تحول فرهنگی ایران؛ از الگوهای وارداتی پهلوی تا هویت مستقل انقلاب اسلامی

پیروزی انقلاب اسلامی نگاه به فرهنگ را در کشور دگرگون کرد، مساجد، هیئات مذهبی، کانون‌های فرهنگی و تشکل‌های مردمی به بازیگران اصلی صحنه فرهنگی تبدیل شدند.

کد خبر: ۸۰۹۵۰۲

تاریخ: ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۹:۴۸

گروه فرهنگ دفاع‌پرس- فرشته حاجی‌زاده؛ یکی از عمیق‌ترین تغییرات اجتماعی کشور از زمان پهلوی و قبل از انقلاب تا عصر پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران تحولات فرهنگی است که یکی از عمیق‌ترین تغییرات اجتماعی کشور را رقم زده است.

اگر فرهنگ در دوره پیش از انقلاب بیشتر در چارچوب الگو‌های وارداتی و گسسته از هویت دینی و بومی تعریف می‌شد، پس از انقلاب اسلامی، بازگشت به هویت ایرانی ـ اسلامی و مردمی‌سازی فرهنگ به یکی از محور‌های اصلی سیاست‌گذاری تبدیل شد.

در دوره پهلوی، برخی مظاهر مدرن و  غربی گسترش یافت، بسیاری از سنت‌ها، ارزش‌های دینی و نماد‌های فرهنگی بومی به حاشیه رانده شد و بخش قابل توجهی از تولیدات فرهنگی متأثر از الگو‌های غربی بود و فاصله میان فرهنگ رسمی و باور‌های عمومی مردم افزایش یافت.

نهاد‌های دینی و مردمی نقش محدودی در عرصه فرهنگ داشتند و فعالیت‌های فرهنگی عمدتاً از بالا به پایین و دولتی هدایت می‌شد.

با پیروزی انقلاب اسلامی، نگاه به فرهنگ دگرگون شد. مساجد، هیئات مذهبی، کانون‌های فرهنگی و تشکل‌های مردمی به بازیگران اصلی صحنه فرهنگی تبدیل شدند. گسترش مراسم‌های مذهبی و ملی، احیای آیین‌های بومی، و توجه به فرهنگ ایثار و شهادت، بخشی از این تحول بود. فرهنگ مقاومت و هویت دینی، به‌ویژه در سال‌های دفاع مقدس، به یکی از ارکان هویت اجتماعی نسل‌ها تبدیل شد.

در حوزه آموزش و تولیدات فرهنگی نیز توسعه چشم‌گیری رخ داد. افزایش مراکز آموزشی، دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی، دسترسی اقشار مختلف به آموزش را گسترش داد. سینما، ادبیات، هنر‌های تجسمی و رسانه‌ها نیز شاهد شکل‌گیری جریان‌هایی با مضامین بومی، اجتماعی و ارزشی بودند. موضوعاتی مانند خانواده، معنویت، عدالت‌خواهی و هویت ملی در آثار فرهنگی پررنگ‌تر شد.

نقش زنان در عرصه‌های فرهنگی و علمی نیز پس از انقلاب گسترش یافت. حضور گسترده بانوان در آموزش عالی، فعالیت‌های هنری، فرهنگی و اجتماعی، نشان‌دهنده تغییر در فرصت‌های مشارکت فرهنگی است؛ حضوری که در کنار حفظ هویت دینی و اجتماعی تعریف شده است.

از سوی دیگر، گسترش رسانه‌های داخلی، تولید برنامه‌های فرهنگی و هنری متنوع و توجه به فرهنگ مناطق مختلف کشور، موجب تقویت تنوع فرهنگی در چارچوب هویت ملی شده است. برگزاری جشنواره‌ها، کنگره‌های شهدا، برنامه‌های قرآنی و فعالیت‌های فرهنگی دانش‌آموزی و دانشجویی، نمونه‌هایی از مردمی‌سازی فرهنگ در دهه‌های اخیر است.

در مجموع، اگر فرهنگ در دوره پهلوی بیشتر با الگو‌های وارداتی و فاصله از باور‌های عمومی شناخته می‌شد، پس از انقلاب اسلامی، محوریت هویت دینی، مشارکت مردمی و توجه به ارزش‌های بومی، مسیر فرهنگی کشور را به سمت بازتعریف هویت و گسترش فعالیت‌های فرهنگی در لایه‌های مختلف جامعه سوق داده است.

انتهای پیام/ 801