندهان نام آور دفاع مقدس است. تجربه موفق دیگر "مدیریت جهادی" جهاد سازندگی است که به کمک آن انقلاب اسلامی توانست در سخت‌ترین شرایط ممکن برای تحقق شعارهای خود به سامان دهی وضعیت مناطق محروم، روستاها و جبهه-جنگ بپردازد. در نتیجه با وجود تجارب موفقی که ما در شرایط پیچیده و سخت انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی داشته ایم، اکنون مدیران کشور می‌توانند از این تجربیات برای تحقق شعار سال درس بگیرند.

کد خبر: ۲۴۸۲۵

تاریخ: ۱۹ مرداد ۱۳۹۳ - ۰۹:۴۰

به گزارش دفاع پرس، مقام معظم رهبری در بیان علت انتخاب شعار "اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی" به عنوان نقشه راه کلی سال ۹۳، به گامهای بلند و تجربیات موفق ملت و امکانات و ظرفیتهای وسیع کشور اشاره کردند و افزودند: «مسیر پر افتخار اقتدار ملی با تمرکز مسئولان و مردم بر این شعار، با شتاب بیشتری پیموده خواهد شد.»"مدیریت جهادی" به عنوان یکی از ارکان شعار امسال عمدتاً متوجه مدیران جامعه و ناظر بر نقش مسئولان در راه دستیابی به اقتدار ملی است که باید از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گرفته و به عنوان الگوی بومی مدیریت در کشور مورد بررسی و توجه قرار بگیرد. در این نوشتار سعی شده است با بهره گیری از تجارب موفق مدیریتی در زمان دفاع مقدس و جهاد سازندگی، مولفه های مدیریت جهادی ارائه شود.

به طور قطع یکی از نمونه های برجسته"مدیریت جهادی" در کشور، تجربیات فرماندهان نام آور دفاع مقدس است. تجربه موفق دیگر "مدیریت جهادی" جهاد سازندگی است که به کمک آن انقلاب اسلامی توانست در سختترین شرایط ممکن برای تحقق شعارهای خود به سامان دهی وضعیت مناطق محروم، روستاها و جبهه-جنگ بپردازد. در نتیجه با وجود تجارب موفقی که ما در شرایط پیچیده و سخت انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی داشته ایم، اکنون مدیران کشور میتوانند از این تجربیات برای تحقق شعار سال درس بگیرند.

فرماندهان دفاع مقدس، الگوی کامل یک مدیر جهادی

بررسی تجارب هشت سال دفاع مقدس، مطالعه نوشتهها، خاطرات و زندگینامههای فرماندهان شهید دفاع مقدس هم از این جهت که ما را با ویژگیهای شخصیتی آنها آشنا میکند و هم از جهت شناخت شیوه عمل و مدیریت جبهههای جنگ میتواند الگوی مناسبی برای مدیران فعلی کشور باشد.

شهید حسن باقری در یادداشتی که به قلم ایشان موجود است خصوصیاتی که یک فرمانده عملیات را اینچنین بیان کرده اند:

۱- علاقه، ایمان و توکل بر خداوند
۲- استعداد (روحی-هوشی-جسمی)
۳- پشتکار و ثبات قدم و اخلاق نیکو
۴- مدیریت و سازماندهی
۵- آشنایی به محیط و سابقه کار آموزشی
۶- آرامش خاطر و اطمینان قلب
۷- جسارت ، شجاعت جهت حضور در خط مقدم
۸- تعهد ماندن تا پایان جنگ در جبهه
۹- داشتن حداقل تجربه نظامی – عملیاتی (۱)

همچنین شهید عباس کریمی قهرودی فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسول الله در یکی از برگ های دفتر خاطراتی که از او جامانده در توصیف یک فرمانده خوب نوشته است: «سلامتی جسم، فزونی علم، مشورت با دیگران، سعه صدر، نداشتن حس انتقام، برخورد با افراد تحت فرماندهی از راه ارشاد و موعظه، در کنار همه ی تاکتیک ها و از همه مهم تر فاصله نگرفتن از خداست. فرماندهی که ابتکار عمل نداشته باشد تسلیم است. ابتکار عمل سلاح برنده ی مومن است.»(۲)

۱۲ شاخص و ویژگی اصلی مدیریت جهادی که در منش و تجربیات این فرماندهان موفق دیده میشود عبارتند از:

۱) قصد قربت و توکل به خدا

این شاخص هم در جنگ و هم در جهاد سازندگی به وضوح در اعمال و رفتار مدیران دیده میشد. آنچه که در جهادسازندگی متبلور شد این بود که انگیزههای معنوی مهمتر از انگیزه های مادی بود و این در واقع تحقق مهمترین آرمان انقلاب اسلامی بود. نیت الهی مهمترین عاملی بود که توانست بر تمامی انگیزههای مادی و دنیایی غلبه کند و مردم و مدیران را در سختترین روزهای بعد از پیروزی انقلاب و شروع جنگ تحمیلی که کشور را در یک وضعیت به شدت آسیب پذیر قرار داده بود در غلبه بر دشمن بعثی و آبادانی مناطق محروم و روستاها یاری کند. حضرت امام خمینی (ره) در جمع مسئولین جهاد سازندگی فرمودند: «برای خدا به بندگان خدا خدمت کنید و ثنا و اجر را از او طلب کنید که او جزای شما را و اجر شما را عطا میفرماید. آن چیزی که حجم عمل را زیاد میکند ولو حجم مادیش کم است، لله بودن و اخلاص است.»(۳)

۲) ولایتمداری و ولایتپذیری

همانطور که مهمترین عامل پیروزی انقلاب اسلامی، ولایت مداری و تبعیت از شخص امام خمینی (ره) بود، آنگاه که امام خمینی به عنوان ولایت فقیه حکم و یا دستوری صادر میکردند مردم بدون کوچکترین تردید و با تمام قوا به اجرای آن حکم میشتافتند.

شهید حسین خرازی در فرازهایی از وصیت نامه اش می نویسد: «همه ما مکلفیم و وظیفه داریم با وجود همه نارساییها بنا به فرمان رهبری، جنگ را به همین شدت و با منتهای قدرت ادامه بدهیم زیرا ما بنا بر احساس وظیفه شرعی میجنگیم نه به قصد پیروزی تنها. از مردم میخواهم که پشتیبان ولایت فقیه باشند، راه شهدای ما راه حق است، اول میخواهم که آنها مرا بخشیده و شفاعت مرا در روز جزا کنند و از خدا میخواهم که ادامهدهنده راه آنها باشم.»(۴)

۳) تلاش و پشتکار خستگی ناپذیر

سرتیپ خلبان شهید شیرودی یکی از کسانی بود که تلاش و سرعت عمل و شجاعتاش زبانزد همقطارانش بوده است. دربارهی او گفتهاند: ارتش، دانشگاهی برای آموختن پرواز شد و سالهای خدمت در ارتش از او خلبانی ساخت که به قول تیمسار فلاحی ناجی غرب و فاتح گردنهها شد. شیرودی به اتفاق چند تن از خلبانان با اوجگیری جنگ کردستان وارد عرصه شد و از خود شجاعت و ابتکار عمل زیادی نشان داد، به طوری که خبر شجاعتش نه تنها در ایران بلکه در تمام خبرگزاریهای جهان منعکس شد. وی بالاترین ساعت پرواز درجنگ را در جهان داشته است و با بیش از ۴۰ بار سانحه و بیش از ۳۰۰ مورد اصابت گلوله به هلی کوپترش، باز سرسختانه میجنگید. شهید شیرودی پس از چند هزار مأموریت هوایی و انجام بالاترین پروازهای جنگی در دنیا، سرانجام در آخرین عملیات پروازی خود در منطقه بازی دراز به شهادت رسید.

همچنین محسن رضائی درباره فرماندهی حاج احمد متوسلیان می گوید: «وقتی بنده فرمانده سپاه شدم، حاج احمد متوسلیان را به جنوب برده و از او خواستم که تیپ محمد رسول الله(ص) را تشکیل دهد که خب حاج احمد هم با کمک آقای همت و شهبازی این تیپ را تشکیل داد و در عملیات فتح المبین بسیار درخشش بالایی داشتند.حاج احمد متوسلیان به واقع از فرماندهان شجاع بود به گونه ای که در برخی از عملیات ها بنده سخت ترین بخش نبرد را به وی واگذار می کردم.»(۵)

۴) خلاقیت و نوآوری در کار

یکی دیگر از ویژگیهای مهمی فرماندهان دفاع مقدس خلاقیت و نوآوری بود. شهید حسن باقری یک دانشجوی ۲۵ ساله رشته حقوق قضایی دانشگاه تهران بود که توانست با تاسیس واحد اطلاعات و عملیات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، واحدی که بعدها نبض دفاع مقدس هشت ساله مردم ایران را به دست گرفت، مسیر جنگ را عوض کند. راهبرد شهید باقری مبنی بر ورود نیروهای مردمی به صحنه جنگ و ادغام ارتش و این نیروها در اولین عملیات بزرگ ایران معجزه کرد.ارتش عراق که تا آن روز چهار عملیات ایران را دفع کرده بود و غیر قابل شکست نشان می داد، در این عملیات کیلومترها از خاک ایران عقب نشینی کرد. در عملیات بعدی که طریق القدس نام داشت، ایران با استفاده از این راهبرد، شکست سختی به ارتش عراق وارد کرد. در این عملیات ۱۵۰۰۰ افسر و سرباز عراقی به اسارت ایران در آمدند. وقتی در نهم اردیبهشت سال ۱۳۶۱ شمسی فرماندهان جنگ ۴۰ هزار نیروی جنگی را برای بازستانی خرمشهر از عراق آماده رزم کردند، صاحب نظران نظامی دنیا هیچگاه فکر نمی کردند با مدیریت و فرماندهی ایرانی، این عملیات بزرگ با موفقیت به پایان برسد. راهبرد شهید باقری در این عملیات به اوج خود رسید و ایران با قدرت نمایی خیره کننده در طول یک نبرد ۲۳ روزه، خرمشهر را از عراق بازپس گرفت، ۱۶۰۰۰ از نیروهای دشمن را کشت و ۱۹۰۰۰ نفر را اسیر کرد.

۵) تخصص گرائی

در جبهه دو نوع متخصص وجود داشت؛ کسانی که از طریق ممارست و تجربه صاحب تخصص شده بودند و آنها که در رشتههای مشخصی دورههای آکادمیک گذرانده بودند. فرماندهان هفت سال دفاع مقدس هر کدام در وظیفهی که به عهده داشتند سرآمد بودند و این موضوع نقش مهمی در کسب پیروزی داشت. برای مثال سرتیپ خلبان فریدون ذوالفقاری در آغاز جنگ عراق علیه ایران به عنوان فرمانده اسکادران شکاری شناسایی فانتوم در مهرآباد خدمت می کرد. بخش اعظم عکسهای تاکتیکی از فعالیتهای نیروهای دشمن در خوزستان توسط این خلبان شهید گرفته شده است. وی از آغاز جنگ تحمیلی در اغلب ماموریتهای حساس شناسایی، به صورت داوطلبانه شرکت می کرد. از شاهکارهای عملیات جنگی او علیه اهداف استراتژیک در خاک عراق، گرفتن عکس از مجلس الوطنی عراق و کاخ ریاست جمهوری در بغداد است.

۶) شجاعت در تحول گرائی و تصمیم گیری

ریسک پذیری، شجاعت و جسارت در اتخاذ تصمیمهای متهورانه یکی دیگر از ویژگیهای فرماندهان جنگ بود. پیروزیهای متعددی در نتیجه این نوع روحیه به دست آمده است؛ از جمله میتوان به پیروزی در عملیات فتح المبین اشاره کرد که از پیچیدهترین و غیرقابل پیشبینیترین عملیاتهای دفاع مقدس به شمار میرود.

سردار "فتح الله جعفری" مشاور فرمانده سپاه با اشاره به حوادث چهار ماهه اول جنگ و شکست عملیاتها در آن مقطع زمانی، میگوید: «بنی صدر نامهای به حضرت امام نوشت و در آن نامه به عدم توانائی ایران در رویارویی با عراق اشاره کرد، امام در پاسخ به این نامه فرمودند: "به خود یاس و نامیدی راه ندهید." همین پیام امام باعث شد که شهیدان حسن باقری و داوودکریمی که در سطح بالای تصمیم گیری اداره جنگ بودند تصمیم گرفتند برای تحقق بخشیدن به فرموده حضرت امام (ره)، جلسهای را در پادگان گلف با حضور مقام معظم رهبری که در آن زمان نماینده حضرت امام (ره) در شورای عالی دفاع بودند تشکیل بدهند. شهید حسن باقری در این جلسه، نحوه پیشروی دشمن و مناطق تصرف شده را گزارش داد و سپس به ارائه راهکار به منظور کسب پیروزی در مقابل دشمن پرداخت.شهید باقری معتقد بود که توان نظامی ما با توان نظامی دشمن برابر نیست و در مقابل رژیم تا بن دندان مسلح بعث عراق نمیتوانیم ایستادگی کنیم اما اگر به آموزههای دینی و اعتقادی خود تکیه کنیم و باتوجه به وعدههایی که حضرت حق به ما داده، میتوانیم در مقابل دشمن ایستادگی کرده و او را شکست دهیم. (۶)

۷) خودباوری و اتکا به توان داخلی

در طول دفاع مقدس کشور شرایطی را تجربه میکرد که قدرتهای بزرگ دنیا به حمایت از دشمن بعثی برخاسته بودند و ما با انواع تحریمها دست و پنجه نرم میکردیم. در آن شرایط راهبرد «مدیریت جهادی» برای مقابله با مشکلات، اتکا به توان داخلی بود. و همین خود دلیل عدم نیاز به کمکهای خارجی در نبرد با عراق بود. مهندس هوشنگ گلاب کش از مسئولین پشتیبانی جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس و عضو فعلی هیات مدیره موسسه جهاد نصر در این رابطه میگوید: «طراحی و ساخت بیش از ۳۰ نوع سنگر مانند سنگرهای انفرادی بتنی قابل حمل، لودر و بلدوزر ویژه مناطق باتلاقی، جلوگیری از پنچری لودرها براثر اصابت تیر و ترکش با تزریق نوعی فوم به داخل چرخ ها، ایجاد حفاظ زرهی برای بخش های هیدرولیکی بولدوزر با هدف ممانعت از برخورد تیر و ترکش، ساخت بولدوزرهای زیرآبی ویژه مناطق هور، ساخت ۲۰ الی ۳۰ نوع نردبان تاشو و قابل حمل برای رزمندگان به منظور عبور از روی کانال و انواع پل مانند پل بشکه ای احداث شده به روی کارون و بهمن شیر و پل های کوثر، قایقی، خیبر، فجر، خضر و لوله ای (بعثت) برخی از دستاوردهای جهادگران سازندگی در دوران دفاع مقدس است.

۸) بهرهگیری از علم و فناوری و دوری از فضای های صرفا آکادمیک

اینکه مطالعات دانشگاهی و پژوهشی مدیران ما در چه حوزههایی باشد بیش از هر چیز بایستی به نیازهای موجود در کشور وابسته باشد. متأسفانه در شرایط فعلی شخصیتهای دانشگاهی ما به جای شناسایی نقاط ضعف داخلی و صرف زمان و پژوهش برای رفع آن، تلاش میکنند خود را با استانداردهای غربی مطابقت دهند که عمدتاً در مسیر رفع نیازهای همان کشورهاست و از دغدغههای داخلی به دور است. دختر شهید تهرانی مقدم دربارهی پدرش میگوید: «شهید تهرانی مقدم از لحاظ تحصیلات کلاسیک لیسانس داشت و فوق لیسانس را هم تا مراحلی رفت اما به دلیل مشکلات به اتمام نرسید. با اینکه رشته خودش متالوژی بود، اما با توکل و قدرت پژوهشی که داشت در شیمی مبتکر سوخت جامد موشک شد و چندین دکترای افتخاری شیمی و هوافضا به ایشان دادند. او هرجا که نیاز بود خود و گروهش را در آن موضوع متمرکز میکرد و با تحقیق و پژوهش برایش وقت میگذاشت.»

۹) ماموریت محوری و مسئله محوری در کار

به جرأت میتوان گفت همه طرحها و ماموریتهای جهاد سازندگی با هدف مشخص و برای حل هر چه سریعتر کاستیها و مشکلات عینی جامعه پیش میرفته است. فعالیتهای که در جهاد سازندگی انجام می شود با هدف حل یک مسئله مشخص و یا انجام ماموریت مشخصی انجام میگرفت. بدون برنامه و هدف مشخص کار کردن یکی از آفت های مدیریت کشور است. چنانچه مسئله اصلی یک بخشی شناسائی شود و تلاشها به منظور حل مسئله انجام گیرد، کمترین میزان هدر رفت منابع اتفاق می افتد. متاسفانه امروزه بسیاری از فعالیتهای دستگاه های دولتی بدون توجه به اولویت ها و یا ماموریت مشخص و به صورت روزمره انجام می گردد. مهندس محمد دلگرم، معاون سابق اداره کل ایثارگران وزارت جهاد دراین باره میگوید: «سنگرسازان بی سنگر کسانی بودند که خلاء های جبههها را در عرصههای بهداری، مکانیکی، راه و ترابری و غیره پرمیکردند. جهادسازندگی با تاسیس و ساماندهی پنج قرارگاه، سه تیپ و ۴۰ گردان، تشکیلات عظیم پشتیبانی مهندسی جنگ را بوجود آورد. همچنین حاصل حضور این افراد در آن دوران، حدود ۱۲۰ اختراع و ابتکار مانند ساخت دستگاه تولید کننده دود و بخار مصنوعی با هدف کورکردن دید دشمن تحت عنوان طرح سحاب، ساختن پل های متحرک بر روی رودخانه ها باعنوان پلهای خضر، طراحی و ساخت شناورهای کاذب برای فریب هواپیماهای دشمن بود. بررسی فعالیتهای فوق نشان می دهد، مسئولین وقت ابتدا مسائل اصلی منطقه را شناسائی می کردند و سپس اقدام به حل مسائل می نمودند.

۱۰)مردم گرائی و اخلاق مداری

گفته میشود امیرسپهبد شهید علی صیاد شیرازی که به اخلاق مداری شهره بود مردی بود در نهایت خلوص، پاک نیت و صبور. مردی که مردم انقلابی و نیروهای مردمی و سپاهی در سراسر کشور، وی را با نام رزمندهای شجاع و ارتشی دلاور میشناختند. او که خود را خدمتگزار مردم میدانست و با وجود مشغله زیادی که داشت هرگز از پاسخگویی به درخواستهای مردم و رسیدگی به مشکلات آنان وانمیماند.
حجتالاسلام والمسلمین شهید محلاتی در مورد شهید باکری اظهار میدارند: وی نمونه و مظهر غضب خدا در برابر دشمنان خدا و اسلام بود. خشم و خروشش فقط و فقط برای دشمنان بود و به عنوان فرمانده و باتقوا، الگوی رافت و محبت در برخورد با زیردستان بود.

همسر شهید باکری نقل می کند: زمانی که آقا مهدی شهردار ارومیه بودند روزی باران خیلی تند می آمد بهم گفت: من میرم بیرون. گفتم: توی این هوا کجا می خوای بری؟ جواب نداد. اصرار کردم. بالاخره گفت: می خوای بدونی پاشو توهم بیا. بالندور شهرداری راه افتادیم تو شهر. نزدیکیهای فرودگاه یک حلبی آباد بود. رفتیم آنجا. توی کوچه پس کوچه هایش پر از آب و گل و شل. آب وسط کوچه صاف می رفت توی یکی از خانه ها. در خانه را که زد پیرمردی آمد دم در. ما را که دید شروع کرد به بدو بیراه گفتن به شهردار. می گفت: آخه این چه شهرداریه که ما داریم نمی یاد یه سری بهمون بزنه ببینه چه میکشیم . آقا مهدی بهش گفت: خیلی خب پدر جان. اشکال نداره. شما یه بیل به ما بده درستش می کنیم. پیرمرد گفت: برید بابا شما هم بیلم کجا بود. از یکی از همسایه ها بیل گرفتیم . تا نزدیکی های اذان صبح توی کوچه آبراه می کندیم (۷)

۱۱)ساده زیستی و پرهیز از تشریفات و تجملات

سرداران و فرماندهان جنگ جهادگران انقلاب اسلامی بودند؛ انقلابی که از ارکان اصلیاش دفاع از مستضعفین بود و رهبرش ساده زیستی و پرهیز از تجملات را پیشه خود کرده بود.همسر شهید همت میگوید: «بعد از جاری شدن خطبه عقد به مزار شهدای شهر رفتیم و زیارتی کردیم و بعد راهی سفر شدیم. مدتی در پاوه زندگی کردیم و بعد هم بدلیل احساس نیاز به نیروهای رزمنده به جبهههای جنوب رفتیم من در دزفول ساکن شدم. پس از مدت زیادی گشتن اتاقی برای سکونت پیدا کردیم که محل نگهداری مرغ و جوجه بود. تمیز کردن اطاق مدت زیادی طول کشید و بسیار سخت انجام شد. فرش و موکت نداشتیم کف اطاق را با دو پتوی سربازی پوشاندم و ملحفه سفیدی را دو لایه کردم و به پشت پنجره آویختم. به بازار رفتم و یک قوری با دو استکان و دو بشقاب و دو کاسه خریدم.»(۸)

۱۲- توانائی بالای مدیریت و سازماندهی تشکیلات

از فعالیتهای شهید حسن باقری به عنوان نابغه جنگ تاسیس و راهاندازی واحد اطلاعات و عملیات رزمی است. شهید باقری از ابتدای ورودش به منطقه جنوب (اهواز) در پایگاه منتظران شهادت (گلف) به منظور دستیابی به اطلاعات مناسب از موقعیت دشمن، به جمعآوری نقشهها و پیاده کردن وضعیت مناطق عملیاتی روی آنها، اقدام کرد و شخصاً به همراه عناصر اطلاعاتی، جهت کسب اطلاع دقیق از دشمن، به شناسایی محورها و نقاط مورد نظر میپرداخت و در برخی از موارد نیز تا عقبه نیروهای دشمن برای ارزیابی توان و استعداد آنها، با چالاکی و شجاعت بینظیری پیش میرفت. فعالیتهای مثبت او در این زمینه با سازماندهی عناصر اطلاعاتی و برگزاری آموزش مختصری برای آنها، منجر به راهاندازی واحد اطلاعات عملیات در ستاد عملیات جنوب (گلف) گردید. واحدهای اطلاعات عملیات پس از گذشت حدود ۳ ماه از شروع جنگ، در تمامی محورهای جنوب (از آبادان تا دزفول) با قدرت تمام مستقر شدند و نسبت به شناسایی و تعیین وضعیت دشمن و ارسال گزارش آن اقدام کردند. با این تلاش، اطلاعات چشم فرماندهی در میدان جنگ شد و یکی از ضعفهای بزرگ ( نداشتن اطلاع از وضعیت دشمن ) برطرف گردید.

جمع بندی

آنچه از نوشتار فوق مستفاد می شود، این است که الگوی مدیریت جهادی به مثابه الگویی بومی و موفق که در برهه ای از تاریخ این مرز و بوم به آزمون عمل درآمده است، الگویی عملیاتی، درون زا و تحقق پذیر است که تجارب درخشان جهاد سازندگی و دوران هشت ساله ی دفاع مقدس خود گواه روشنی بر این مدعاست. مع الاسف امروز در کشور شاهد بروز شکاف عمیقی میان سبک مدیریتی بسیاری از مدیران نظام با الگوی مدیریت جهادی هستیم؛ مسئله ای که شاید بتوان ریشه ی بسیاری از سوء مدیریت ها و کژکارکردی های موجود در نظام مدیریتی موجود کشور را در آن جست و جو کرد. از این رو ضرورت بازاندیشی در الگوها و سبک مدیریت فعلی با هدف بازآفرینی و انطباق آن با اصول و مبانی الگوی مدیریت جهادی، امری حیاتی و اجتناب ناپذیر می باشد.

منابع:
۱.خصوصیات یک فرمانده عملیات، مشرق نیوز،۲۳/۹/۶۰
۲. زندگینامه و خاطراتی از سردار شهید عباس کریمی قهرودی، پایگاه اطلاع رسانی بسیج دانشگاه علامه محدث نوری
۳. امام خمینی (ره) و جهاد سازندگی، غلامرضا خارکوهی ـ موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)
۴. وصیت نامه شهید حسین خرازی، فارس نیوز، ۰۹/۰۹/۸۸
۵.گفتگو با محسن رضایی، "سختترین بخش عملیاتها به حاجاحمد داده میشد"، فارس نیوز، ۲۶/۱۰/۹۱
۶. "روایت سردار جعفری از نامه بنیصدر به امام و جلسه فرماندهان جنگ در پادگان گلف"، دفاع پرس، ۲/۱۲/۹۲،
۷. "زندگینامه: مهدی باکری (۱۳۳۳ - ۱۳۶۳)"، همشهری آنلاین، ۲۷/۱۲/۹۱
۸. "خاطراتی از شهید همت"، آفتاب، ۲۵/۱۲/۸۸

منبع:جهان نیوز