يادداشت تحليلي/ واکنش ايران در برابر تهاجم عراق
در پي تشديد تحرکات مرزي عراق و مداخله اين کشور در مورد ايران ، وقوع يک بحران نظامي و جنگ احتمالي در چار چوب منافع آمريکا و غرب بر ضد ايران، قابل پيش بيني بود . بر همين اساس ، بلافاصله پس از آغاز تهاجم عراق ، امام خميني تجاوز عراق را بهاي مخالفت ايران با آمريکا خواندند . افزون بر اين ، به دليل ماهيت ديني انقلاب ، تهاجم عراق و دفاع ايران را به منزله جنگ کفر و استکبار شد . پيدايش وضعيت جديد ، دو نتيجه مهم در پي داشت : نخست آن که مقاومت و دفاع مردمي و همه جانبه شکل گرفت ؛ دوم ، راه هر گونه مصالحه و سازش بسته شد . نتيجه اول ، عملا عراق را در نخستين گام هاي تجاوز با ناکامي مواجه ساخت و روند تثبيت نظام با ايجاد انسجام دروني آغاز شد . نتيجه دوم سبب شد ، اميدواري ليبرال ها براي مذاکره و پيمودن راه سازش با عراق و امريکا کم رنگ شده و از ميان برود ؛ به همين دليل در عمل اين جريان به رهبري بني صدر ، ابتکار عمل براي مذاکره سياسي را از دست داد . در عين حال بني صدر به عنوان نخستين و تنها فردي که به راه حل مذاکره تاکيد مي کرد ، تنها 24 ساعت پس از تجاوز عراق طي سخناني گفت : اگر مسئله ، قرار داد الجزاير است ، که مي شود مذاکره کرد .
تاثيرات جنگ در کشور ، موضع گيري و اقدامات امام ، مردم و مسئولان سبب شد که بر خلاف تصور امريکا و عراق ( که ايران را در صورت شروع جنگ شکست خورده ارزيابي کردند ) ، روند جديدي با رهبري امام و حضور مردم در صحنه جنگ و انقلاب آغاز شود که نتيجه آن ، تحکيم انسجام و وحدت در ميان قشرهاي مختلف و افزايش حمايت از نظام جمهوري اسلامي و عقيم ساختن اهداف دشمنان بود .
واکنش نظامي ايران ، بررسي واکنش نظامي جمهوري اسلامي ايران در برابر تهاجم عراق از آن جهت مهم و ضروري است که اين بررسي مي تواند ، ارزيابي دولت عراق از توان نظامي ايران و نقش آن در تصميم گيري براي تهاجم به ايران و همچنين عوامل موثر بر ناکامي و شکست عراق را روشن سازد .
از فروردين تا 31 شهريور 1359 ، مرزهاي ايران به طور مکرر مورد تجاوز نيروهاي عراقي قرار گرفت ولي نيروهاي نظامي ايران هر گر واکنش مناسب و قاطعي از خود نشان ندادند و همين مسئله ، عراقي ها را در اقدام به تجاوز و اميدواري براي دست يابي به پيروزي سريع و آسان تشويق کرد . ارزيابي هاي رسانه هاي خارجي و کارشناسان و تحليل گران نيز با برداشت هاي دولت عراق از وضعيت نظامي ايران ، مطابقت و هم سويي داشت .
با اين ملاحظه کلي ، دو سوال اساسي مطرح مي شود :
اول ، علت ناتواني نيروهاي نظامي ايران براي بازدارندگي عراق از تهاجم به ايران چه بود ؟
دوم ، اگر نيروهاي نظامي ضعف و کاستي هاي اساسي داشتند ، پس چه عواملي منجر به ناکامي عراق شد ؟
تاکنون در بررسي هاي انجام شده ، کمتر به نقش نيروهاي نظامي و در باز دارندگي عراق اشاره شده است ، تيمسار صياد شيرازي ، جانشين وقت رئيس ستاد کل نيروهاي مسلح و فرمانده اسبق نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي نيز، در مورد وضعيت ارتش توضيحاتي را اراه مي کند که در روشن شدن اين بحث بسيار مفيد است .
وي مي گويد :تصور کنيد ارتشي مضمحل را که سران خيانتکار آن يا دستگير انقلاب گرديده و محاکمه و اعدام شده اند و يا راه عزيمت در پيش گرفته و پناه به بيگانه برده اند و سراسر کشور در تب يک جنگ ويرانگر مي سوخت و پس از آن ، کرانه هاي غربي وطن ؛ ناجوانمردانه توسط جمعي خود فروخته اشغال گرديده بود ، سستي و رخوت مضاعف درون ارتشيان موج مي زد و تجربه تلخ گزينش اولين رئيس جمهوري نااهل انقلاب ، اين سستي را تشديد کرد .
آيا ارتش با يک رهبري يک روحاني قادر به انجام دادن وظيفه و به دست آوردن پيروزي خواهد بود ؟ اين کلام ياران ارتشي ما بود ، که از جو آتش زاي ايام نخست جنگ نشات مي گرفت .
جانشين وقت رئيس ستاد مشترک ارتش (تيمسار آراسته) نيز در توضيح اقدامات ارتش ، طي مصاحبه اي با روزنامه کيهان ، مراحل آن را چنين ذکر کرد :
مرحله نخست ، سد کردن و متوقف کردن دشمن و اجراي عمليات چريکي .
مرحله دوم ، اجراي تک هاي محدود
به منظور ضربه زدن به انهدام نيروهاي دشمن و خسته و فرسوده نمودن متجاوز که با شش عمليات تا قبل از سال 1360 عملي شد .
مرحله سوم، که عمليات تهاجمي گسترده در سر تا سر جبهه بود و با کمک سپاه پاسداران و بسيج مردمي و يا به تنهايي عملي گريدد ...
بدون ترديد ( چنان که در اين اظهارات آمده است ) ، نيروهاي نظامي فاقد آمادگي و توانايي لازم براي بازدارندگي و مقابله موثر در برابر پيشروي ارتش عراق به عمق مناطق مرزي بودند . در اين زمينه،آيت اله خامنه اي ( نماينده وقت حضرت امام (ره) در شوراي عالي دفاع ) فرمودند :
روزهاي اول مرتب خبر مي رسيد که عراقي ها فلان جا را گرفته اند و تا فلان جا پيش روي کرده اند و اين قدر نيرو آورده اند . يا فلان شهر تهديد مي شود و از جمله شهرهايي که به شدت تهديد مي شد ، دزفول بود . در حالي که ما در آنجا کم نيرو داشتيم و وقتي هم به فرماندهان ارتش مي گفتيم ، مي گفتند: نيرو کم داريم و با نيرو و تجهيزات هر دو را با هم نداريم . راست هم بود ، به اين معنا که آمادگي هاي لازم را براي خودشان در اين جنگ تهيه نديده بودند . در صورتي که ابزارهاي زيادي داشتيم ، ولي از کار افتاده بود و مهمات زيادي داشتيم ، که اينها از وجودش خبر نداشتند و لذا وضع مان خيلي بد بود .
بعد ها ، با تشديد درگيري هاي سياسي در داخل کشور ، بني صدر ( با وجود آنکه فرماندهي کل قوا را بر عهده داشت ) تلاش مي کرد ، با سلب مسئوليت از خود ، نيروهاي خط امام را در وضعيت به وجود آمده مقصر نشان دهد . آيت اله خامنه اي در همان زمان در نماز جمعه تهران خطاب به بني صدر فرمودند :
نزديک به هفت ماه قبل از جنگ ، شما فرمانده کل قوا بوديد ، چرا نيروهاي نظامي ما هنگام شروع جنگ نتوانستند مقاومت کنند ؟ حضرت امام شما را در اول اسفند 1358 به فرماندهي کل قوا برگزيد .
در اول مهر 1359 يعني هفت ماه تمام بعد از فرماندهي کل قوايي شما ، جنگ شروع شد در اين هفت ماه شما چکار کرديد ؟ چرا ارتش را مرمت نکرديد ؟ چرا نظاميان را آموزش نداديد ؟ آيا اينها را چه کسي مي بايست انجام مي داد ؟
چرا وقتي جنگ شروع شد و خرابي کار شما در هفت ماه گذشته آشکار مي گردد ، تقصير ها را به گردن اين و آن مي اندازيد ؟
وقتي از ايشان مي پرسند چرا ارتش را سر و سامان نداده ايد ؟ مي گويد : چون کسان ديگري در ارتش دخالت کرده اند . منظور ايشان دادگاه هاي انقلاب و ارتش است . چون افراد متهم به کودتا را دست گير کرده بودند ، آقاي بني صدر توقع داشتند در ارتش عليه جمهوري اسلامي کودتا بشود و کودتا چيان آزاد گردند و دستگير نشوند .
اين مسائل نشان مي داد که ارتش آمادگي لازم را براي دست يابي به بازدارندگي در برابر عراق و نيز توان مقابله موثر را پس از تهاجم آن کشور نداشت . در عين حال ، رخدادهايي که در پي تهاجم عراق به ايران پديد آمد ، تمام سياست هاي عراق را در هم ريخت و نيروهاي متجاوز با ناکامي و شکست مواجه شدند .
تاثيرات جنگ در کشور ، موضع گيري و اقدامات امام ، مردم و مسئولان سبب شد که بر خلاف تصور امريکا و عراق ( که ايران را در صورت شروع جنگ شکست خورده ارزيابي کردند ) ، روند جديدي با رهبري امام و حضور مردم در صحنه جنگ و انقلاب آغاز شود که نتيجه آن ، تحکيم انسجام و وحدت در ميان قشرهاي مختلف و افزايش حمايت از نظام جمهوري اسلامي و عقيم ساختن اهداف دشمنان بود .
واکنش نظامي ايران ، بررسي واکنش نظامي جمهوري اسلامي ايران در برابر تهاجم عراق از آن جهت مهم و ضروري است که اين بررسي مي تواند ، ارزيابي دولت عراق از توان نظامي ايران و نقش آن در تصميم گيري براي تهاجم به ايران و همچنين عوامل موثر بر ناکامي و شکست عراق را روشن سازد .
از فروردين تا 31 شهريور 1359 ، مرزهاي ايران به طور مکرر مورد تجاوز نيروهاي عراقي قرار گرفت ولي نيروهاي نظامي ايران هر گر واکنش مناسب و قاطعي از خود نشان ندادند و همين مسئله ، عراقي ها را در اقدام به تجاوز و اميدواري براي دست يابي به پيروزي سريع و آسان تشويق کرد . ارزيابي هاي رسانه هاي خارجي و کارشناسان و تحليل گران نيز با برداشت هاي دولت عراق از وضعيت نظامي ايران ، مطابقت و هم سويي داشت .
با اين ملاحظه کلي ، دو سوال اساسي مطرح مي شود :
اول ، علت ناتواني نيروهاي نظامي ايران براي بازدارندگي عراق از تهاجم به ايران چه بود ؟
دوم ، اگر نيروهاي نظامي ضعف و کاستي هاي اساسي داشتند ، پس چه عواملي منجر به ناکامي عراق شد ؟
تاکنون در بررسي هاي انجام شده ، کمتر به نقش نيروهاي نظامي و در باز دارندگي عراق اشاره شده است ، تيمسار صياد شيرازي ، جانشين وقت رئيس ستاد کل نيروهاي مسلح و فرمانده اسبق نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي نيز، در مورد وضعيت ارتش توضيحاتي را اراه مي کند که در روشن شدن اين بحث بسيار مفيد است .
وي مي گويد :تصور کنيد ارتشي مضمحل را که سران خيانتکار آن يا دستگير انقلاب گرديده و محاکمه و اعدام شده اند و يا راه عزيمت در پيش گرفته و پناه به بيگانه برده اند و سراسر کشور در تب يک جنگ ويرانگر مي سوخت و پس از آن ، کرانه هاي غربي وطن ؛ ناجوانمردانه توسط جمعي خود فروخته اشغال گرديده بود ، سستي و رخوت مضاعف درون ارتشيان موج مي زد و تجربه تلخ گزينش اولين رئيس جمهوري نااهل انقلاب ، اين سستي را تشديد کرد .
آيا ارتش با يک رهبري يک روحاني قادر به انجام دادن وظيفه و به دست آوردن پيروزي خواهد بود ؟ اين کلام ياران ارتشي ما بود ، که از جو آتش زاي ايام نخست جنگ نشات مي گرفت .
جانشين وقت رئيس ستاد مشترک ارتش (تيمسار آراسته) نيز در توضيح اقدامات ارتش ، طي مصاحبه اي با روزنامه کيهان ، مراحل آن را چنين ذکر کرد :
مرحله نخست ، سد کردن و متوقف کردن دشمن و اجراي عمليات چريکي .
مرحله دوم ، اجراي تک هاي محدود
به منظور ضربه زدن به انهدام نيروهاي دشمن و خسته و فرسوده نمودن متجاوز که با شش عمليات تا قبل از سال 1360 عملي شد .
مرحله سوم، که عمليات تهاجمي گسترده در سر تا سر جبهه بود و با کمک سپاه پاسداران و بسيج مردمي و يا به تنهايي عملي گريدد ...
بدون ترديد ( چنان که در اين اظهارات آمده است ) ، نيروهاي نظامي فاقد آمادگي و توانايي لازم براي بازدارندگي و مقابله موثر در برابر پيشروي ارتش عراق به عمق مناطق مرزي بودند . در اين زمينه،آيت اله خامنه اي ( نماينده وقت حضرت امام (ره) در شوراي عالي دفاع ) فرمودند :
روزهاي اول مرتب خبر مي رسيد که عراقي ها فلان جا را گرفته اند و تا فلان جا پيش روي کرده اند و اين قدر نيرو آورده اند . يا فلان شهر تهديد مي شود و از جمله شهرهايي که به شدت تهديد مي شد ، دزفول بود . در حالي که ما در آنجا کم نيرو داشتيم و وقتي هم به فرماندهان ارتش مي گفتيم ، مي گفتند: نيرو کم داريم و با نيرو و تجهيزات هر دو را با هم نداريم . راست هم بود ، به اين معنا که آمادگي هاي لازم را براي خودشان در اين جنگ تهيه نديده بودند . در صورتي که ابزارهاي زيادي داشتيم ، ولي از کار افتاده بود و مهمات زيادي داشتيم ، که اينها از وجودش خبر نداشتند و لذا وضع مان خيلي بد بود .
بعد ها ، با تشديد درگيري هاي سياسي در داخل کشور ، بني صدر ( با وجود آنکه فرماندهي کل قوا را بر عهده داشت ) تلاش مي کرد ، با سلب مسئوليت از خود ، نيروهاي خط امام را در وضعيت به وجود آمده مقصر نشان دهد . آيت اله خامنه اي در همان زمان در نماز جمعه تهران خطاب به بني صدر فرمودند :
نزديک به هفت ماه قبل از جنگ ، شما فرمانده کل قوا بوديد ، چرا نيروهاي نظامي ما هنگام شروع جنگ نتوانستند مقاومت کنند ؟ حضرت امام شما را در اول اسفند 1358 به فرماندهي کل قوا برگزيد .
در اول مهر 1359 يعني هفت ماه تمام بعد از فرماندهي کل قوايي شما ، جنگ شروع شد در اين هفت ماه شما چکار کرديد ؟ چرا ارتش را مرمت نکرديد ؟ چرا نظاميان را آموزش نداديد ؟ آيا اينها را چه کسي مي بايست انجام مي داد ؟
چرا وقتي جنگ شروع شد و خرابي کار شما در هفت ماه گذشته آشکار مي گردد ، تقصير ها را به گردن اين و آن مي اندازيد ؟
وقتي از ايشان مي پرسند چرا ارتش را سر و سامان نداده ايد ؟ مي گويد : چون کسان ديگري در ارتش دخالت کرده اند . منظور ايشان دادگاه هاي انقلاب و ارتش است . چون افراد متهم به کودتا را دست گير کرده بودند ، آقاي بني صدر توقع داشتند در ارتش عليه جمهوري اسلامي کودتا بشود و کودتا چيان آزاد گردند و دستگير نشوند .
اين مسائل نشان مي داد که ارتش آمادگي لازم را براي دست يابي به بازدارندگي در برابر عراق و نيز توان مقابله موثر را پس از تهاجم آن کشور نداشت . در عين حال ، رخدادهايي که در پي تهاجم عراق به ايران پديد آمد ، تمام سياست هاي عراق را در هم ريخت و نيروهاي متجاوز با ناکامي و شکست مواجه شدند .
لینک کپی شد
نظر شما
