انقلاب دیجیتال در آرشیو شهدا در البرز؛ فناوری در خدمت حافظه تاریخی ایثار

با طراحی و راه‌اندازی نرم‌افزار «یادگاران البرز»، فرآیند سامان‌دهی، تحلیل و دسته‌بندی اسناد شهدا در استان البرز وارد مرحله‌ای نوین شده است.

کد خبر: ۸۲۸۹۳۷

تاریخ: ۰۱ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۲۲:۴۹

به گزارش دفاع‌پرس از البرز، شهدا و ایثارگران، سرمایه‌های بی‌بدیل یک ملت‌ هستند که نه‌تنها در میدان‌های نبرد، بلکه در حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه نیز حضوری ماندگار دارند. آنچه از آنان به‌جا مانده، صرفاً نام و خاطره نیست، بلکه مجموعه‌ای عظیم از اسناد، تصاویر، دست‌نوشته‌ها، فیلم‌ها و روایت‌هایی است که هر یک، بخشی از حقیقت ایثار و ازخودگذشتگی هستند.

این گنجینه ارزشمند، دربردارنده مفاهیمی عمیق از ایمان، مقاومت، آزادگی و عشق به میهن است که اگر به‌درستی حفظ و منتقل شوند، می‌توانند چراغ راه نسل‌های آینده باشند و آنان را با ریشه‌های هویتی و فرهنگی‌شان آشنا سازند اما بخش قابل‌توجهی از این اسناد به‌دلیل قدمت، پراکندگی و نبود سازوکارهای منسجم، در معرض فراموشی یا حتی نابودی قرار دارند.

بسیاری از این آثار در قالب‌های سنتی و بعضاً آسیب‌پذیر نگهداری می‌شوند و دسترسی به آن‌ها برای پژوهشگران، خانواده‌ها و علاقه‌مندان به‌سادگی ممکن نیست. این در حالی است که در عصر فناوری و گسترش ابزارهای نوین، انتظار می‌رود چنین میراثی به‌گونه‌ای مدیریت شود که هم حفظ شود و هم به شکلی مؤثر در اختیار جامعه قرار گیرد.

از سوی دیگر، نسل جدید برای برقراری ارتباط با این مفاهیم عمیق، نیازمند زبان و ابزارهای متناسب با زمان خود است. اگر این گنجینه عظیم نتواند در قالب‌های نوین و قابل‌فهم برای آنان بازآفرینی شود، خطر فاصله گرفتن از این ارزش‌ها بیش از پیش احساس خواهد شد؛ در این میان، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین می‌تواند این فاصله را به حداقل برساند.

از همین رو، ضرورت دارد با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، زمینه‌ای فراهم شود تا این اسناد نه‌تنها حفظ و صیانت بلکه به شکلی هوشمندانه سازمان‌دهی و قابل‌استفاده شوند که در این راستا ایجاد یک نظام یکپارچه برای جمع‌آوری، دسته‌بندی، تحلیل و ارائه این داده‌ها، می‌تواند نقطه عطفی در مسیر پاسداشت فرهنگ ایثار و شهادت باشد.

طرح‌هایی که با هدف سامان‌دهی این اسناد شکل می‌گیرند، در واقع تلاشی برای پیوند گذشته پرافتخار با آینده‌ای آگاه و هویت‌مند هستند؛ آینده‌ای که در آن، نسل‌های نو با الهام از این گنجینه، مسیر خود را با شناخت و باور عمیق‌تری طی خواهند کرد و این پیوند می‌تواند زمینه‌ساز تقویت هویت فرهنگی و استمرار ارزش‌های ایثار و شهادت در جامعه باشد.

یادگاران البرز؛ روایت دیجیتال ایثار

«محسن شعبانی»، رئیس پژوهشکده هوش مصنوعی پژوهشگاه مواد و انرژی با اشاره به فرزند شهید بودنش اظهار داشت: با توجه به اینکه حدود 20 تا 30 سال است که از خدمات بنیاد شهید بهره‌مند می‌شویم، تمایل داشتم خدمتی را در این مجموعه ارائه دهم که از مدیرکل بنیاد شهید و امور ایثارگران البرز درخواست کردم نیازهای مجموعه را اعلام کند.

وی افزود: با اعلام معاون فرهنگی این اداره کل، دریافتیم که این اداره کل حجم قابل‌توجهی آرشیو، داده، عکس، فیلم، متن و دست‌نوشته‌های شهدا را در اختیار دارند که به‌صورت پراکنده در هاردهای مختلف نگهداری می‌شود و نحوه بازخوانی و سامان‌دهی این پرونده‌ها مشخص نیست. در این راستا جلسه‌ای با مسئول هوشمندسازی فرآیندهای پژوهشگاه مواد و انرژی تشکیل شد.

رئیس پژوهشکده هوش مصنوعی پژوهشگاه مواد و انرژی از طراحی نرم‌افزار یادگاران البرز به همت متخصصان و کارشناسان پژوهشگاه با همکاری اداره کل بنیاد شهید و امور ایثارگران استان البرز خبر داد و بیان داشت: همکاران با توجه به اینکه از قشر ایثارگر هستند، به حدی انرژی برای این کار صرف کردند که قابل‌باور نبود. طی این مدت تمام کارهای خود را کنار گذاشتیم.

شعبانی افزود: به جایی رسیدیم که روزی که برای ارائه پروپزال به این اداره کل مراجعه کردیم تقریباً یک نسخه آماده شده از نرم‌افزار را در دست داشتیم. در حال حاضر هم نرم‌افزار تقریباً آماده است و فقط کمی جای کار دارد. مشکل اصلی این است که دیتاهای ما برچسب ندارند و مشخص نیست فایل‌ها، دست‌نوشته‌ها، عکس‌ها و فیلم‌ها مربوط به کدام شهید هستند.

وی مطرح کرد: هرچه داده بیشتری به ماشین تزریق شود، خروجی بهتری دریافت می‌کنیم، بنابراین هرچه حجم داده‌هایی که در اختیار داریم بیشتر باشد و اگر بتوانیم از بنیاد شهید البرز و استان‌های دیگر داده‌هایی بیشتری دریافت کنیم، پاسخ‌هایی که در نهایت ارائه می‌دهیم بهتر خواهد بود و در نتیجه تولید محتوای نهایی نیز دقیق‌تر و باکیفیت‌تر صورت خواهد گرفت.

رئیس پژوهشکده هوش مصنوعی پژوهشگاه مواد و انرژی با بیان اینکه فکر می‌کنم برای اولین بار است که در جنگ رسانه‌ای هم کم‌کم در حال پیروز شدن هستیم، اذعان داشت: ما با همین داده‌هایی که داریم می‌توانیم فیلم یا کتاب تولید کنیم؛ در واقع از خود شهدا الهام می‌گیریم و در حال تولید محتوا هستیم. قدم اول، دیتاست؛ یعنی باید بتوانیم داده‌ها را پایش کنیم.

شعبانی خاطرنشان کرد: مشکل ما این بود که داده‌ها فقط در هاردها جمع شده بودند و ما نمی‌دانستیم چطور آن‌ها را پردازش و تحلیل کنیم. این واقعاً قدمی سخت و شاید دشوارترین کاری بود که شاید دیده هم نشود. اینکه بتوانیم داده‌ها را بفهمیم و ساختاردهی کنیم، کار اصلی بود که انجام شده و تا این مرحله پیش رفته‌ایم؛ از اینجا به بعد، قدم‌های بعدی برای ما راحت‌تر خواهد بود.

هوش مصنوعی در خدمت حافظه شهدای البرز

«محسن واحدی»، مسئول هوشمندسازی فرایندهای پژوهشگاه مواد و انرژی نیز با اشاره به پراکندگی اسناد مربوط به ایثارگران و شهدای استان البرز اظهار داشت: بر همین اساس، با بهره‌گیری از هوش مصنوعی (AI) آرشیوی از این اسناد در قالب اپلیکیشن «یادگاران البرز» طراحی و ایجاد شد تا به‌صورت منسجم و در دسترس قرار گیرد.

وی جامعه هدف بهره‌گیری از این آرشیو را پژوهشگران، خانواده‌های شهدا و ایثارگران و بدنه تخصصی بنیاد شهید عنوان و مطرح کرد: هدف نهایی این است که هوش مصنوعی این اطلاعات را پردازش کند و با رویکرد ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، خروجی‌های کاربردی را در اختیار کاربران قرار دهد تا آن‌ها بتوانند از طریق این داده‌ها، تحلیل‌ها و بهره‌گیری‌های لازم را انجام دهند.

مسئول هوشمندسازی فرایندهای پژوهشگاه مواد و انرژی با اشاره به اینکه آن‌ها در مراحل بعد حتی می‌توانند محتواهایی مانند ویدیوهای متناسب را بر اساس این اسناد تولید کنند، عنوان کرد: ترمینولوژی به‌کاررفته در این نرم‌افزار ترمینولوژی پژوهشگاه است؛ این ساختار قابلیت تعمیم دارد و می‌توان آن را در سطح کل کشور و برای تمامی استان‌ها پیاده‌سازی کرد.

واحدی با بیان اینکه برای اجرای کامل این طرح در مقیاس ملی، نیاز به زیرساخت‌های قوی‌تر از جمله سرورهای قدرتمندتر جهت بومی‌سازی وجود دارد، گفت: در مرحله نخست، تمرکز بر ایجاد آرشیو هوشمند بود تا اطلاعات به‌صورت اصولی و منسجم ذخیره شوند. در بررسی‌ها مشخص شد که اسناد به‌صورت منظم و بر اساس شاخص‌هایی مانند شهر یا سال در دسترس نیستند.

مسئول هوشمندسازی فرایندهای پژوهشگاه مواد و انرژی مطرح کرد: این نرم‌افزار به‌صورت خودکار اسناد را دسته‌بندی می‌کند و دیگر نیازی به بازخوانی دستی توسط کارشناس برای بررسی و الصاق تک‌تک اسناد اسکن‌شده به پرونده‌ها نیست. این اطلاعات به‌صورت هوشمند پردازش، دسته‌بندی و به پرونده مربوط به ایثارگران یا شهدا ضمیمه می‌شوند.

وی اظهار داشت: به‌عنوان‌مثال، زمانی که فایلی انتخاب می‌شود، سیستم به‌صورت خودکار پیشنهاد می‌دهد که این سند چه ماهیتی دارد و در چه بخشی بهتر است ذخیره شود، بنابراین دیگر نیازی به بازخوانی دستی سند نیست. با بارگذاری یک تصویر، تمامی اطلاعاتی که هوش مصنوعی از آن استخراج و تحلیل کرده است در اختیار کاربر قرار می‌گیرد.

واحدی اضافه کرد: به این ترتیب، سند جدید به‌صورت هوشمند ذخیره و تنها تأیید نهایی توسط کارشناس انجام می‌شود تا سند به پرونده مربوطه ضمیمه شود و در سوابق فرد قابل‌مشاهده باشد. این سامانه محدودیتی در نوع داده ندارد و امکان بارگذاری متن، فایل صوتی و ویدیو نیز فراهم است و تمامی این اطلاعات به‌صورت خودکار و هوشمند دسته‌بندی می‌شوند.

مسئول هوشمندسازی فرایندهای پژوهشگاه مواد و انرژی با اشاره به اینکه تحلیل این داده‌ها، از جمله تشخیص نوع سند و ارتباط آن با پرونده مربوطه، به‌صورت هوشمند توسط سامانه انجام می‌شود، تصریح کرد: بخشی با عنوان «ترمیم و تجلی اسناد» در سامانه پیش‌بینی شده که در آن، اسناد با کیفیت پایین از طریق قابلیت‌های هوش مصنوعی بهبود کیفیت پیدا می‌کنند.

وی عنوان کرد: بخش دیگری با عنوان «پردازش هوشمند» شامل امکاناتی مانند تحلیل چهره، تشخیص چهره و تطبیق چهره است. این فرآیندها که در گذشته برای تصاویر قدیمی یا کم‌کیفیت زمان‌بر و نیازمند بررسی دستی توسط کارشناسان بودند، اکنون به‌صورت خودکار توسط سیستم انجام می‌شوند. سیستم به‌صورت خودکار می‌تواند فایل‌ها را تطبیق دهد.

هوش مصنوعی در خدمت فرهنگ ایثار و شهادت

واحدی اذعان داشت: عملکرد هوش مصنوعی به این صورت است که نیازمند حجم بالایی از داده برای آموزش است تا بتواند بر اساس آن، تحلیل و تطبیق دقیق‌تری انجام دهد. با توجه به اینکه این سامانه در مرحله ابتدایی ورود داده‌ها قرار دارد و اطلاعات فعلاً به‌صورت آزمایشی وارد شده‌اند، هنوز دسته‌بندی و تطبیق به‌صورت کامل انجام نمی‌شود و این فرآیند زمان‌بر است.

مسئول هوشمندسازی فرایندهای پژوهشگاه مواد و انرژی گفت: در بخش تحلیل چهره یا دسته‌بندی هوشمند، با بارگذاری یک تصویر، سیستم شرایط و ویژگی‌های موجود در تصویر را تشخیص می‌دهد و اطلاعات مربوطه را استخراج و ذخیره می‌کند و خروجی این اطلاعات می‌تواند در قالب‌هایی مانند کتاب یا محتوای ویدیویی تولید شود و مورداستفاده قرار گیرد.

وی عنوان کرد: رزمان نوین، پهلوانان انرژی هسته‌ای، رزمندگان عصر نوین، دانایان شهید، دانشمندان شهید، نگهبانان اسرار، فراز جاویدان، تالار پهلوانان، دانشنامه رزم، میدان آموزش و ... از جمله آیتم‌های پیش‌بینی‌شده در این نرم‌افزار با ابتکار پژوهشگاه مواد و انرژی بوده و یک هوش مصنوعی بومی متعلق به پژوهشگاه نیز در این اپلیکیشن تعبیه شده است.

واحدی با اشاره به طراحی این هوش مصنوعی در حوزه فرهنگ ایثار و شهادت خاطرنشان کرد: کاربران می‌توانند مشابه سایر هوش‌های مصنوعی متنی، از آن سؤال بپرسند و پاسخ دریافت کنند. این بخش علاوه بر پالایش و تحلیل داده‌های موجود و ارائه اطلاعات از آن‌ها، قابلیت جست‌وجو در سطح اینترنت را نیز دارد و می‌تواند اطلاعات مرتبط با این حوزه را اختیار کاربر قرار دهد.

تأکید بر رویکرد نوآورانه در حفظ اسناد شهدا

«یعقوب سلیمانی»، معاون فرهنگی و آموزشی بنیاد شهید و امور ایثارگران کشور در جریان سفر به استان البرز طی نشستی با مسئولان اداره کل بنیاد شهید و امور ایثارگران استان البرز اظهار داشت: 10 میلیون سند که بیانگر آثار فداکاری شهدا و ایثارگران و جلوه‌هایی از ایثار و ازخودگذشتگی در قالب‌های مختلف است، نباید از بین برود و حفظ و صیانت از آن‌ها یک ضرورت جدی است.

وی تأکید کرد: امروز باید به‌دنبال اقدامات نوآورانه بود؛ رویکردی که در سیاست‌های بنیاد شهید و امور ایثارگران نیز مورد تأکید قرار گرفته است. در همین راستا، مجموعه‌ای از راهبردها تعریف شده که توجه عمیق و ارتقای آن‌ها امری ضروری محسوب می‌شود و بخش قابل‌توجهی از این مسیر، معطوف به حفظ، احیا و بهره‌برداری از همین اسناد ارزشمند است.

معاون فرهنگی و آموزشی بنیاد شهید و امور ایثارگران کشور عنوان کرد: به‌عنوان یک ضرورت و اولویت، لازم است همکاران بر روی این نرم‌افزار تمرکز و کار جدی داشته باشند. البته این موضوع ابعاد مختلفی دارد؛ از جمله جامعیت، ماندگاری و میزان اثرگذاری آن. به این معنا که محصول تولیدی باید به خروجی مؤثر منجر شود و از یک نگاه عمیق و هدفمند برخوردار باشد.

سلیمانی با تأکید بر اینکه باید حساسیت‌ها و ظرافت‌های لازم در طراحی و اجرای آن لحاظ شود تا بتواند جایگاه خود را به‌درستی نشان دهد، مطرح کرد: با توجه به گستردگی فضای فعلی، توجه به این ابعاد اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. در دیدار با خانواده‌های شهدا با شرایطی مواجه می‌شویم که یک گفتمان زنده و جاری از دل این خانواده‌ها شکل می‌گیرد.

وی تصریح کرد: امروز در مواجهه با خانواده‌های شهدا، آنچه پیش از این درباره ایستادگی، مقاومت، صبوری و اسوه بودن حضرت زینب (س) در محافل و از زبان علما شنیده بودیم را به‌صورت عینی و ملموس مشاهده می‌کنیم. مثلاً مادری که دو یا سه شهید تقدیم کرده، یا مادری که هم فرزند شهید دارد، هم خواهر شهید است و هم همسرش در شمار خانواده شهداست.

معاون فرهنگی و آموزشی بنیاد شهید و امور ایثارگران کشور بیان داشت: حال، اگر این ظرفیت عظیم را با ابزارهای نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی که امروز به‌سرعت در حال گسترش است، همراه کنیم، می‌توان اتفاقات مهمی را رقم زد. این فناوری هم جنبه‌های مثبت دارد، هم منفی و بخش قابل‌توجهی از چالش‌های امروز، حاصل سرمایه‌گذاری‌های دشمن در این حوزه است.

سلیمانی تصریح کرد: در مقابل، ما گنجینه‌ای ارزشمند را در اختیار داریم؛ صدها هزار سند از شهدا و ایثارگران که اگر با نگاهی نوآورانه و با استفاده از ابزارهای به‌روز مانند هوش مصنوعی به‌کار گرفته شوند، می‌تواند به تولید محتوای اثرگذار و جریان‌ساز منجر شود، بنابراین ضروری است به این موضوع توجه ویژه‌ای صورت گیرد.

وی خاطرنشان کرد: امیدواریم این اپلیکیشن به نمونه‌ای موفق تبدیل شود تا در صورت دستیابی به خروجی مطلوب، امکان توسعه و تعمیم آن در سطح بنیاد شهید در مقیاس ملی فراهم شود. هرچند اقدامات پراکنده‌ای در نقاط مختلف انجام شده، اما فاقد جامعیت لازم بوده‌اند و لازم است با دقت و تعمق بیشتری، این مسیر به‌صورت یکپارچه دنبال شود.

حفظ هویت ملی در گرو صیانت از اسناد شهدا

آنچه امروز در قالب اسناد و مدارک شهدا و ایثارگران در اختیار ما قرار دارد، سرمایه‌ای فرهنگی و هویتی است که می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری نگرش‌ها و ارزش‌های جامعه ایفا کند. این گنجینه عظیم، اگر به‌درستی مدیریت و بهره‌برداری شود، قادر است پلی میان نسل گذشته و نسل امروز ایجاد و فرهنگ ایثار و شهادت را به زبانی قابل‌درک منتقل کند.

با توجه به چالش‌هایی همچون پراکندگی، فرسودگی و دشواری دسترسی به این اسناد، اجرای طرح‌های نوآورانه برای سامان‌دهی و یکپارچه‌سازی آن‌ها، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. بهره‌گیری از فناوری‌های روز، به‌ویژه هوش مصنوعی، این امکان را فراهم می‌آورد که این اسناد به‌صورت هوشمند پردازش شوند و در قالب‌های متنوع و جذاب در اختیار مخاطبان قرار گیرند.

این رویکرد نه‌تنها به حفظ و ماندگاری این آثار کمک می‌کند، بلکه زمینه تولید محتواهای اثرگذار و متناسب با نیازهای روز را نیز فراهم می‌سازد. زمانی که این مفاهیم از دل اسناد واقعی و روایت‌های مستند استخراج و بازنمایی شوند، تأثیرگذاری آن‌ها چندین برابر خواهد شد و می‌تواند به الگوسازی مؤثر برای نسل جوان منجر شود.

آنچه اهمیت دارد، نگاه راهبردی و مستمر به این حوزه است. طرح‌هایی که امروز در این مسیر آغاز می‌شوند، باید با دقت، جامعیت و آینده‌نگری همراه باشند تا بتوانند به‌صورت پایدار ادامه و در سطح ملی گسترش یابند. حفظ این گنجینه، حفظ هویت و ارزش‌های یک ملت است؛ هویتی که در پرتو آن، می‌توان مسیر آینده را با اطمینان و استواری بیشتری ترسیم کرد.

گزارش: مینا صدیقیان

انتهای پیام/