یک کارشناس ارشد جهان اسلام:

راهپیمایی اربعین اعلام وفاداری به سیدالشهداست/ یک پدیده پررمز وراز

سیدافقهی، استاد دانشگاه گفت: راهپیمایی اربعین اعلام وفاداری مردم به آرمان سید الشهدا و اعلام این است که اگر کانون عشق مورد خطر قرار بگیرد مردم همچنان با پای پیاده خود را به کربلا می‌رسانند.

کد خبر: ۶۰۵۲۱

تاریخ: ۰۹ آذر ۱۳۹۴ - ۲۲:۲۳

به گزارش گروه سایر رسانه های دفاع پرس، راهپیمایی اربعین به طور قطع ابعاد گستردهای دارد و بررسی هریک از این ابعاد نیاز به تامل علمی جدی خواهد داشت. در این خصوص با توجه به شرایط حساس منطقه و تحولات معطوف به آن، برگزاری راهپیمایی بیست میلیونی اربعین، تاثیرات منطقهای و بین المللی مهمی برجای خواهد داشت. لذا برآن شدیم تا گفتگویی در این موضوع با دکتر سیدهادی سیدافقهی استاد دانشگاه و کارشناس ارشد خاوریمانه و جهان اسلام، داشته باشیم تا برخی از این تاثیرات را مورد ارزیابی قرار دهیم.

*در این گفتگو بناداریم ابعاد منطقهای و بینالمللی راهپیمایی اربعین را مورد بررسی قرار دهیم، به عنوان سوال ابتدایی لطفا پیشینه ای از موضوع راهپیمایی اربعین بفرمائید و اینکه ریشه این راهپیمایی از کجاست؟

به عنوان مقدمه باید عرض کنم در زمان سلطه حزب بعث، شرایط حاکم بر راهپیمایی اربعین کاملا پلیسی بود چون حزب بعث، خیلی مخالف این مراسم و شعائر دینی بود ولی مردم میرفتند. آنقدر فشار ها زیاد شد تا منجر به قتل عام مردم شد. در همان مسیر آسفالت شده ایستگاههایی برای غذا و نذر و نذورات زوار توسط عشایر و دیگران تدارک دیده شده بود. آنجا وقتی انسان به یک صحنه عجیب و عاشقانه نگاه میکرد میفهمید که سید الشهدا چقدر برای مردم مهم است و چقدر عاشق و دلباخته دارد. مردم میدانستند که شاید به احتمال زیاد شهید بشوند. مخصوصا بعثیها هشدار داده بودند که هرکس بخواهد به زیارت سید الشهدا برود کشته یا زندانی میشود، اما باز مردم میرفتند.

آن زمان به خاطر این شرایط از جاده آسفالت که حدود ۷۵ کیلومتر است نمیرفتند. از نجف به کوفه میرفتند و از شط کوفه که تا حوالی کربلا ادامه دارد و منطقه ای نخلستانی شکل میباشد، رفت و آمد انجام می شد. این تلاش و آمادگی برای جان باختگی و رساندن پیام کربلا واقعا یک امر ارزشمند است.

چندین بار برخی از خلفای بنی عباس قبر سید الشهد را با خاک یکسان کردند و حتی بر آن آب بستند. لذا تنها حرمی که دو شبستان دارد، حرم سید الشهداست که یکی شبستان اصلی است و دیگری حائر است. حائر یعنی سرگردان و ریشه اش از حیرتزدگی است، در واقع این آب دور قبر میچرخیده و و این آب روی قبر را نمیپوشاند. با همه سختیهایی که مردم در طول تاریخ برای زیارت قبر سیدالشهدا متحمل میشدند مانند قطع دست زائران و... اما باز مردم نمیگذاشتند که این مسیر خاکی بماند، این ارادت خاص به سید الشهدا را میرساند.

چه از مذهب شیعه چه اهل تسنن، مسیحیها و... همه میآیند و عشق به سید الشهدا دارند و حتما رازی در این قصه وجود دارد. بذل و بخشش مردم از تمام آنچه که دارند و اظهار شرمندگی از اینکه نمیتوانیم حق میزبانی را به خوبی ادا کنیم، صحنههای عجیبی را رقم میزند. این دست غیبی از بالاست که این صحنهها را مهندسی و مدیریت میکند.

باید ببینیم ریشه اربعین کجاست؟ در قرآن و احادیث و روایت ما به اربعین تاکید شده است. معروف ترین قصه در قرآن همان داستان اربعین حضرت موسی علیه السلام است که «وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً»، پس عدد ۴۰ یک جایگاهی درقرآن دارد. یا در احادیث و روایات زیاد آمده است که بلوغ عقل انسان در چهل سالگی اتفاق میافتد. یا هرکس چهل شبانه روز مرتکب گناهی نشود خداوند متعال پس از آن ۴۰ شب آن چشمههای حکمت را بر او نمایان میسازد. پس خود عدد اربعین در قرآن و در احادیث وجود دارد.

اگر خود عدد اربعین در قرآن و احادیث ما اسراری دارد قطعا ایستگاه آن همین اربعین حسینی است. قطعا اربعین اسرار و ابعاد دارد که ممکن است بعضی از آن را بتوان بازگو کرد و یا بتوان ابعاد فرهنگی، سیاسی و اجتماعی آن را تحلیل کرد، اما تصور من این است که داستان اربعین بالاتر از این موضوعات است. واقعا یک داستان کهنه ناپذیر و صِبْغَةً اللهای است، در قرآن گفته شده «وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً» چون رنگ خدا هیچ وقت پاک نمیشود و ابدی است. آن چیزی که برای خداست نه تنها میماند بلکه زایی و پوینده و ثمر دهنده است.

وقتی از بیرون به این صحنه نگاه میکنیم، از منظر سیاسی، اجتماعی، امنیتی و... قابل تحلیل است. اگر حتی راهها باز شود و تسهیلات فراهم شود شاید در یک سالی جمعیت راهپیمایی اربعین به ۴۰ الی۵۰ میلیون برسد و آن سال هم خیلی دور نیست. با این جذبهای که اربعین دارد با این نور قدسی ای که هاله اش بر کل منطقه حاکم است این امر بعید نیست. تامین امنیت این راهپیمایی بسیار سخت است پارسال بحث اربعین در شرایطی مطرح شد که فکر میشد با تهدید های داعش اربعین جوی خون شود، ولی این طور نشد، بنابر این راهپیمایی اربعین یک امر کاملا غیر عادی و الهی پر رمز و راز است.

این اعلام وفاداری مردم به آرمان سید الشهداست، اعلام این است که وقتی این کانون عشق می خواهد مورد خطر قرار بگیرد مردم همچنان با پای پیاده خود را به کربلا میرسانند. اعلام این است که اگر کسی بخواهد این شمع را خاموش بکند ما گرداگرد آن جمع میشویم و اجازه نمیدهیم. اگر ادبا، شعرا، فلاسفه و فیلمساز ها دور هم جمع شوند نمیتوانند این واقع را آن طور که هست برای انسان توصیف کنند و انسان باید خود از نزدیک این حرکت را ببیند.

جهان مسیحی، یهودی، زرتشتی، بودیسم، هندوییسم و... یا مکاتب شبه اخلاقی مثل کنفوسیوس، برهما، کریشنا، بودا و... این ها همه مراسمی برای خودشان دارند اما هیچ گاه به مانند این حرکت خودجوش اربعین نمیشود و اصلا قابل مقایسه نیست. راهپیمایی اربعین یک پیام برای دنیا دارد که این کسی که ما به زیارتش میرویم یک فرد عادی و فراموش پذیر نیست و خودش برابر با یک مکتب است.

*به نظر شما چه نقش ها و اثرات سیاسی، فرهنگیای میشود برای راهپیمایی اربعین بر روی کشور های عراق و کشور های منطقه در نظر گرفت؟

من نمیخواهم مراسم حج را صد در صد به لحاظ حکم فقهی با اربعین تمثیل کنم ولی در قرآن دو ویژگی را در ارتباط با حج بررسی کرده است. اول اینکه میگوید : «مَنِ اسْتَطاعَ الَیْهِ سَبیلًا» این یک اصل است. یعنی شما باید استطاعت پیدا بکنی تابه حج بروی، اگر استطاعت نداری لازم نیست بروی و حج از شما ساقط است ولی در اربعین میبینیم که خیلی از غیر مستطیعها نیز به این راهپیمایی میآیند. قرآن میفرماید: «جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرَامَ قِیَامًا لِّلنَّاسِ»، اما امام حسین محور قیام استو کعبه دل هاست، پس آن کعبه گِل با این کعبه دل یک تناسبی دارد، تجسد آن کعبه، گل و روح آنامام حسین(ع) است. این یک حقیقت است که امام حسین قیام کرد و خودش شد نماد و الگوی قیام. آن جا میگوید قیاماً للناس و این جا هم مردم می آیند و قیام میکنند، در واقع از انقلابهایی که حداقل ما در تاریخ شیعه داریم، اکثرا الهام گرفته از قیام سید الشهداست. پس این محور و کانون قیام بر علیه استکبار و استبداد است.

ما دو قیام در عراق دیدیم که از مکتب سید الشهدا الهام گرفته شده بود. در جاهای دیگر مخصوصا در ایران هم ما این قیام را دیدیم. در عراق قیام دو لایه بود یک قیام ضد استبداد و دیگری ضد استکبار بود. قیام ضد استبدادی را بر علیه حکومت ملک فیصل و قیام ضد استکباری آن زمان برعلیه استعمار انگلیس بود. مراجع، علما به رهبری شیخ محمد تقی شیرازی، که فتوای جهاد علیه انگلیس میدهند، قیام کردند. مردم بسیج شدند و اسلحه حمل کردند و با شعار های یا حسین، یاحسین به جنگ استعمار انگلیسرفتند. در مرحله ی اول انگلیس راشکست دادند که بعد از آن دوباره توطئه کردند واستعمار انگلیس را مجدد وارد عراق کردند. همین اتفاق در ایران هم افتاد، ما یک قیام اول داشتیم که استبداد شاه را سرنگون کردیم اما در قیام دوم لانه جاسوسی تصرف شد و پوزه استکبار جهانی به خاک مالیده شد که این ها باز الهام گرفته از قیام سید الشهداست، که ما حاضریم برای مقابله با استکبارهرچه که داریم و نداریم ودر نهایت جان خود را نثار کنیم.

قرآن در توصیف دیگری از حج میفرماید : «لیشهد منافع لهم»، خب این جا هم اگر بر این تجمع میلیونی برنامهریزی شود، میشود ظرفیت های انقلاب حسینی، آگاهی سازی و بصیرتزایی را در این راهپیمایی ایجاد کرد. میشود با تحریفات عاشورا درآنجا مبارزه کرد، چون آنجا دیگر سرزمین خود عاشوراست. میشود چهرهی منحوس این تکفیریها و ناصبیها که دشمنیبا اهل بیترا بنیان گذاشتند، نمایان ساخت. بنابر این از منظر منطقهای و البته با احترام به مذاهب دیگر قطعا این کارها تاثیر گذار است و مردم ادیان دیگر را تحت تاثیر قرار میدهد.

قیام سید الشهدا و زنده نگه داشتن این مراسم آن چنان تاثیر گذار است، که در بستر تاریخ شهادت بسیاری از اندیشمندان غربی و همچنین رهبران شرقی در این خصوص وجود دارد. مانند جواهرلعلنهرو یا مثل ماهاتما گاندی، که به مردمش میگوید استقلال و قیام خود را مدیون کربلا بدانید برای اینکه من مبارزه علیه ظالم را از حسین(ع) الهام گرفتم. نگاه اینهابه قضیه عاشورا و کربلا صرفا تعبدی نیست بلکه تحلیل میکنند و الهام میگیرند. یک انسان چقدر میتواند این پتانسیل را به کار بگیرد که حتی جامعهی خودش را تحت تاثیر قرار بدهد و از این پتانسیل چه معجزههایی و چه تابلوهای جاودانهای میتواند بسازد که تا ابد برای انسان ها رهنمون ساز باشد و در واقع بردار فعالیت انسان ها را به سمت فضیلت ها و ارزشها و از خودگذشتگی ها را ترسیم کند.

در همین اواخر پوتین اظهار نظر عجیبی کرده بود، گفته بود این وهابیها و تکفیریها، شیعهها و رابطه بین شیعهها و عتبات مقدسشان را نمیفهمند و درک نمیکنند. پوتین در مورد آن ها لفظ احمق را هم به کار برده بود. یعنی یک مسیحی که در آغوش کمونیسم بزرگ شده است، اثر این خون جوشان سید الشهدا را می بیند.

بنابراین این حرکت عظیم روی معادلات منطقه تاثیر میگذارد به این معنا ک هاولا شیعهها آدمهای متهوری نیستند، یک امام منطقی دارند که متکی به تعالیم اسلامی بوده و در آغوش رسولالله و مادری مثل حضرت زهرا(س) تربیت شده و یک قیام صددرصد الهی داشته که قیامی صرفا سیاسی و اخلاقی نبوده است. این یک قیام مکتبی است و تمام آنچه باید دریک مکتب بصورت یک منظومه در بیاید، سید الشهدا با تمام این خزائن و اندوخته های مکتبی بصورت تمام قد قیام کرده است و ستونهای این مکتب را استوار تا الان نگه داشته است و روز به روز این ستون ها رفیع تر میشود، و این از دور قابل مشاهده است و دیگران میبینند و میفهمند.

بنابر این من تصور میکنم که ابتدا تصویر معنوی این مراسم باشکوه و بعد بازتاب سیاسی، منطقهای و بین المللی آن در اولویت است. البته اگر اربعین برای جهانیانبخوبی تعریف شود که اربعینیها چه کسانی هستند و چه میخواهند و آرمان و هدفشان چیست. اگر این فرهنگ باز تولید و پخش شود قطعا جهانیان هم عاشق امام حسین و مراسم اربعین می شوند. *

* نقش راهپیمایی اربعین در افزایش قدرت نرم شیعه به عنوان کارکردی که میتواند در ضمن پدیده راهپیمایی اربعین مطرح شود را چگونه ارزیابی میکنید؟

کل پدیده اربعین از آن لحظهای که انسان ها از خانههایشان حرکت میکنند تا لحظهای که وارد مسیر میشوند و عرض ارادت و زیارت میکنند و برمیگردند، همهی این سیکل رفت و برگشت یک حرکت نرم است. ممکن است داعشیها بیایند و از طریق بمب و خودروهای بمبگذاری شده و حملات انتحاری، از فاصله ۲۰ الی ۳۰ کیلومتری مردم را شهید بکنند، اما باز آنجا پاسخ نرم خواهد بود، یعنی خون بر شمشیر پیروز میشود. آن خونی که توسط یک شمشیر سخت جاری میشود بر همان شمشیر غلبه میکند.

جنگ نرم دو قلمرو را هدف قرار میدهد، یکی مرکز تعقل انسانها را و یکی مرکز عشق و نفرت انسان، یعنی قلب انسان را هدف قرار میدهد. امام حسین هم عقل را تصرف میکند و هم قلب ها و دل ها را تصرف میکند. جنگ نرم دشمن در قبال ما همین است، آقای ژوزف نای گفته بود ما باید عقل و تفکر اینها رابرگردانیم تا بتوانیم پیروز شویم، وقتی تفکر جوانان ایرانی مورد تصرف ما قرار گرفت و کانون عشق را به نفرتی که ما میخواهیم تبدیل کردیم، او دیگر در اختیار ماست، او دیگر به نیابت از ما میرود و با سیستم خودش میجنگد و آنرا واژگون میکند.

ما باید یک جنگ نرم الهی و الهام گرفته از مکتب سید الشهدا و قرآن و با استفاده از نفوذپذیری این آیات و روایات در عقل و دل این اروپاییها و اهل تسنن داشته باشیم که حسین را آنگونه که هست بشناسند و خود آن ها بتوانند بدون هیچگونه تعصب حسین رابشناسند. بعد آن وقت ببینید این نور و این نفحهی الهیه و این خون به ناحق ریخته شده وجود آنها را تصرف خواهد کرد یا نه. من تصور میکنم ما در عرصه جنگ نرم کم نمیآوریم ولی اگر سید الشهدا را خوب بشناسیم و خوب از ایشان دفاع کنیم و خوب نتیجه گیری کنیم. به نظر من این مفهوم جنگ نرم است.

* باتوجه به اینکه پدیده ی اربعین توسط رسانه های غربی سانسور میشود در صورتی که اگر این رسانهها بخواهند یک اتفاق بسیار کوچک را در گوشهای از دنیا بزرگنمایی بکنند به راحتی این کار را انجام میدهند، اما یک پدیده ی عظیمی مثل راهپیمایی اربعین را نمیبینند و در مقابل شما میبینید که یک تصویر زشت و خشنی را از جهان تشیع انعکاس میدهند و نمونهاش همانطور که شما خودتان به آن اشاره فرمودید موضوع قمه زنی است، این را خیلی خوب انعکاس میدهند ولی توجهی به موضوع اربعین که یک پدیده نرم و معرف اسلام ناب است، ندارند، این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟

با امکاناتی که در اختیار دشمن است ما نمیتوانیم با آن ها از این بعد فیزیکی و سخت افزاری رقابت بکنیم. در عرصه سخت افزاری آن ها حرف اول را میزنند ولی در منطق نرم افزاری ما قاعدتا باید بالاتر باشیم، لذا ما از همین امکاناتی که در اختیار داریم خوب استفاده نمیکنیم، مشکل ما این است. همین فضای سایبری که الان در اختیار وهابیت و داعش است و آدمها را از اروپا به لبنان و سوریه و عراق میآورد، آنها با آن منطق باطل و گمراه کنندهشان جوانی را از اروپا به سمت خود میکشند و او را تبدیل به یک بمب متحرک میکنند! ما چرا از این ظرفیت فکری مان نمیتوانیم استفتاده بکنیم و آن را به دنیا عرضه بکنیم!؟ من قبول دارم دشمن به هر جهت ما را بد نام میکند و یا بر روی نقاط ضعفی که در برخی از شیعههای افراطی و منحرف وجود دارد کارمیکند و آن ها را سوژه میکند، ولی ما میتوانیم خیلی کار بکنیم.

برای مثال در همین سطح منطقه ما حدود ۴۹ شبکه ماهواره ای داریم، ایران و عراق و لبنان و سوریه و بعضی ازشبکه های آزاد در مناطق اروپایی و آمریکای لاتین، خب اگر اینها را متناسب با ظرفیت های خودشان ترکیببکنیم، میتوانیم یک هماهنگی ایجاد بکنیم. برای عاشورا و شبهه زدایی از چهره منور اسلام یک حرکت هماهنگ حداقل انجام دهیم، یعنی هرکس باشیوه و رویهی خودش ولی به سمت یک نقطه به نام نصرت و یاری اسلام ناب محمدی حرکت کند. با این حرکت بنظرم با بخشی ازآن توطئه ها و اقدامها و تحریفها مقابله میشود و خود این مراسم و خود انسانهایی که از اقصی نقاط عالم میآیند و بعد به محل زندگیشان برمیگردند هر کدام به نوعی میتوانند یک مبلغ و مروج باشند. هم ظرفیت هست و هم نیاز به مهندسی آنها وجود دارد. حالا چه زمان میخواهد این ظرفیتها در کنار هم جمع شوند و خروجی داشته باشند دیگر خدا داند.

* به نظر شما در راهپیمایی اربعین به چه مسایلی باید به دید تهدید نگاه کرد؟

اول به تحریفات! به قول یکی از دوستان نه فقط قبر سید الشهدا را بهآب بستند بلکه تاریخش را هم به آب بستند، ما نباید اجازه بدهیم که به تاریخ سیدالشهداآب ببندند و مدفونش بکنند. الان دارند این کار را میکنند. الان دقیقا نقطهای که نقطه قوت شیعه است را هدف خودشان قرار دادهاند. به نقل از آیت الله تسخیری این را عرض میکنم که ایشان در همایش بیداری اسلامی در سالن همایش های صدا وسیما گفتند: یکی از سناتورهای آمریکایی میگفت که ما دویست سال تلاش کردیم که از پیامبر و امام حسین و ائمه دست بکشند، ولی این خمینی آمد و همهی نقشه های ما را نقش برآب کرد حالا چرا این را میگوید، چون خمینی با محرم و صفر پیروز شد، ایشان فرمودند که اسلام را محرم و صفر زنده نگه داشته، بنابر این دشمن تصمیم گرفت که محرم و صفر را بزند، بنابر این تشیع انگلیسی را درست کردند، ۱۷ یا ۱۸ شبکه ماهوارهای راه انداختند و جالب اینجاست که همین آقای سید صادق شیرازی میگوید ما باید ۲۰ شبکه دیگر راه بیاندازیم و از کسی نترسیم و حرف خودمان را بزنیم! چرا به اسم شیخ مفید یاسیدبن طاووس نباید یک شبکه وجود داشته باشد، در صورتیکه این آقای شیرازی میخواهد این زبان فحش و ناسزا را علاوه بر شبکههایی که دارد در شبکه های دیگر هم به آن بپردازد.

خب این یعنی استعمار، دارد به هدفش میرسد که حال به فکر افزایش این شبکهها است، این حرکت دقیقا بر علیه تشیع است ولی با نام تشیع. دکتر علی شریعتی میگفت که دکترین مذهب علیه مذهب خیلی خوب جواب میدهد.

بنابر این ما با دو گونه تحریف ممکن است در اربعین روبرو شویم، یکی افراط ها و دیگری تفریطهاست. یکی ممکن است یک تعریف صرفا پوپولیستی از اربعین ارائه بکند اما در اربعین مردم با یکآرمان بیعت مجدد میکنند، هر سال این تجدید بیعت هم به مکتب تشیع و هم اسلام جلا میدهد، برای همین میگویند که شما هر چند وقت یکبار تجدید بیعت بکنید، زیرا مکتب تشیع یک مکتب زنده است و مکتبی است که مفاهیم را برجسته میکند و در معرض دید عموم قرار میدهد.

*به عنوان سوال پایانی اینکه اگر بخواهیم مهم ترین معانی و مفاهیمی که از بستر راهپیمایی اربعین به لحاظ سیاسی منتقل میشود به چه چیزهایی میتوان اشاره کرد؟

همین پایبند بودن به آرمانهای مکتب سیدالشهدا که اربعین این آرمان ها را برای ما باز تولید و باز تعریف کرد. این خیلی مهم است که انسان در مقابل مکاتب الحادی و مکاتب مادیگرا همواره مسلح به سلاح عقیده باشد، یا درمقابل مکاتب تکفیری شما گر نتوانی از عقیده ات دفاع بکنی، در معرض انواع غارتگریها قرار میگیری.

یکیدیگر نیز مفهوم انسجام یک جامعه است که یک امام، یک راه و یک آرمان دارد و در حال حرکت است. این نیز در اربعین خوب القا میشود.

باید به تحمل سختیها و مشکلات و خطراتدر این مسیر نیز اشاره کرد که در این شرایط سخت، فلسفه جهادی اربعین بیشتر نمایان میشود. تصور من این است که وقتی غربی ها به این فداکاریها و از همه چیز گذشتن ها بر میخورند خیلی پیام دریافت میکنند.

بنابراین اربعین هم ابعاد فرهنگی دارد، برای باز تولید مفاهیم حسینی و بیعت مجدد با آرمان ها و باز خوانی آنها و ادامه این راه و مصون کردن جامعه از تهاجم غربیها و سبک زندگی غربیها، و هم اینکهاین خیزش مردم قطعا برای دیگران الهام بخش خواهد بود. ما وقتی با فرهنگ عاشورا زندگی میکنیم، انسان های صادقتر و کم توقعتر وشفافتر و خوش اخلاق تر و وارسته تر میشویم، این بخاطر مکتب عاشورا و اربعین است.
منبع: مهر