تحلیل سیاسی_نظامی عملیاتهای خیبر وبدر(اسفند62و 63)
روزنامه ی دی ولت آلمان، نوشت: «آمریکا 20 فروند هلی کوپتر مدرن بل هاوک به مبلغ 30 میلیون دلار به عراق واگذار کرده، فرانسوی ها هم 60 فروند هواپیمای میراژ 2000 به عراق تحویل دادند و...» همچنین امیدواری هایی که از مذاکرات سیاسی به وجود آمده بود با عدم موفقیت عملیات بدر تا حدی کمرنگ شد و استراتژی یک عملیات پیروز و به عبارتی شتاب زده برای پایان جنگ با سوالات جدی مواجه شد.
در آستانهی خیبر
تا خرمشهر در دست عراقی ها بود، کسی فکر نمی کرد خرمشهر از چنگ آن ها بیرون کشیده شود، کارشناسان نظامی غربی که چند روز قبل از آزادی خرمشهر از استحکامات شهر دیدن کرده بودند به عراق اطمینان داده بودند که خرمشهر برای همیشه در دست عراق خواهد بود. پیروزی های ایران تا قبل از عملیات بیت المقدس تا حدودی تصادفی ارزیابی شد اما آزادی خرمشهر معادلات را برهم زد. روزنامه الاهرام مصر یک روز پس از آزادی خرمشهر نوشت: «عراق در دروازه شرقی جهان عرب قرارداد و نتایج آنچه که در منطقه روی می دهد، با سرعتی سرسام آور در سراسر منطقه عربی منعکس خواهد شد... شکست عراق فاجعه ی بزرگی است که به سقوط پی درپی دولت های خلیج فارس می انجامد... هیچ کس انتظار نداشت خرمشهر با این سرعت به دست ایرانیان بیفتد...»
پس از زمزمه های ورود ایران به خاک عراق، اتحادی که برعلیه انقلاب اسلامی شکل گرفته بود، قوی تر از گذشته از عراق حمایت کرد. کلودسشون وزیر خارجه فرانسه در این باره گفت: «فرانسه از عراق حمایت می کند... ایران بداند تنها به خاک عراق وارد نمی شود بلکه به یک مجموعه ی متحد وارد می شود.»
هر دو ابرقدرت آمریکا و شوروی نیز از اعضای این مجموعه متحد محسوب می شوند روزنامه جمهوریت چاپ ترکیه در آن در مقاله ای می نویسد: «دشمنی با انقلاب اسلامی، تنها موردی است که آمریکا و شوروی در مورد آن توافق دارند. و ادامه جنگ که به پیروزی ایران منجر شود چیزی است که نه شرق و نه غرب خواهان آن نیستند. کمک تسلیحاتی شوروی و کمک های مالی و اطلاعاتی آمریکا به عراق دلیلی بر این مدعاست.»
در بعد داخلی هم بعد از خرمشهر اوضاع جنگ متفاوت از گذشته بود. هنوز نقاطی از خاک کشور در اشغال عراق بود، که از نظر نظامی عملیات بر آزادی آن به صرفه نبود. همچنین امام تأکید جدی داشتند از نقاطی وارد خاک عراق شویم که مردم عراق آسیب نبینند. یعنی علاوه بر محدودیت های خارجی ما با محدودیت های اخلاقی و شرعی نیز روبرو بودیم. ، به طور کلی پس از آزادی خرمشهر برای در امان ماندن مردم عراق، در بیابان ها به منظور نابودی ارتش عراق جنگیدیم، و به تحرک و قیام مردم یا ارتش عراق علیه صدام دل بسته بودیم عملیات های رمضان و والفجر مقدماتی بر همین اساس طراحی شد که موفقیت چندانی به دست نیاورد. عملیات هایی که در فضای باز و دشت ها انجام شد به دلیل استحکامات انبوه و آتش بار قوی عراق و ضعف امکانات و تجهیزات ایران، موفق نبود.
رسانه های عمومی عراق و حامیان وی تبلیغات گسترده ای را، در مورد توانایی های ارتش عراق در جلوگیری از حملات ایرانیان آغاز کرده بودند.
ابتکار ویژه
جبهه جنوب، مملو از استحکامات و خاکریزهای دفاعی متعدد بود که انجام عملیات را تقریباً ناممکن می کرد. این مسأله ذهن فرماندهان جنگ را به یافتن منطقه ای مناسب برای عملیات معطوف کرد. پس از بیش از یک سال، شناسایی و طرح ریزی، منطقه هورالهویزه مورد توجه قرار گرفت. هور منطقه ای با آب گرفتگی وسیع بود پوشیده از نی، عراق که عبور نیروهای پیاده ایران را از آن امکان پذیر نمی دانست، در این منطقه مانع پدافندی خاصی ایجاد نکرده بود. این منطقه در شمال شهر استراتژیک بصره قرار داشت و در صورت موفقیت عملیات و تصرف جاده العماره- بصره، هدف نهایی که طی عملیات های بعدی قابل دسترسی بود، تصرف شهر بصره بود.
شرح عملیات
زمین عملیات بین دو قرارگاه اصلی تقسیم شد، قرارگاه نجف در منطقه هور و قرارگاه کربلا در منطقه زید این منطقه دارای استحکامات پیچیده ای بود که در عملیات رمضان تجربه شده بود. در محور هور با غافل گیری صد در صد دشمن رزمندگان فاصله ی طولانی را طی کردند و خود را به محورهای العزیز و القرنه، شرق دجله و جزایر مجنون رساندند.
عراقی ها سراسیمه سعی داشتند نیروهای خود را وارد منطقه کنند که از روز چهارم عملیات حضورشان کاملاً جدی شد و آتش بار مجهز عراق منطقه را به جهنمی از آتش مبدل کرد. تنها جاده خاکی منطقه در محور طلائیه بود که تصرف آن برای استمرار عملیات ضروری بود. به همین دلیل عراقی ها با فشار زیاد مانع از سقوط این محور شدند.
در منطقه زید به دلیل پیچیدگی استحکامات و آتش شدید، قرراگاه کربلا موفق به پیشروی نشد. و این موضوع وضعیت نیروهای مستقر در هور را تضعیف می کرد و آتش بار عراق بر روی هور متمرکز میشد.
سرانجام رزمندگان اسلام مجبور شدند تا جزایر مجنون عقب نشینی کنند.جزایر مجنون از مناطق استراتژیک عراق محسوب می شد و دولت عراق سرمایه گذاری زیادی در این منطقه کرده بود.
روزنامه فاینشال تایمز در مورد اهمیت جزایر مجنون می نویسد: «ذخایر نفتی جزایر مجنون که حدود هفت میلیارد بشکه تخمین زده شده است، هشت سال قبل توسط یک شرکت برزیلی کشف شد و پروژه ی عمرانی دو میلیارد دلاری برای آن تصویب شد که با شروع جنگ متوقف شد. عراق پیش بینی کرده بود که تولید اولیه از این منابع، روزانه 350 هزار بشکه خواهد بود که به 700 هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت.»
آتش سنگین عراق حفظ جزایر را نیز غیرممکن کرده بود. گفتگوی برادر رحیم صفوی با فرمانده سپاه در حین عملیات بیانگر گوشه ای از سختی حفظ جزایر است:
رحیم صفوی: جزایر را چه کار کنیم؟
محسن رضایی: باید آن را حفظ کرد.
رحیم صفوی: نمی شود حفظ کرد. بمب شیمیایی می ریزد، امکان حفظ آن وجود ندارد...
فرماندهی سپاه در گزارش خود از این عملیات گفته بود:« در هیچ جای جنگ این قدر ذوب نشدیم»
آقای هاشمی رفسنجانی فرمانده ی عالی جنگ با شنیدن اوضاع به منطقه می آید: «اعلام کردیم هرکس هرچه در چنته دارد بیاورد میدان».
حمله به طلائیه برای چندمین بار انجام شد که موفق نبود. حسین خرازی فرمانده ی لشکر 14 امام حسین به شدت مجروح شده و با دست قطع شده و بدن پر از ترکش از میدان خارج می گردد.
روز 14/12/62 از بیت امام اطلاع می دهند که امام فرموده اند:« جزایر حتماً باید نگه داشته شوند، هر طور که شده»با این دستور اوضاع تغییر کرد و روحیه رزمندگان اسلام چند برابر شد فرمانده ی سپاه در این باره گفت:
«از جزیره بیرون نمی رویم، حتی اگر سازمان سپاه از بین برود.»
و همه فرماندهان رده بالا عازم صحنه ی نبرد شدند. و جزایر مجنون به مدت 72 ساعت یکی از سخت ترین جنگ های دوران دفاع مقدس را تجربه کرد، اما حرف امام بر زمین نماند و جزایر حفظ شد.
استفاده از سلاح های شیمیایی در عملیات خیبر
در عملیات خیبر برای اولین بار عراق به صورت گسترده و با استفاده از هواپیما و توپخانه از عوامل شیمیایی استفاده کرد. سخنگوی وزارت خارجه ی آمریکا پس از این عملیات اعلام کرد عراق در جنگ از گاز سمی استفاده کرده است و پس از آن دولت آمریکا به کارگیری سلاح های شیمیایی را محکوم کرد و این در حالی بود که آمریکا به طور آشکار به حمایت از عراق می پرداخت. سفر دوم رامسفلد در فروردین 63 مؤید همین موضوع است.
روزنامه الاشرق الاوسط به نقل از سند محرمانه ای می نویسد:«رضایت پنهانی آمریکایی ها در استفاده از عراق از سلاح های شیمیایی کاملاً واضح و مشهود است. حتی صدام به استفاده از این صلاح تحریک و تشویق شده است.»
استفاده از سلاح شیمیایی از عملیات خیبر تا پایان جنگ عنصر جدیدی را وارد معادلات نظامی جنگ کرد که در عملیات ها تأثیر مهمی داشت.
از خیبر تا بدر
از عملیات رمضان تا قبل از علمیات خیبر در محیط جهانی این اطمینان به وجود آمده بود که ارتش عراق می تواند تمام عملیات های ایران را خنثی کند. ابتکار جدید ایران که برای نظامیان عراق و کارشناسان نظامی قابل پیش بینی نبود، این اطمینان را از بین برد و احتمال شکست عراق دوباره قوت گرفت رادیو آمریکا در تحلیلی گفت: «برخی کارشناسان معتقدند عراق روزبه روز آسیب پذیرتر می شود و آمریکا نگران است که عراق جنگ را ببازد.»
همچنین روزنامه آمریکایی و ال استریت ژورنال نیز نوشت:
«ریگان که از ضعف تدریجی عراق در جنگ با ایران دچار هراس شده، دستور تهیه طرح های جدیدی را به منظور تقویت عراق به دستیارانش صادر کرده است... ».
در این دوران مرحله ی جدیدی از ممانعت برای دستیابی ایران به تسلیحات و تقویت عراق شروع شد. حتی آمریکایی ها به طور غیرمستقیم به عراق یادآور شدند که با استفاده از نیروهای هوایی میتوانند دامنه جنگ را به پشت جبهه و مناطق غیرنظامی گسترش دهند. جمیز پلاک، معاون وزارت خارجه ی آمریکا در این باره رسماً اعلام کرد:
«اگر احتمال شکست عراق در این جنگ وجود داشته باشد دولت بغداد احتمالاً با بمباران گسترده مواضع غیرنظامی، از بروز این شکست جلوگیری خواهد کرد.»
در تیرماه سال 63نمایندهی شوروی در کنفرانس بررسی اثرات جنگ در صلح و امنیت، در بغداد اعلام کرد : شوروی از ادامهی جنگ ایران و عراق بهشدت نگران است و برای پایان یافتن جنگ مصمم است عراق را با سلاحهای گوناگون تجهیز کند.
استفاده وسیع از سلاح های شیمیایی، حمله به مناطق مسکونی و حمله به تأسیسات نفتی و نفت کش های ایرانی از اقدامات اساسی عراق در این مرحله از جنگ بود. که در این میان تنگه ی هرمز و تأسیسات جزیره ی خارک، هدف اصلی حملات عراق بود تا با کاهش درآمدهای نفتی ایران که تسلیحات ایران از تأمین می کرد ایران را مجبور به تسلیم کند. حملات عراق به جزیره ی خارک و نفت کش های ایرانی از 9 اسفند 62 آغاز شد و به تدریج شدت یافت.
آقای هاشمی رفسنجانی پس از عملیات خیبر در جمع فرماندهان ارتش و سپاه، در تحلیل وضعیت سیاسی- نظامی می گوید: «ما الان وضع امکانات و درآمدمان نمی کشد به سختی خودمان را تجهیز و کالایی فراهم می کنیم. مدتی است زیر خط قرمز قرار داریم. دشمن محاسبه کرده و امکان ارزی ما را می داند. بعد از زدن کشتی ها درآمد ما پایین آمده، 5/2 میلیون بشکه صدور نفت به زیر 2 میلیون رسیده. اسکله ی خارک زده شده و خسارت زیادی داشته است.»
در این بین انجام عملیات نظامی و جلوگیری از رکود جنگ نیز به شدت ضروری بود آقای هاشمی می گوید: «تا یک ضربه می زنیم شرایطمان بهتر می شود، اما رکود که پیدا می شود، وضع کم کم بدتر می شود. چند راه حل وجود دارد با اعتبار نظامی که داریم جنگ را تمام کنیم و همه دست ما را می بوسند. اگر کسی نظرش این است که نمی شود بجنگیم، حالات باید تصمیم گرفت. اگر بخواهید بجنگید، باید یک طرح به تمام معنا کاملی پیدا کنیم که در آن طرح پیروز بشویم. می توانیم چنین طرح کامل سرنوشت سازی پیدا بکنیم یا نه؟»
درهای باز در سیاست خارجی
با توجه به وضعیت بحرانی اقتصادی و سیاسی قبل از عملیات بدر، اتفاق نظر وجود داشت که ادامه ی جنگ با وضعیت کنونی سخت و دشوار و به نوعی غیرممکن است. در این شرایط رویکرد جدیدی در سیاست خارجی شکل گرفت که به سیاست درهای باز مشهور شد. در این دوره عادی سازی روابط با کشورها تأکید شد. استدلالی که مطرح می شد این بود که: «لازمه ی دیپلماسی ارتباط است اگر ما نباشیم در غیاب ما سرنوشت ما را رقم زده می شود ولی اگر باشیم به قدر لیاقت و کارمان در تعیین سرنوشتمان دخالت خواهیم داشت.»
با فرانسه روابط جدیدی شکل گرفت و ارتباط هایی که با عربستان برقرار شد سعودالفیصل به ایران سفر کرد و با شوروی هم رایزنی هایی شد و روس ها برای مدتی از تحویل موشک اس- 2 به عراق خودداری کردند و از طریق لیبی تعدادی موشک اسکاد به ایران دادند. با سازمان ملل هم همکاری های فراوانی انجام گرفت که موجب تحرک بیشتر این سازمان شد. پس از عملیات بدر برای اولین بار به کارگیری سلاح های شیمیایی در جنگ توسط سازمان ملل محکوم شد.
تیرماه سال 63 گنشر وزیر خارجه ی آلمان به ایران آمد که دورة جدید مناسبات ایران و اروپا و همچنین زمینه های مذاکره ی پنهانی ایران و آمریکا با این سفر شکل گرفت.
با توجه به رایزنی های سیاسی، این امیدواری به وجود آمده بود که صدام از صحنه ی قدرت عراق کنار برود. حتی آقای هاشمی در خطبه های نماز جمعه با توجه به رایزنی های سیاسی اشاره کرد: «وضع عراق مثل وضع سال 1357 ایران است. مجموعه ی شرایط صدام امروز مثل شرایط محمدرضا پهلوی در اواخر سال 56 و اوایل 57 است... این مسأله الان در بغداد بسیار جدی است. از آن هم بالاتر در کشورهای حامی بغداد این مسأله مطرح است، آمده اند و با ما مطرح کرده اند که شما با رفتن صدام راضی می شوید یا چیزهای دیگری می خواهید؟»
روند مذاکرات سیاسی فرماندهی عالی جنگ را به این نتیجه رسانده بود که با یک عملیات پیروزی می توان جریان حذف صدام را سرعت بخشید: «به نظر ما این طور می آید بدون یک پیروزی قاطع نظامی و بدون اینکه آنها مأیوس شوند از اینکه می توانند صدام را از دست ما نجات دهند، آماده ی پذیرش انقلاب اسلامی در عراق و پیروزی ملت عراق نخواند شد... ضربه ی نهایی نظامی را اول وارد کنیم و بعد نتیجه ی سیاسی و انقلابی را بتوانیم از آن بگیریم.»
عملیات بدر براساس اهداف سیاسی جنگ طراحی شد.
فرمانده ی سپاه نیز در رابطه با عملیات بدر می گوید: «باید به هر قیمتی شده می جنگیدیم اگر متوقف می شدیم کلاف سردرگم بن بست جنگ پیچیده تر می شد.»
عملیات بدر
بار دیگر منطقه ی هور برای انجام یک عملیات گسترده انتخاب شد. فرمانده ی سپاه درباره ی انتخاب هور گفت: «منطقه ای را پیدا کرده ایم که دارای یک رشته نقاط ضعف و یک رشته نقاط قوت است. اگر جای دیگری برویم که نقاط ضعف برای ما بیشتر است و نقاط قوت برای دشمن، جنگ به صورت دیگری خواهد شد. اگر نیروی زرهی داشتیم، امکانات داشتیم و آتش داشتیم، می توانستیم در دشت های عریض و عمیق مانور بکنیم.»
براساس تجربه خیبر وسعت منطقه کم تر انتخاب شد و نیروها متمرکز شدند. برخلاف عملیات خیبر که انتخاب هور جنبه ی غافل گیری داشت در این عملیات امیدی به غافل گیری نبود و دشمن هم در فاصله یک ساله با تشکیل استمرار سپاه ششم در منطقه و مسلح کردن زمین کاملاً آماده بود. چند زور قبل از عملیات عراق برای اولین بار جنگ شهرها را با حمله به تهران آغاز کرد.
پیروزی عملیات بدر که با استقرار رزمندگان در کنار رودخانه دجله و تهدید جدی بصره همراه می شد، می توانست سرنوشت جنگ را تغییر دهد. در واقع عملیات بدر تکامل یافته ی عملیات خیبر بود و با امیدواری های زیادی ساعت 11 شب روز 19 اسفند سال 1363 با رمز «یا فاطمه الزهرا» آغاز شد.
در حمله اولیه برخی از نیروها به رودخانه ی دجله و جاده ی بصره- العماره نیز دسترسی پیدا کردند. اما با توجه به موانع و میدان های مین و همچنین نبود تجهیزات و امکانات نظیر قایق، دفاع از مناطق تصرف شده بسیار دشوار شده بود. پس از هشت روز جنگ سخت و مقاومت رزمندگان اسلام از این مناطق عقب نشینی کردند و عملیات بدر با عدم موفقیت روبرو شد. در این عملیات عراق بار دیگر به طور گسترده از سلاح های شیمیایی استفاده کرد. هفته نامه ی ایل سبتوی ایتالیا در این باره نوشت: «عراق تنها با توسل به سلاح های شیمیایی توانست نیروهای ایران را مجبور به عقب نشینی کند... در طول جنگ ایران و عراق، غرب بارها شاهد به کارگیری تسلیحات شیمیایی توسط رژیم عراق بود که حتی باعث کشتار مردم غیرنظامی شده بود، ولی در تمام این موارد چشمانش را بست.»
پس از عملیات بدر
تشدید جنگ شهرها و جنگ نفت کش ها یکی از پیامدهای فوری عملیات بدر بود و در مدت یک و نیم ماه از سوم اسفند 1363 تا 17 فروردین 1364 29 شهریور ایران 18 بار مورد اصابت بمب و موشک قرار گرفت که 1227 نفر شهید و 4682 نفر مجروح شدند. این روند پس از اینکه دولت ایران از موافقان جنگ خواست تا در روز قدس راهپیمایی کنند. پایان یافت. اما راهپیمایی روز قدس سال 64 با چنان شور و حال و استقبالی برگزار شد که باور کردنی نبود.
پس از عملیات بدر حجم کمک های نظامی به عراق هم رشد زیادی داشت. طوری که در خرداد 64 طارق عزیز اعلام کرد: عراق موشک های پیشرفته و تسلیحات بیشتری گرفته است. روزنامه ی دی ولت آلمان، نوشت: «آمریکا 20 فروند هلی کوپتر مدرن بل هاوک به مبلغ 30 میلیون دلار به عراق واگذار کرده، فرانسوی ها هم 60 فروند هواپیمای میراژ 2000 به عراق تحویل دادند و...»
همچنین امیدواری هایی که از مذاکرات سیاسی به وجود آمده بود با عدم موفقیت عملیات بدر تا حدی کمرنگ شد و استراتژی یک عملیات پیروز و به عبارتی شتاب زده برای پایان جنگ با سوالات جدی مواجه شد.
همچنین در عملیات های خیبر و بدر عدم هماهنگی سپاه و ارتش مشکلاتی به وجود آورده بود که این مشکلات قابل حل نمی نمود. و نهایتاً پس از عملیات بدر تصمیم گرفته شد سپاه و ارتش مستقل از هم عمل کنند. و در شهریور 64 نیز با دستور امام نیروهای سه گانه ی زمینی، هوایی و دریایی سپاه تشکیل شد.
عملیات های خیبر و بدر فصل جدیدی در جنگ به نام جنگ آبی و خاکی را گشود و از تجربیات ارزنده ی آن در عملیات های تأثیرگذار والفجر 8 و کربلای 5 استفاده شد.
در آستانهی خیبر
تا خرمشهر در دست عراقی ها بود، کسی فکر نمی کرد خرمشهر از چنگ آن ها بیرون کشیده شود، کارشناسان نظامی غربی که چند روز قبل از آزادی خرمشهر از استحکامات شهر دیدن کرده بودند به عراق اطمینان داده بودند که خرمشهر برای همیشه در دست عراق خواهد بود. پیروزی های ایران تا قبل از عملیات بیت المقدس تا حدودی تصادفی ارزیابی شد اما آزادی خرمشهر معادلات را برهم زد. روزنامه الاهرام مصر یک روز پس از آزادی خرمشهر نوشت: «عراق در دروازه شرقی جهان عرب قرارداد و نتایج آنچه که در منطقه روی می دهد، با سرعتی سرسام آور در سراسر منطقه عربی منعکس خواهد شد... شکست عراق فاجعه ی بزرگی است که به سقوط پی درپی دولت های خلیج فارس می انجامد... هیچ کس انتظار نداشت خرمشهر با این سرعت به دست ایرانیان بیفتد...»
پس از زمزمه های ورود ایران به خاک عراق، اتحادی که برعلیه انقلاب اسلامی شکل گرفته بود، قوی تر از گذشته از عراق حمایت کرد. کلودسشون وزیر خارجه فرانسه در این باره گفت: «فرانسه از عراق حمایت می کند... ایران بداند تنها به خاک عراق وارد نمی شود بلکه به یک مجموعه ی متحد وارد می شود.»
هر دو ابرقدرت آمریکا و شوروی نیز از اعضای این مجموعه متحد محسوب می شوند روزنامه جمهوریت چاپ ترکیه در آن در مقاله ای می نویسد: «دشمنی با انقلاب اسلامی، تنها موردی است که آمریکا و شوروی در مورد آن توافق دارند. و ادامه جنگ که به پیروزی ایران منجر شود چیزی است که نه شرق و نه غرب خواهان آن نیستند. کمک تسلیحاتی شوروی و کمک های مالی و اطلاعاتی آمریکا به عراق دلیلی بر این مدعاست.»
در بعد داخلی هم بعد از خرمشهر اوضاع جنگ متفاوت از گذشته بود. هنوز نقاطی از خاک کشور در اشغال عراق بود، که از نظر نظامی عملیات بر آزادی آن به صرفه نبود. همچنین امام تأکید جدی داشتند از نقاطی وارد خاک عراق شویم که مردم عراق آسیب نبینند. یعنی علاوه بر محدودیت های خارجی ما با محدودیت های اخلاقی و شرعی نیز روبرو بودیم. ، به طور کلی پس از آزادی خرمشهر برای در امان ماندن مردم عراق، در بیابان ها به منظور نابودی ارتش عراق جنگیدیم، و به تحرک و قیام مردم یا ارتش عراق علیه صدام دل بسته بودیم عملیات های رمضان و والفجر مقدماتی بر همین اساس طراحی شد که موفقیت چندانی به دست نیاورد. عملیات هایی که در فضای باز و دشت ها انجام شد به دلیل استحکامات انبوه و آتش بار قوی عراق و ضعف امکانات و تجهیزات ایران، موفق نبود.
رسانه های عمومی عراق و حامیان وی تبلیغات گسترده ای را، در مورد توانایی های ارتش عراق در جلوگیری از حملات ایرانیان آغاز کرده بودند.
ابتکار ویژه
جبهه جنوب، مملو از استحکامات و خاکریزهای دفاعی متعدد بود که انجام عملیات را تقریباً ناممکن می کرد. این مسأله ذهن فرماندهان جنگ را به یافتن منطقه ای مناسب برای عملیات معطوف کرد. پس از بیش از یک سال، شناسایی و طرح ریزی، منطقه هورالهویزه مورد توجه قرار گرفت. هور منطقه ای با آب گرفتگی وسیع بود پوشیده از نی، عراق که عبور نیروهای پیاده ایران را از آن امکان پذیر نمی دانست، در این منطقه مانع پدافندی خاصی ایجاد نکرده بود. این منطقه در شمال شهر استراتژیک بصره قرار داشت و در صورت موفقیت عملیات و تصرف جاده العماره- بصره، هدف نهایی که طی عملیات های بعدی قابل دسترسی بود، تصرف شهر بصره بود.
شرح عملیات
زمین عملیات بین دو قرارگاه اصلی تقسیم شد، قرارگاه نجف در منطقه هور و قرارگاه کربلا در منطقه زید این منطقه دارای استحکامات پیچیده ای بود که در عملیات رمضان تجربه شده بود. در محور هور با غافل گیری صد در صد دشمن رزمندگان فاصله ی طولانی را طی کردند و خود را به محورهای العزیز و القرنه، شرق دجله و جزایر مجنون رساندند.
عراقی ها سراسیمه سعی داشتند نیروهای خود را وارد منطقه کنند که از روز چهارم عملیات حضورشان کاملاً جدی شد و آتش بار مجهز عراق منطقه را به جهنمی از آتش مبدل کرد. تنها جاده خاکی منطقه در محور طلائیه بود که تصرف آن برای استمرار عملیات ضروری بود. به همین دلیل عراقی ها با فشار زیاد مانع از سقوط این محور شدند.
در منطقه زید به دلیل پیچیدگی استحکامات و آتش شدید، قرراگاه کربلا موفق به پیشروی نشد. و این موضوع وضعیت نیروهای مستقر در هور را تضعیف می کرد و آتش بار عراق بر روی هور متمرکز میشد.
سرانجام رزمندگان اسلام مجبور شدند تا جزایر مجنون عقب نشینی کنند.جزایر مجنون از مناطق استراتژیک عراق محسوب می شد و دولت عراق سرمایه گذاری زیادی در این منطقه کرده بود.
روزنامه فاینشال تایمز در مورد اهمیت جزایر مجنون می نویسد: «ذخایر نفتی جزایر مجنون که حدود هفت میلیارد بشکه تخمین زده شده است، هشت سال قبل توسط یک شرکت برزیلی کشف شد و پروژه ی عمرانی دو میلیارد دلاری برای آن تصویب شد که با شروع جنگ متوقف شد. عراق پیش بینی کرده بود که تولید اولیه از این منابع، روزانه 350 هزار بشکه خواهد بود که به 700 هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت.»
آتش سنگین عراق حفظ جزایر را نیز غیرممکن کرده بود. گفتگوی برادر رحیم صفوی با فرمانده سپاه در حین عملیات بیانگر گوشه ای از سختی حفظ جزایر است:
رحیم صفوی: جزایر را چه کار کنیم؟
محسن رضایی: باید آن را حفظ کرد.
رحیم صفوی: نمی شود حفظ کرد. بمب شیمیایی می ریزد، امکان حفظ آن وجود ندارد...
فرماندهی سپاه در گزارش خود از این عملیات گفته بود:« در هیچ جای جنگ این قدر ذوب نشدیم»
آقای هاشمی رفسنجانی فرمانده ی عالی جنگ با شنیدن اوضاع به منطقه می آید: «اعلام کردیم هرکس هرچه در چنته دارد بیاورد میدان».
حمله به طلائیه برای چندمین بار انجام شد که موفق نبود. حسین خرازی فرمانده ی لشکر 14 امام حسین به شدت مجروح شده و با دست قطع شده و بدن پر از ترکش از میدان خارج می گردد.
روز 14/12/62 از بیت امام اطلاع می دهند که امام فرموده اند:« جزایر حتماً باید نگه داشته شوند، هر طور که شده»با این دستور اوضاع تغییر کرد و روحیه رزمندگان اسلام چند برابر شد فرمانده ی سپاه در این باره گفت:
«از جزیره بیرون نمی رویم، حتی اگر سازمان سپاه از بین برود.»
و همه فرماندهان رده بالا عازم صحنه ی نبرد شدند. و جزایر مجنون به مدت 72 ساعت یکی از سخت ترین جنگ های دوران دفاع مقدس را تجربه کرد، اما حرف امام بر زمین نماند و جزایر حفظ شد.
استفاده از سلاح های شیمیایی در عملیات خیبر
در عملیات خیبر برای اولین بار عراق به صورت گسترده و با استفاده از هواپیما و توپخانه از عوامل شیمیایی استفاده کرد. سخنگوی وزارت خارجه ی آمریکا پس از این عملیات اعلام کرد عراق در جنگ از گاز سمی استفاده کرده است و پس از آن دولت آمریکا به کارگیری سلاح های شیمیایی را محکوم کرد و این در حالی بود که آمریکا به طور آشکار به حمایت از عراق می پرداخت. سفر دوم رامسفلد در فروردین 63 مؤید همین موضوع است.
روزنامه الاشرق الاوسط به نقل از سند محرمانه ای می نویسد:«رضایت پنهانی آمریکایی ها در استفاده از عراق از سلاح های شیمیایی کاملاً واضح و مشهود است. حتی صدام به استفاده از این صلاح تحریک و تشویق شده است.»
استفاده از سلاح شیمیایی از عملیات خیبر تا پایان جنگ عنصر جدیدی را وارد معادلات نظامی جنگ کرد که در عملیات ها تأثیر مهمی داشت.
از خیبر تا بدر
از عملیات رمضان تا قبل از علمیات خیبر در محیط جهانی این اطمینان به وجود آمده بود که ارتش عراق می تواند تمام عملیات های ایران را خنثی کند. ابتکار جدید ایران که برای نظامیان عراق و کارشناسان نظامی قابل پیش بینی نبود، این اطمینان را از بین برد و احتمال شکست عراق دوباره قوت گرفت رادیو آمریکا در تحلیلی گفت: «برخی کارشناسان معتقدند عراق روزبه روز آسیب پذیرتر می شود و آمریکا نگران است که عراق جنگ را ببازد.»
همچنین روزنامه آمریکایی و ال استریت ژورنال نیز نوشت:
«ریگان که از ضعف تدریجی عراق در جنگ با ایران دچار هراس شده، دستور تهیه طرح های جدیدی را به منظور تقویت عراق به دستیارانش صادر کرده است... ».
در این دوران مرحله ی جدیدی از ممانعت برای دستیابی ایران به تسلیحات و تقویت عراق شروع شد. حتی آمریکایی ها به طور غیرمستقیم به عراق یادآور شدند که با استفاده از نیروهای هوایی میتوانند دامنه جنگ را به پشت جبهه و مناطق غیرنظامی گسترش دهند. جمیز پلاک، معاون وزارت خارجه ی آمریکا در این باره رسماً اعلام کرد:
«اگر احتمال شکست عراق در این جنگ وجود داشته باشد دولت بغداد احتمالاً با بمباران گسترده مواضع غیرنظامی، از بروز این شکست جلوگیری خواهد کرد.»
در تیرماه سال 63نمایندهی شوروی در کنفرانس بررسی اثرات جنگ در صلح و امنیت، در بغداد اعلام کرد : شوروی از ادامهی جنگ ایران و عراق بهشدت نگران است و برای پایان یافتن جنگ مصمم است عراق را با سلاحهای گوناگون تجهیز کند.
استفاده وسیع از سلاح های شیمیایی، حمله به مناطق مسکونی و حمله به تأسیسات نفتی و نفت کش های ایرانی از اقدامات اساسی عراق در این مرحله از جنگ بود. که در این میان تنگه ی هرمز و تأسیسات جزیره ی خارک، هدف اصلی حملات عراق بود تا با کاهش درآمدهای نفتی ایران که تسلیحات ایران از تأمین می کرد ایران را مجبور به تسلیم کند. حملات عراق به جزیره ی خارک و نفت کش های ایرانی از 9 اسفند 62 آغاز شد و به تدریج شدت یافت.
آقای هاشمی رفسنجانی پس از عملیات خیبر در جمع فرماندهان ارتش و سپاه، در تحلیل وضعیت سیاسی- نظامی می گوید: «ما الان وضع امکانات و درآمدمان نمی کشد به سختی خودمان را تجهیز و کالایی فراهم می کنیم. مدتی است زیر خط قرمز قرار داریم. دشمن محاسبه کرده و امکان ارزی ما را می داند. بعد از زدن کشتی ها درآمد ما پایین آمده، 5/2 میلیون بشکه صدور نفت به زیر 2 میلیون رسیده. اسکله ی خارک زده شده و خسارت زیادی داشته است.»
در این بین انجام عملیات نظامی و جلوگیری از رکود جنگ نیز به شدت ضروری بود آقای هاشمی می گوید: «تا یک ضربه می زنیم شرایطمان بهتر می شود، اما رکود که پیدا می شود، وضع کم کم بدتر می شود. چند راه حل وجود دارد با اعتبار نظامی که داریم جنگ را تمام کنیم و همه دست ما را می بوسند. اگر کسی نظرش این است که نمی شود بجنگیم، حالات باید تصمیم گرفت. اگر بخواهید بجنگید، باید یک طرح به تمام معنا کاملی پیدا کنیم که در آن طرح پیروز بشویم. می توانیم چنین طرح کامل سرنوشت سازی پیدا بکنیم یا نه؟»
درهای باز در سیاست خارجی
با توجه به وضعیت بحرانی اقتصادی و سیاسی قبل از عملیات بدر، اتفاق نظر وجود داشت که ادامه ی جنگ با وضعیت کنونی سخت و دشوار و به نوعی غیرممکن است. در این شرایط رویکرد جدیدی در سیاست خارجی شکل گرفت که به سیاست درهای باز مشهور شد. در این دوره عادی سازی روابط با کشورها تأکید شد. استدلالی که مطرح می شد این بود که: «لازمه ی دیپلماسی ارتباط است اگر ما نباشیم در غیاب ما سرنوشت ما را رقم زده می شود ولی اگر باشیم به قدر لیاقت و کارمان در تعیین سرنوشتمان دخالت خواهیم داشت.»
با فرانسه روابط جدیدی شکل گرفت و ارتباط هایی که با عربستان برقرار شد سعودالفیصل به ایران سفر کرد و با شوروی هم رایزنی هایی شد و روس ها برای مدتی از تحویل موشک اس- 2 به عراق خودداری کردند و از طریق لیبی تعدادی موشک اسکاد به ایران دادند. با سازمان ملل هم همکاری های فراوانی انجام گرفت که موجب تحرک بیشتر این سازمان شد. پس از عملیات بدر برای اولین بار به کارگیری سلاح های شیمیایی در جنگ توسط سازمان ملل محکوم شد.
تیرماه سال 63 گنشر وزیر خارجه ی آلمان به ایران آمد که دورة جدید مناسبات ایران و اروپا و همچنین زمینه های مذاکره ی پنهانی ایران و آمریکا با این سفر شکل گرفت.
با توجه به رایزنی های سیاسی، این امیدواری به وجود آمده بود که صدام از صحنه ی قدرت عراق کنار برود. حتی آقای هاشمی در خطبه های نماز جمعه با توجه به رایزنی های سیاسی اشاره کرد: «وضع عراق مثل وضع سال 1357 ایران است. مجموعه ی شرایط صدام امروز مثل شرایط محمدرضا پهلوی در اواخر سال 56 و اوایل 57 است... این مسأله الان در بغداد بسیار جدی است. از آن هم بالاتر در کشورهای حامی بغداد این مسأله مطرح است، آمده اند و با ما مطرح کرده اند که شما با رفتن صدام راضی می شوید یا چیزهای دیگری می خواهید؟»
روند مذاکرات سیاسی فرماندهی عالی جنگ را به این نتیجه رسانده بود که با یک عملیات پیروزی می توان جریان حذف صدام را سرعت بخشید: «به نظر ما این طور می آید بدون یک پیروزی قاطع نظامی و بدون اینکه آنها مأیوس شوند از اینکه می توانند صدام را از دست ما نجات دهند، آماده ی پذیرش انقلاب اسلامی در عراق و پیروزی ملت عراق نخواند شد... ضربه ی نهایی نظامی را اول وارد کنیم و بعد نتیجه ی سیاسی و انقلابی را بتوانیم از آن بگیریم.»
عملیات بدر براساس اهداف سیاسی جنگ طراحی شد.
فرمانده ی سپاه نیز در رابطه با عملیات بدر می گوید: «باید به هر قیمتی شده می جنگیدیم اگر متوقف می شدیم کلاف سردرگم بن بست جنگ پیچیده تر می شد.»
عملیات بدر
بار دیگر منطقه ی هور برای انجام یک عملیات گسترده انتخاب شد. فرمانده ی سپاه درباره ی انتخاب هور گفت: «منطقه ای را پیدا کرده ایم که دارای یک رشته نقاط ضعف و یک رشته نقاط قوت است. اگر جای دیگری برویم که نقاط ضعف برای ما بیشتر است و نقاط قوت برای دشمن، جنگ به صورت دیگری خواهد شد. اگر نیروی زرهی داشتیم، امکانات داشتیم و آتش داشتیم، می توانستیم در دشت های عریض و عمیق مانور بکنیم.»
براساس تجربه خیبر وسعت منطقه کم تر انتخاب شد و نیروها متمرکز شدند. برخلاف عملیات خیبر که انتخاب هور جنبه ی غافل گیری داشت در این عملیات امیدی به غافل گیری نبود و دشمن هم در فاصله یک ساله با تشکیل استمرار سپاه ششم در منطقه و مسلح کردن زمین کاملاً آماده بود. چند زور قبل از عملیات عراق برای اولین بار جنگ شهرها را با حمله به تهران آغاز کرد.
پیروزی عملیات بدر که با استقرار رزمندگان در کنار رودخانه دجله و تهدید جدی بصره همراه می شد، می توانست سرنوشت جنگ را تغییر دهد. در واقع عملیات بدر تکامل یافته ی عملیات خیبر بود و با امیدواری های زیادی ساعت 11 شب روز 19 اسفند سال 1363 با رمز «یا فاطمه الزهرا» آغاز شد.
در حمله اولیه برخی از نیروها به رودخانه ی دجله و جاده ی بصره- العماره نیز دسترسی پیدا کردند. اما با توجه به موانع و میدان های مین و همچنین نبود تجهیزات و امکانات نظیر قایق، دفاع از مناطق تصرف شده بسیار دشوار شده بود. پس از هشت روز جنگ سخت و مقاومت رزمندگان اسلام از این مناطق عقب نشینی کردند و عملیات بدر با عدم موفقیت روبرو شد. در این عملیات عراق بار دیگر به طور گسترده از سلاح های شیمیایی استفاده کرد. هفته نامه ی ایل سبتوی ایتالیا در این باره نوشت: «عراق تنها با توسل به سلاح های شیمیایی توانست نیروهای ایران را مجبور به عقب نشینی کند... در طول جنگ ایران و عراق، غرب بارها شاهد به کارگیری تسلیحات شیمیایی توسط رژیم عراق بود که حتی باعث کشتار مردم غیرنظامی شده بود، ولی در تمام این موارد چشمانش را بست.»
پس از عملیات بدر
تشدید جنگ شهرها و جنگ نفت کش ها یکی از پیامدهای فوری عملیات بدر بود و در مدت یک و نیم ماه از سوم اسفند 1363 تا 17 فروردین 1364 29 شهریور ایران 18 بار مورد اصابت بمب و موشک قرار گرفت که 1227 نفر شهید و 4682 نفر مجروح شدند. این روند پس از اینکه دولت ایران از موافقان جنگ خواست تا در روز قدس راهپیمایی کنند. پایان یافت. اما راهپیمایی روز قدس سال 64 با چنان شور و حال و استقبالی برگزار شد که باور کردنی نبود.
پس از عملیات بدر حجم کمک های نظامی به عراق هم رشد زیادی داشت. طوری که در خرداد 64 طارق عزیز اعلام کرد: عراق موشک های پیشرفته و تسلیحات بیشتری گرفته است. روزنامه ی دی ولت آلمان، نوشت: «آمریکا 20 فروند هلی کوپتر مدرن بل هاوک به مبلغ 30 میلیون دلار به عراق واگذار کرده، فرانسوی ها هم 60 فروند هواپیمای میراژ 2000 به عراق تحویل دادند و...»
همچنین امیدواری هایی که از مذاکرات سیاسی به وجود آمده بود با عدم موفقیت عملیات بدر تا حدی کمرنگ شد و استراتژی یک عملیات پیروز و به عبارتی شتاب زده برای پایان جنگ با سوالات جدی مواجه شد.
همچنین در عملیات های خیبر و بدر عدم هماهنگی سپاه و ارتش مشکلاتی به وجود آورده بود که این مشکلات قابل حل نمی نمود. و نهایتاً پس از عملیات بدر تصمیم گرفته شد سپاه و ارتش مستقل از هم عمل کنند. و در شهریور 64 نیز با دستور امام نیروهای سه گانه ی زمینی، هوایی و دریایی سپاه تشکیل شد.
عملیات های خیبر و بدر فصل جدیدی در جنگ به نام جنگ آبی و خاکی را گشود و از تجربیات ارزنده ی آن در عملیات های تأثیرگذار والفجر 8 و کربلای 5 استفاده شد.
لینک کپی شد
نظر شما
