تهدید فراروایت‌ها برای روایت‌های دفاع‌مقدس چیست؛

تأکید امام خامنه‌ای بر امانت‌داری در روایتگری‌های دفاع مقدس

مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس طی گزارشی به اهمیت روایت و روایتگری جنگ، مبتنی بر علم و دانش بودن آن و تهدیدهایی که «فراروایت‌ها» برای «روایت‌ها» دارند پرداخته است.

کد خبر: ۴۷۵۷۷۳

تاریخ: ۱۶ شهريور ۱۴۰۰ - ۰۹:۲۲

به گزارش گروه حماسه و جهاد دفاع‌پرس، «روایت‌ها» معمولاً به‌ عنوان ارائه یا توصیف توالی وقایع در نظر گرفته می‌شوند. البته در توضیح آن نباید ساده‌انگارانه برخورد کرد چون خطر فراگیر شدن و بی‌فایده بودن تعریف را نیز به دنبال خواهد داشت. در منابع پژوهشی برای روایت‌ها دو سطح «روبنا» و «زیربنا» قائل شده‌اند. [۱]

سطح زیربنایی که بازنمای همه اطلاعات اولیه و اساسی مربوط به شخصیت‌ها و رخداد‌هایی است که در نظم زمان‌مندانه داستان را می‌سازند و قسمت روبنایی شکلی هنرمندانه و ادبی است که بر اساس اطلاعات خام و ساده اولیه (زیربنا) شکل می‌گیرد.

در زمینه جنگ ایران و عراق در طی سال‌های ۱۳۵۹-۱۳۶۷ ه‍ . ش اگر خودمان در دل وقایع حضور نداشته باشیم، ناگزیریم برای شناخت واقعه به «روایت‌ها»‌ مراجعه کنیم که از طریق قالب‌ها و رسانه‌های متعددی به دست ما می‌رسند.

درواقع جهت آشنایی با تاریخ جنگ ما هیچ‌گاه نمی‌توانیم از موضوع «روایت» و «روایتگری» رهایی یابیم. در این راستا می‌توان به حوزه‌های متعدد و گسترده‌ای ازجمله ادبیات دفاع مقدس، فیلم دفاع مقدس، مستند دفاع مقدس، عکس دفاع مقدس و... اشاره کرد.

البته این موضوع مسئله‌ای مختص به جنگ ایران و عراق نیست بلکه تولید آثار و تحقیق‌ و پژوهش مبتنی بر روایات، یکی از شیوه‌های مرسوم پژوهشی است که از دهه ۱۹۹۰ م. به‌عنوان یک روش مستقل پژوهش کیفی محسوب می‌شود.

موضوع روایتگری معمولاً با بخش نوینی از معنا که با بازیگران در مواجهه با یک موقعیت بدیع مشاهده می‌کنند و فرض خود را درباره اینکه چه رخ داده است آغاز می‌شود. [۲]

پژوهش مبتنی بر روایت دارای سه وجه مشترک «موقتی بودن» [۳]، «اجتماعی بودن» [۴]و «مکان‌دار» [۵] بودن است که به‌ عنوان یک چارچوب مفهومی عمل می‌کند. این مشترکات ابعادی هستند که باید به‌ طور همزمان در تحقیق روایتی در نظر گرفته شوند و وقایعی که موردبررسی قرار می‌گیرند به‌ صورت موقتی در حال تغییر هستند. [۶]

یک مطالعه موردی پیرامون روایت‌ها و روایتگری دفاع مقدس بیان می‌دارد که اگرچه اطلاعات گسترده‌ای از جنگ انباشت شده اما برای روایت آن به نسل بعد به لکنت زبان دچار شده‌ایم و دلیل آن‌ هم این است که روایتگری بایستی با علم و دانش انجام شود نه با بهره‌گیری از خاطراتی که به‌ صورت دست‌ و پا شکسته نقل می‌شود. [۷]

بررسی‌های انجام‌شده از روایت‌های راویان جنگ در مناطق عملیاتی به‌ هیچ‌ عنوان گویای وضعیت مناسبی در این زمینه نیست و مسئله «فراروایت‌ها» [۸] این حوزه از تاریخ جنگ را به‌ شدت تهدید می‌کند. فراروایت‌هایی که به دنبال جلب و جذب مخاطب و یا به گریه انداختن جمع بیان می‌شوند.

این دسته از فراروایت‌ها شامل مواردی ازجمله ارائه تحریف و دروغ، اغراق‌گویی، تحریف مواضع نظامیان، فرماندهان و امام (ره)، تحلیل‌های نادرست جناحی و سیاسی، کم‌توجهی به تدابیر پیچیده نظامی و جنگ و پیوند زدن آن به باور‌های مذهبی و معنویات، اطلاعات ناقص و نادرست، اشتباهات تاریخی و جغرافیایی، ضعیف و احمق نشان دادن دشمن و یا ضعیف و مستأصل و درمانده نشان دادن نیرو‌های ایرانی، بزرگنمایی و کوچک‌نمایی و توجه تک‌ بعدی محلی، فردی، یگانی و قومی به جنگ، تشریح صحنه‌های دلخراش، روشمند نبودن روایتگری، توجه به خواب‌ها و خیالات به‌ جای مراجعه به منابع و... را می‌توان به‌ طور کلی بیان کرد که هرکدام از موضوعات گفته‌ شده دارای مصداق‌های متعددی از روایتگری‌های راویان جنگ است.

در این زمینه رهبر معظم انقلاب اسلامی در هشدار به چنین پدیده‌ای آن را به روضه‌خوانی برای حضرت سیدالشهدا (ع) تشبیه کردند و فرمودند: «روایت را روایت صحیح قرار بدهید. نگذارید روضه‌خوانی برای شهدا به سرنوشت روضه‌خوانی برای سیدالشهداء (ع) -در دوره‌هایی- دچار بشود.» و تأکید دارند: «همان چیزی که هست را بیان کنید.» [۹]

برای مثال یکی از موارد معروفی که در روایت‌های شلمچه کاربرد زیادی دارد و تاکنون در هیچ منبعی درج نشده است، ماجرای هجرت امام رضا (ع) از مدینه به توس است که راویان راهیان نور مدعی‌اند که ایشان در سفر خود از بصره و شلمچه عبور کرده و متأسفانه رجوع به منابع موجود در آستان قدس رضوی و سایر منابع بی‌فایده بوده و منبعی در این‌ باره به دست نیامده است.

در یکی از موارد، از راویان لشکر ۴۱ ثارالله (ع) در جمع کاروان کرمان می‌گوید: «در سفرشان به ایران موقعی که به این خاک رسیدند، آقا [امام رضا (ع)] روی زمین نشستند، نماز خواندند و اشک ریختند. پرسیدند: آقا اینجا در این بیابان برای چه گریه می‌کنید؟

ایشان فرمودند: روزگاری در این سرزمین جمعی از بهترین یاران ما را مظلومانه به شهادت می‌رسانند.» [۱۰]

در موضوعات دیگر می‌توان به مثال راوی لشکر ۲۷ حضرت رسول (ص) در جمع بسیج محلات اشاره کرد که می‌گوید: « [در عملیات والفجر ۸] بچه‌ها تا ام‌القصر هم پیش رفتند. به امام پیغام دادند که ما می‌خواهیم این بندر را نابود کنیم.

امام فرمودند: دست نگه دارید.

حال اینکه جریان چیست، معلوم نیست. امام چه دلیلی داشتند؟ شاید روزی این رمز باز شود. شاید این مربوط به مولا باشد. اراده آن‌ها باید باشد تا ما جایی کاری کنیم.»

در صورتی‌ که این ادعا اساساً صحت ندارد و هرگز چنین اتفاقی رخ نداده است و رزمندگان هیچ‌ گاه به ام‌القصر نرسیدند. مهم‌تر اینکه چنین پیغامی به امام خمینی ارسال نشده است و ایشان هرگز چنین دستوری نداده‌اند.

در زمینه برخی اغراق‌گویی‌ها راوی دیگری در جمع کاروان دانشجویان دانشگاه شاهرود به نقل از یکی از نیرو‌های شناسایی می‌گوید: «۵۰۰ بار برای شناسایی از اروند عبور کرده است.» این ادعا در حالی مطرح می‌شود که با یک محاسبه ساده می‌توان به صحیح نبودن آن پی برد. چون اگر فرض شود که یک نیروی شناسایی هر روز یک‌بار -که البته فرضی غیرمحتمل است- از اروند عبور کرده است و نیز این عبور از ابتدای طرح ایده عبور از اروند یعنی خرداد ۱۳۶۴ آغاز شده باشد، بازهم تعداد دفعات ذکرشده (۵۰۰ بار) غیرواقعی خواهد بود. [۱۱]

همچنین یکی از راویان لشکر ۳۱ عاشورا وقتی به ماجرای شهادت حمید باکری اشاره می‌کند به‌صورت غلوآمیزی می‌گوید: «تا حمید باکری زنده بود، دشمن جرئت حمله گسترده را نداشت و به‌ محض شهادت ایشان، فشار را زیاد کرد» [۱۲]

ارائه اطلاعات غلط توسط یکی از راویان لشکر ۳۱ عاشورا در جمع کاروان بسیج دانشجویی دانشگاه استان زنجان درباره مشخصات کانال پرورش ماهی که می‌گوید: «در این محدوده، جلوتر کانالی سراغ داریم به اسم کانال پرورش ماهی به عرض یک کیلومتر و به طول ۱۲ کیلومتر. یک مانع بسیار بزرگ که روس‌ها همان اوایل جنگ برای عراق درست کردند.»

این در حالی است که برابر اسناد مرکز و گزارش عملیات قرارگاه کربلا در عملیات کربلای ۵، کانال ماهی ۳۰ کیلومتر و عرض آن ۱ کیلومتر است. [۱۳]

روایتگری از تکه‌تکه، پاره‌پاره و منهدم شدن و تأکید بر چنین مسائلی که یکی از آسان‌ترین ابزار‌ها برای گریاندن محسوب می‌شود (در بین راویان به «روضه باز» مشهور است)، به‌ جای ذکر هزاران واقعه حماسی و افتخارآفرین حتی در صورت صحت و واقعیت داشتن روایت، یکی از آسیب‌های جدی روایتگری جنگ محسوب می‌شود.

برای مثال از بین موارد متعددی در این زمینه یکی از راویان لشکر ۴۱ ثارالله در جمع کاروان کرمان می‌گوید: «ابتدا یک خاطره بگویم. شهید درگاهی دستش ترکش خورد، استخوانش شکسته بود و به پوست آویزان بود. به هرکدام از بچه‌ها می‌گفت دست من را از بدنم جدا کنید کسی جرئت نمی‌کرد. فرمانده گردان بود. دستش را گذاشت بین دو پایش، آن را کند و به سمت بیرون پرتاب کرد.» [۱۴]

موارد ذکرشده از آسیب‌های روایتگری به‌ عنوان «فراروایت‌ها»، تنها بخش کوچکی از این مسئله است که هر موضوعی دارای مصداق‌های متعددی از روایت‌هایی است که روایتگران در مناطق جنگی به آن می‌پردازند.

چنین ارائه نامناسب و اشتباهی از جنگ، صرفاً به این حوزه محدود نمی‌شود. بلکه برخی پژوهشگران داخلی و خارجی در قالب «نقد جنگ» و یا «نقد دفاع مقدس» نیز با عبور از هزاران حادثه افتخارآفرین و موفقیت آمیز از طریق سوء‌تعبیر‌های شخصی، جناحی و سیاسی، از منظر خود قوانینی کلی برای جنگ ارائه می‌کنند که می‌توان آن‌ها را در قالب «فراروایت»‌های جنگ یا «فراواقعیت‌ها»‌ دسته‌بندی کرد.

منابع

[۱]- روایت در جایگاه تحقیق و تحقیق در جایگاه روایت؛ نکات اشتراک و افتراق، محسن نوغانی، اعظم عباچی، فصلنامه علمی-پژوهشی روش‌شناسی علوم انسانی، س ۲۳، ش ۹۰، بهار ۱۳۹۶، ص ۱۴۲.

[۲]- همان، ص ۱۶۴.

[۳]- temporality

[۴]- place sociality

[۵]- lived life experience

[۶]- روایت در جایگاه تحقیق و تحقیق در جایگاه روایت، ص ۱۶۵.

[۷]- آسیب‌شناسی روایت‌های راهیان نور، حسین اردستانی، نگین (فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس)، سال ۱۳، شماره ۵۳، تابستان ۱۳۹۴، ص ۱۸.

[۸]- فرا راویت؛ به معنای ارائه قوانین کلی و جهان‌شمول از طریق یک روایت خرد و یا به معنای یک واقعیت حادّ و زیاده‌روی در تأثیر واقعیت که یا نسبت به اصل خود بی‌اهمیت می‌شود و یا اینکه تغییر شکل و معنا پیدا می‌کند.

[۹]- سرفصل‌های روایت در بیانات رهبری نظام، حسین اردستانی، نگین (فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس)، سال ۱۴، شماره ۵۶، بهار ۱۳۹۵، ص ۸.

[۱۰]- از روایت درشت تا روایت درست، نگین (فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس)، سال ۱۴، شماره ۵۶، بهار ۱۳۹۵، ص ۱۲۹.

[۱۱]- از روایت مطلوب تا روایت معیوب، نگین (فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس)، سال ۱۴، شماره ۵۶، بهار ۱۳۹۵، ص ۵۷.

[۱۲]- از جان دادن به روایت تا روایت جان دادن، نگین (فصلنامه تخصصی مطالعات دفاع مقدس)، سال ۱۴، شماره ۵۶، بهار ۱۳۹۵، ص ۱۸۵.

[۱۳]- از روایت درشت تا روایت درست، ص ۱۱۱.

[۱۴]- همان، ص ۱۲۳.

انتهای پیام/ 118