بازخوانی مضامین بلند زیارت اربعین

چهارده محور تفکر شیعی در زیارت اربعین حسینی

زیارت اربعین که یکی از پنج علامت مؤمن شمرده می‌شود، تجدید میثاق با امام حسین(ع) و اهل بیت است. هدف این زیارت، نشان دادن دوستی و وفاداری به راه این بزرگواران و اعلام آمادگی برای جانفشانی در این راه، ابراز دشمنی و برائت از قاتلان و دشمنان آنان، بیان مواضع و همبستگی با خط اهل‌بیت، ابراز ایمان و تبعیت و تسلیم در برابر آن حضرت، شناخت چهره‌های حق و باطل و ترسیم سیمای امام حسین و ویژگیهای ایشان و فلسفة نهضت عاشوراست.

کد خبر: ۶۰۱۴۷

تاریخ: ۰۸ آذر ۱۳۹۴ - ۰۶:۱۹

به گزارش گروه فرهنگ و هنر دفاع پرس، مقاله حاضرمضامین و محورهای اصلی این زیارت را در چهارده بند ترسیم کرده که با ترسیم سیمای امام حسین(ع) آغاز میشود و با درخواست صلوات خدا و درودهای پروردگار به آن حضرت و خاندان پاکش پایان مییابد. با هم آن را که از پایگاه اطلاعرسانی حج انتخاب شده میخوانیم.

در حدیث معروف امام حسن عسکری(ع)  «زیارت اربعین»، یکی از پنج علامت مؤمن شمرده شده است؛ چه بر سر تربت و مزار سیدالشهدا خوانده شود و چه از راه دور؛ بنابر آنچه به دست ما رسیده است. مهم، توجه به مفاهیم مطرح شده در این زیارت است. پیش از پرداختن به مضامین بلند این زیارت شریف، لازم است اشارهای به سند آن کنیم.

متن زیارت اربعین را حضرت صادق(ع) به صفوان بن مهران (معروف به صفوان جمّال) آموخته و فرموده است که این زیارتنامه را هنگامی که آفتاب روز اربعین برآمد و روز بلند شد، بخواند. این توصیه، اهمیّت این زیارت مأثور را میرساند.

حدیث را سید بنطاووس با سند خویش از صفوان روایت میکند. متن زیارت، در «اقبال الاعمال» سید بن طاووس، «المزار الکبیر» محمد بن جعفر مشهدی، «المصباح» کفعمی و «مصباح المتهجد» شیخ طوسی آمده است. علامه مجلسی هم در جلد ۹۸ بحارالانوار، به نقل از تهذیب شیخ طوسی آن را نقل کرده است. گرچه در بعضی کلمات، تفاوتهای جزئی میان نقلها دیده میشود، ولی کلیت آن ثابت و یکسان و معتبر میباشد.

بنابراین شایسته است که در متن و محتوای «زیارت اربعین»، دقت و تدبّر شود، تا زائران و محبان سیدالشهدا از معارف ناب و مفاهیم بلند آن مستفیض شوند. محورهای عمده این زیارتنامه را میتوان چنین برشمرد:

۱ - ترسیم سیمای امام حسین(ع)

زیارت اربعین، همچون بسیاری از زیارتنامههای دیگر با «سلام» آغاز میشود که نشانه تولاّی شیعی نسبت به اولیای دین است و مخاطب این سلام، با اوصاف و القابی یاد میشود که هر کدام، بُعدی از ابعاد شخصیت سیدالشهدا را نشان میدهد. از آن حضرت، با عناوینی همچون ولیّ خدا، حبیب خدا، خلیل خدا، برگزیده خدا، شهید مظلوم، گرفتار رنجها و مصیبتها و کشته اشکها یاد میشود: «... السلام علی اسیر الکُرُبات و قتیل العَبَرات...».

پس از بیان این اوصاف و مقامات، زائر در پیشگاه خدا شهادت میدهد که آن امام شهید، ولیّ خدا و فرزند ولیّ خدا و صفیّ پروردگار و فرزند صفیّ خداست، تا این گواهی، عمق ایمان و باور زائر را نشان دهد و این اعتقادات را در جان او بنشاند.

۲ - ویژگیهای امام حسین(ع)

در فراز بعد، به برخی از اوصاف ویژه و کرامتها و ارجمندیهای آن امام شهید اشاره شده است. از جمله اینکه: آن حضرت، به کرامت الهی در سایه شهادت، نائل آمده است؛ آن حضرت، از سعادت ویژه ای که عنایت الهی است برخوردار است؛ طینت و سرشت او و ولادتش، پاک و پاکیزه و دور از هر آلودگی است؛ او یکی از سروران و یکی از رهبران و یکی از مدافعان حق و دین است؛ او، میراثدار خط انبیا و حجّت الهی بر همه بندگان خداست.

۳ - فلسفه قیام عاشورا

درباره نهضت عاشورا تحلیلهای گوناگونی ارائه میشود و اهداف مختلفی برای آن قیام خونین بیان شده است. آنچه در این زیارتنامه مطرح است، «هدف هدایت و نجات و بیداری امّت» است. آن حضرت در دعوت مردم به راه خدا و سنّت پیامبر(ص) و احکام قرآن چنان عمل کرد که راه عذر و بهانه را بر همه بست و اتمام حجّت نمود: «فَاَعْذَرَ فىِ الدُّعآءِ، وَمَنَحَ النُّصْحَ».

گاهی بیداری جامعه و شکستن جوّ خفقان و مبارزه با بدعتها و انحرافها، «خون» میطلبد. امام، خون قلب خویش را در راه خدا نثار کرد: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فیک»، با این هدف که مردم را از جهالت و گمراهی درآورد و فضای حیرت و سرگشتگی را بشکند و تکلیف بندگان خدا را روشن کند: «لِیسْتَنْقِذَ عِبادَک مِنَ الْجَهالَهًِْ وَحَیرَهًْ الضَّلالَهًْ». درباره عبرتهای عاشورا و جهل و بیبصیرتی مردم بسیار سخن میتوان گفت.

وضع جامعه بگونهای شده بود که تنها خون مطهّر فرزند رسول خدا(ص) میتوانست انقلابی ایجاد کند و زلزلهای در ارکانِ حکومت اموی که بر پایه جهل مردم استوار بود، بیفکند.

۴ - شناخت چهره مخالفان

چه کسانی، با چه ویژگیهایی و با چه اهدافی به جنگ با امام حسین(ع) آمدند و دست به آن جنایت عظیم زدند؟ هدفشان چه بود که جز با کشتن ثارالله به آن نمیرسیدند؟ در فراز بعدی، ویژگیهای گروههای ائتلافی بر ضدّ ولیّ خدا را ـ که در حقیقت بروز بغض و کینههای دیرینشان از صدر اسلام بود ـ ترسیم میکند:

ـ فریبخوردگان دنیا: «غَرَّتْهُ الدُّنْیا»؛ ـ فروختن آخرت به بهای ناچیز دنیا: «وَشَرى آخِرَتَهُ»؛ـ هواپرستی: «وَتَرَدّى فى هَواهُ»؛

ـ به خشم آوردن خدا و پیامبر و امام؛

ـ پیروی از منافقان و تفرقه افکنان و گنهکاران.

۵ - جهاد تا شهادت

جهاد در راه خدا، همراه با صبر بر ادای تکلیف و اخلاص در مبارزه و ادامه جهاد تا مرز شهادت و حتّی پس از شهادت، یعنی اسارتِ آزادیبخش آلالله، تضمینکننده حیات و بقای دین و خنثیکننده توطئه امویان ضداسلام بود»: «فَجاهَدَهُمْ فیک صابِراً مُحْتَسِباً، حَتّى سُفِک فى طاعَتِک دَمُهُ، وَاسْتُبیحَ حَریمُهُ».

احیای دین و مبارزه با بدعتهای ضداسلامی، قربانی و فدایی میخواهد. آنکه گام در این راه مینهد، هم باید اهل جهاد باشد، هم صبر و مقاومت، هم اخلاص، هم آمادگی برای فدا کردن خون و تحمّل هتک حرمتها نسبت به خودش و خانواده اش. امام، عزیز خدا و رسول خدا(ص) بود، امّا در صحرایی سوزان به محاصره آن نامردان گرفتار شد. تشنگی خود و فرزندان و یارانش، عریان کردن پیکر پاکش، بریدن سرش، بر نیزه کردن سر مطهرش، آتش زدن خیمهها، اسب تاختن بر جسد مطهّرش، غارت خیام، به اسیری گرفتن اهل بیت(ع) و... همه در راه خدا بود و آن حضرت، با گفتن «الهی رضیً بقضائک» خود را برای همه این مصائب آماده ساخته بود.

۶ - لعن و تبرّی از دشمنان

در بسیاری از زیارتنامهها، در کنار سلام به عنوان موالات و همسویی، «لعن» دشمنان هم دیده میشود که نشانه تبرّی از ظالمان و دشمنان اهل بیت(ع) است. هم لعن زائر بر قاتلان و کافران و هم درخواست لعن الهی بر آنان که نمونهاش در این زیارت وارد شده است: «اَللّهُمَّ فَالْعَنْهُمْ لَعْناً وَبیلاً».

درخواست لعنت و عذاب خدا بر جنایتکاران عاشورا، روح معادات و تبرّی را میرساند و زائر را در خطّ دشمنی با دشمنان خدا و پیامبر(ص)، ثابت قدمتر میکند.

۷ - پیوند امام با خطّ رسالت

وقتی در زیارت امام حسین(ع)، پیامبر و امیرمؤمنان و خاندان نبوت و عصمت(ع) را میخوانیم، تأکیدی بر ارتباط آن شهید با این خاندان رفیع و نورانی است. در زیارت دیگر نیز چنین است که بر امام حسین(ع) به عنوان فرزند پیامبر، فرزند فاطمه(س)، فرزند امیر مؤمنان(ع)، وارث انبیا:، امین خدا، فرزند امین خدا، فرزند وصیّ خدا، فرزند وصیّ پیامبر سلام میدهیم تا این پیوند را آشکار و علنی سازیم و این نکته، خنثیکننده توطئه دشمنان است که میکوشند شهدای کربلا را جدا از دودمان نبوت و آل الله معرّفی کنند.

۸ - حیات سعادتمندانه

از سخنان امام حسین(ع) است که فرمود: «موتٌ فی عزٍّ خیر من حیاهًْ فی ذلّ»؛ مرگ عزتمندانه بهتر از زندگی ذلیلانه است.

در فراز دیگری از زیارت، از آن امام شهید به عنوان کسی یاد میشود که زندگیاش سعادتمندانه «عِشتَ سَعیدا» و مرگش ستوده و خدا پسند «مَضیْتَ حمیداً» و شهادتش مظلومانه «مظلوماً شهیداً» بود.

خداوند هم وعده نصرت و عزت و حیات ابدی به کشتگان راه خدا و مجاهدان راه حق، و هم وعده نابودی مستکبران و کیفر ظالمان را داده است؛ چه به سرعت و چه در زمانی طولانی؛ چه در دنیا و چه در آخرت. این است که زائر، بر حتمی بودن وعدههای الهی در این موارد تأکید میکند: «وَاَشْهَدُ اَنَّ اللهَ مُنْجِزٌ ما وَعَدَک، وَمُهْلِک مَنْ خَذَلَک».

۹ - بیزاری از همفکران اهل ظلم

در فرهنگ دینی، هم جنایتکاران و ظالمان، مطرود و ملعونند و هم کسانی که هرچند در ظاهر ساکت بودهاند و با جنایتکاران همکاری نداشتهاند، ولی در دل و باطن به کار آنان راضی بودهاند، شریک جرمند. این حقیقت، در زیارتهای متعددی (از جمله زیارت عاشورا) آمده است. در اینجا هم لعنت خدا بر کسانی است که امام را کشتند و به او ظلم کردند و بر جماعتی است که این واقعه را شنیدند، ولی به آن راضی و خشنود بودند. ساکتان در برابر فتنه و رضایتدهندگان قبلی به عمل دشمنان خدا و رسول(ص)، با آنان همسو و هم سرنوشت شمرده میشوند: «وَلَعَنَ اللهُ اُمَّهًْ سَمِعَتْ بِذلِک فَرَضِیتْ بِهِ».

از این رو، شیعه زائر، موضع خود را شفاف و روشن بیان میکند و خود را در خطّ اولیای خدا و در مقابل دشمنان خدا و اهل بیت اعلام میدارد و خدا را هم بر این موالات و معادات، گواه میگیرد: «اَللّهُمَّ اِنّى اُشْهِدُک اَنّى وَلِىٌّ لِمَنْ والاهُ، وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُ».

و سرانجام این پیروی از خاندان عصمت و ولایتپذیری از آنان، آمادگی برای بذل جان خود و پدر و مادر و عزیزانش در راه آنان است:

«بِاَبى اَنْتَ وَاُمّى یا بْنَ رَسُولِاللهِ».

۱۰ - باز هم تأکید بر دودمان پاک

«اَشْهَدُ اَنَّک کنْتَ نُوراً فىِالْأَصْلابِ الشَّامِخَهًْ»

این فراز، گواهی بر دودمان پاک پیامبر(ص)، طهارت و شرافت نسبت اهل بیت، دوری از آلودگیهای اعتقادی و اخلاقیِ دوران جاهلیّت است. آیه تطهیر در قرآن (احزاب/۳۳) بر طهارت کامل و عصمت اهل بیت پیامبر(ص) گواهی میدهد. بحث از نیاکان پاک و موحّد ائمّه اطهار و تبارشناسی توحیدی این خاندان، نکته دیگری است که در این زیارت بر آن تأکید شده است.

۱۱ - جایگاه والای امامت و ائمّه(ع)

نقشی که امامان شیعه، از جمله سیدالشهدا(ع) در جامعه اسلامی داشته اند، نقش هدایت، رعایت، اعانت و حفاظت از آئین و اهل ایمان بوده است.

این خاندان، هم تکیهگاه مسلمانان، هم ستونِ اسلام و هم پناهگاه شیعه بودند. امام در این فقره از زیارت، یکی از دعائم دین، ارکان مسلمین و معقِل مؤمنین به شمار آمده و با اوصافی چون: بَرّ، تقیّ، رضیّ، زکیّ، هادی و مهدی معرفی شده است، که همه امامان چنین بودهاند؛ افزون بر اینکه امام حسین(ع) پدر بقیه امامان بعدی است. این از ویژگیهای آن حضرت در روایات بیان شده که ائمه، از نسل اویند. این ویژگیها، بخصوص حجّت بودنشان «والحجّهًْ علی اهل الدّنیا» جایگاه رفیع آنان را در منظومه فکری و عملی و اجتماعی و سیاسی امت پیامبر(ص) نشان میدهد و تبعیت از این نشانههای هدایت را ضامن درستی راه و رسیدن به مقصد میداند.

۱۲ - ایمان، تسلیم، تبعیّت

این سه عنصر، عوامل اصلی هدایت و سعادت در خطّ ائمه(ع) است. ما شیعیان، به امامت آنان ایمان داریم «مؤمن بکم» و رجعت آنان در آخرالزّمان را باور کردهایم «وَبِاِیابِکمْ مُوقِنٌ» و با همه آئینها و سنتهای دینی آن را ابراز میکنیم و تسلیم  محض و تبعیت کامل نسبت به آنان داریم؛ چه در مرحله قلبی، چه در مرحله عملی: «وَقَلْبى لِقَلْبِکمْ سِلْمٌ، وَاَمْرى لِأَمْرِکمْ مُتَّبِعٌ». این ایمان و تسلیم و تبعیّت، عنصر دیگری میطلبد به نام «نصرت». همانگونه که یاران امام حسین(ع) در کربلا به او ایمان داشتند و تسلیم فرمان و تابع حرکت امام بودند و با همه توان از آن حضرت دفاع کردند تا به فیض شهادت رسیدند، زائر حسینی در اربعین هم، همین مراتب و مراحل را ابراز میدارد و همه توان و امکانات خویش را در راه ائمه قرار میدهد تا خداوند اذن دهد و دولت کریمه اهل بیت، با رهبری حضرت ولیّعصر (عج) شکل گیرد: «وَنُصْرَتى لَکمْ مُعَدَّهًٌْ، حَتّى یأذَنَ اللهُ لَکمْ».

اینکه امروز یاری ما به این خاندان چگونه میتواند باشد، جای تأمل و سخن بسیار دارد. کدام عمل، در راستای مواضع ائمّه به شمار میآید؟ امکانات قابل عرضه ما برای «نصرت» چیست؟ زیرا فقط با شعار «گوش به فرمان توئیم» مشکلی حلّ نمیشود.

۱۳ - اعلام مَواضع

در زیارت جامعه کبیره، زیارت عاشورا و زیارتهای دیگر، از جمله در همین زیارت اربعین، این تعبیر دیده میشود:

«فَمَعَکمْ مَعَکمْ لامَعَ عَدُوِّکمْ»؛ این یعنی داشتن موضع، اعلام موضع، پایداری بر سر موضع، همسو نشدن با دشمنان و حمایت از خطّ ائمّه(ع).

این «معیّت» و همراهی با ائمّه چگونه است؟ اگر امامان در عصر ما حضور داشتند، در جناحبندیهای سیاسی در کدام جهت بودند؟ در مسائل بینالمللی چه موضعی داشتند؟ با استکبار جهانی و صهیونیسم بینالملل و گروههای تکفیری و حکومتهای مزدور بیگانه و حاکمان وابسته به استکبار چه برخوردی داشتند و نسبت به مسائلی همچون فلسطین چه موضعی میگرفتند؟ شناخت ما از ائمّه، موضع آنان را به ما نشان میدهد.

خطّ ائمّه، امروز هم جلوهها و نمادهایی دارد؛ همچنان که خطّ دشمنانشان نیز، در اشکال گوناگون ظهور و بروز دارد. این فراز زیارت، باز هم تأکیدی بر تولّی و تبرّی است.

۱۴ - درود پایانی

پایان بخش زیارت، این فراز است: «صَلَواتُاللهِ عَلَیکمْ وَعلى اَرْواحِکمْ وَاَجْسادِکمْ وَشاهِدِکمْ و غآئِبِکمْ وَظاهِرِکمْ وَباطِنِکمْ، آمینَ رَبَالْعالَمینَ».

در این فراز، اوّلاً در احترام و بزرگداشت آنان، «صلوات خدا» را بر آنان خواستار شدهایم، که برتر از درودهای ما بندگان است. ثانیاً درودهای الهی را نسبت به همه آنان و همه جوانب حیاتشان خواستار شدهایم؛ چه بر روح و جانشان، چه بر پیکرهای مطهرشان، چه بر آنان که هستند یا نیستند، چه ظاهر و چه باطن، که شامل امامان معصوم شهید(ع) نیز میشود که آمدهاند و رفتهاند، هم بر امام عصر که هم «ظاهر» است (هرچند از دید ما غایب است) و هم «شاهد» است. (هرچند ما او را نمیبینیم).

نتیجهگیری زیارت اربعین، نوعی «تجدید میثاق» با امام حسین(ع) و اهل بیت و امامان معصوم(ع) است. ابراز وفاداری نسبت به آنان و راه و مرامشان، ابراز عداوت و برائت نسبت به قاتلان و دشمنان آنان، تولّی و تبرّی، اعلام آمادگی برای جانفشانی در راه مقدّس آنان، بیان مواضع و همبستگی با خطّ نورانی اهل بیت پیامبر، تبعیّت و تسلیم و نصرت، شناخت چهرههای حق و باطل و رهبران «نور» و «نار» و مسئله جهاد و شهادت و خطّ ایثارگری در راه مکتب و عقیده، که دستاورد شناخت فلسفه عاشورا و قیام حسینی است.

این سرفصلها در زیارت اربعین بازگویی میشود و زائر حسینی این باورها را از دل بر زبان جاری میکند، تا زمینه رسوخ قلبی و نمود اجتماعی آن فراهم آید.

توفیق الهی نصیبمان باد تا در اربعین حسینی، آن امام شهید را با این زیارتنامه زیبا و پرمعنا که آموزه حضرت صادق(ع) به شیعه است، در کنار حرم باصفایش زیارت و عرض ادب کنیم؛ آمین.