یادداشت/ روح‌الله کهن‌هوش‌نژاد

نگاهی به اثر بازگشت تحریم‌های آمریکا علیه ایران بر بازار نفت

تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا در اواخر سال 2011 و اوایل سال 2012 بخش انرژی ایران را هدف گرفت و تا سال 2015 صادرات نفت ایران را عملاً به نصف رساند.

کد خبر: ۳۰۰۶۲۶

تاریخ: ۳۰ تير ۱۳۹۷ - ۰۹:۳۱

به گزارش گروه سایر رسانه های دفاع پرس، روح‌الله کهن‌هوش‌نژاد در یادداشتی نوشت: 18 اردبیهشت 1397 (هشت می 2018)، ایالات متحده از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) خارج شد. در ادامه نیز رئیس جمهور آمریکا اعلام کرد که بالاترین سطح تحریم‌های اقتصادی را علیه ایران اعمال خواهد نمود.

وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز اعلام کرده تحریم‌ها علیه ایران در دو دوره 90 روزه و 180 روزه اعمال خواهد شد. این بدان معناست که تحریم‌ها در 2 موج عملیاتی خواهند شد: موج اول در آگوست 2018 (مرداد و شهریور 97) و موج دوم در نوامبر 2018 (آبان و آذر 97). موج دوم در درجه اول بخش انرژی و فروش نفت ایران را هدف قرار خواهد داد.

باتوجه به اهمیت ایران به عنوان چهارمین تولیدکننده پس از آمریکا، عربستان و روسیه (براساس آمار شرکت BP در سال 2018)، اثر تحریم ایران بر بازارهای جهانی نفت قابل اغماض نخواهد بود.

نمودار 1: سهم کشورهای عضو اوپک از تولید این سازمان در آوریل 2018 (گزارش ماهانه آژانس بین المللی انرژی)

تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا در اواخر سال 2011 و اوایل سال 2012 بخش انرژی ایران را هدف گرفت و تا سال 2015 صادرات نفت ایران را عملاً به نصف رساند. تحریم‌ها با محدود کردن سرمایه گذاری خارجی در ایران به بخش تولید نفت نیز ضربه زد. قیمت نفت در این مدت (تا تابستان 2014) در حدود بشکه‌ای 110 دلار بود.

با رفع تحریم‌های نفتی در دی ماه 1396 (ژانویه 2016)، صادرات نفت ایران طی یک سال به میزان بیش از یک میلیون بشکه در روز افزایش یافت و به سطح پیش از تحریم رسید اما تفاوت در این بود که قیمت نفت به نصف قیمت چند سال قبل رسیده بود.

نمودار 2: تولید نفت ایران - میلیون بشکه در روز (گزارش آماری BP)

در حال حاضر اگرچه شرکت‌ها و بانک‌های اروپایی از تجارت با ایران طفره می‌روند، اما به نظر میرسد شرکت‌های آسیایی به ویژه شرکت‌های چینی تمایلی به توقف خرید نفت خود از ایران ندارند. در واقع آنها به دنبال استفاده از این فرصت هستند تا ضمن افزایش واردات نفت خود از ایران با تخفیف قیمت، در سرمایه‌گذاری‌های مستقیم به شرایط جذابتری دست یابند. شرکت ملی نفت چین (CNPC‌)، شریک توتال در پروژه گازی پارس جنوبی آماده است تا در صورت عقب‌نشینی غول فرانسوی، این پروژه را تصاحب کند. باتوجه به جنگ تجاری اخیر میان پکن و واشنگتن، به نظر نمیرسد چین به سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه توجه کند.

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ماهانه خود در مه 2018 اعلام کرد که بازگشت تحریم‌های نفتی علیه ایران باعث شده تا «تمرکز تحلیلگران بازار نفت از عوامل بنیادین (عرضه و تقاضا) به سمت عوامل ژئوپلتیک تغییر کند». ریسک ژئوپلتیک کنونی فشار افزایشی بر قیمت‌ها وارد می‌آورد. در واقع، زمانی که بازار مثلاً به دلیل عدم توانایی عرضه در تأمین افزایش تقاضا تحت فشار باشد، قیمت نفت به تحولات سیاسی حساستر می‌شود به ویژه اگر این تحولات تولیدکنندگان بزرگ را متأثر کند. حتی پیش از اعلام تصمیم ترامپ در مورد برجام، بازار به انتصاب جان بولتن، از مخالفان سرسخت توافق با ایران و از مدافعان جنگ 2003 علیه عراق، به عنوان مشاور امنیت ملی واکنش نشان داده بود.

اگرچه محاسبه دقیق میزان افزایش قیمت نفت بر اثر ریسک ژئوپلتیک تحریم ایران تقریباً ناممکن است، اما آنچه که به وضوح مشاهده می‌شود این است که نااطمینانی درخصوص صادرات حدود 4/2 میلیون بشکه در روز ایران همراه با سایر نااطمینانی‌های موجود در بازار از جمله کاهش عرضه ونزوئلا به دلیل مشکلات داخلی، نگرانی‌های بیشتری در بازار ایجاد خواهد کرد.

از سوی دیگر، مشخص نیست از حالا تا نوامبر 2018 (موعد تحریم‌های نفتی)، خریداران بزرگ ایران از جمله اتحاادیه اروپا بتوانند خریدهای خود را از کشورهای دیگری تأمین کنند. در تصمیم اخیر گروه موسوم به اوپک پلاس[1] مبنی بر افزایش تولید و جبران کاهش تولید ایران نیز شفافیتی دیده نمی‌شود. روسیه و عربستان از بیان جزئیات دقیق طفره رفته‌اند و وزرای مختلف اوپک نیز تخمین‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. علاوه بر معلوم نبودن میزان افزایش تولید، توانایی این افزایش برای جبران کمبود ناشی از تحریم نفت ایران نیز محل سوال و تردید جدی است. این تردید به ویژه در صورت ادامه کاهش عرضه ونزوئلا بیشتر می‌شود.

پی نوشت:

[1] - اتحاد کشورهای اوپک و غیراوپک تولیدکننده نفت عمدتاً به رهبری عربستان از یک سو و روسیه از سوی دیگر

دکتر روح اله کهنهوش نژاد: دکترای مدیریت قراردادهای بین المللی نفت و گاز

منبع: فارس