نقش «پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد» در عملیات خیبر و آزادسازی جزیره‌های مجنون

بسم الله الرحمن الرحیم

فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی ایران می بایست با راهبردهای جدید، رزهیافت های تازه ای را نسبت به موضوع جنگ برمی گزیدند. فرماندهان نیروهای مسلح ایران پی بردند که رزمایش در سرزمین عراق با ویژگی های خاص اش، با رزمایش در درون خاک ایران علیه دشمن که دارای ضعف های اساسی بود، تفاوت ماهوی دارد و نباید به شیوه گذشته به جنگ ادامه داد.
بنابراین باید نوع رزمایش تغییر یابد و یا منطقه جدیدی برای نبرد انتخاب شود.
این ره یافت، مهمترین نتیجه گیری فرماندهان نظامی – پس از عملیات والفجر مقدماتی – بود؛ زیرا توان زرهی و آتش نیروی هوایی دشمن به گونه ای توسعه یافته و تقویت شده بود که بدون تغییر در نوع رزمایش و زمین (منطقه)، امکان نبرد بسیار مشکل می نمود.
از این رو، منطقه هورالهویزه برای عملیات انتخاب شد. در این استراتژی، ابتکار عمل جایگزین منابع نظامی شد؛ تا بن بست جنگ شکسته شود. افزون بر این، در صحنه تصمیم گیری عملیاتی، ارتش و سپاه تا حدود زیادی با استقلال عمل، به برنامه ریزی پرداختند.
واگرایی در روابط ارتش و سپاه که از عملیات رمضان به شکل کم رنگی آغاز شده بود، در عملیات والفجر مقدماتی تقویت شد؛ اجرای عملیات به سبک گذشته که نیروهای ارتش و سپاه در کنار یکدیگر و به طور مشترک به عمل وارد می شدند، به دلیل مشکلاتی که در تصمیم گیری و خصوصا در اجرا وجود داشت، در این مرحله، کارساز به نظر نمی رسید. سپاه خواستار آن بود که به طور جداگانه و مستقل و در مناطق شخصی، عمل کند؛ برای همین در عملیات خیبر شکل جدیدی از سازمان رزم و هماهنگی بر مبنای هدف اصلی عملیات به وجود آمد1.
منطقه هورالهویزه به عنوان ابتکار عمل جدید در جنگ، با نظر سپاه پاسداران انتخاب شد؛ و بر همین پایه، این منطقه به سپاه و منطقه زید نیز به ارتش واگذار شد. این دو منطقه به عنوان مناطق واسط، امکان دستیابی به هدف اصلی عملیات، یعنی پل نشوه را فراهم می ساختند؛ که پس از رسیدن نیروها به آن جا، عملیات در مراحل بعد به سوی بصره ادامه می یافت. «افزون» بر این، ارتش و سپاه یگان هایشان را در اختیار یکدیگر قرار دادند: تیپ 72 محرم. لشکرهای امام حسین (ع) و ولی عصر (عج) از سپاه در کنترل عملیاتی ارتش قرار گرفت 2. لشکر 92 زرهی از ارتش نیز که در خط دفاعی بود، در همان منطقه ی «فکه – طلاییه» به کنترل عملیاتی سپاه درآمد. در این راستا، برای هماهنگی بین نیروهای ارتش و سپاه لازم بود که قرارگاهی تشکیل شود. بنابراین به فرمان «امام خمینی (ره)» در زمستان سال 1362، حجت الاسلام والمسلمین «هاشمی رفسنجانی» به عنوان فرمانده عالی جنگ انتخاب شد؛ و با تشکیل قرارگاه خاتم الانبیاء (ص) در راس سپاه، ارتش و جهاد قرار گرفت.
در محور هورالهویزه پنج هدف اصلی مشخص شد:
1 – العزیر؛
2 – القرنه؛
3 – جزایر مجنون جنوبی و شمالی؛
4 – نشوه؛
5 – طلاییه؛
در محور زید، یگان های ارتش پس از عبور از خط، می بایست روی پل نشوه – واقع در غرب شهر کتیبان – به یگان های سپاه می پیوستند؛ و سپس برای حمله به بصره طرح ریزی صورت می گرفت. در واقع، پل نشوه مرحله ی پایانی عملیات خیبر بود؛ اما بصره به عنوان هدف اصلی عملیات اعلام شد؛ تا یگان های ذخیره برای مرحله بعدی آماده شوند.
سپاه برای تصرف هدف های عملیات، پنج قرارگاه تشکیل داد و ماموریت تصرف، زمینه ساز مرحله بعدی عملیات بود و هر هدف را به یک قرارگاه واگذار کرد.
1 – قرارگاه نصر:
با هدف تصرف و تثبیت محور الغدیر؛ ماموریت این قرارگاه، بسیار دشوار و حساس بود. نیروهای این قرارگاه وظیفه داشتند که با بستن جاده های «عماره – بصره» ضمن تامین جناح شمالی عملیات، از ورود دشمن به جنوب این محور جلوگیری کنند. آنان برای رسیدن به این هدف میبایست مسیر طولانی را طی می کردند.
2 – قرارگاه حدید:
با هدف تصرف و تثبیت محور القرنه؛ این قرارگاه نیز وظیفه ی سنگینی به عهده داشت و یگان هایش ماموریت داشتند که سه راهی القرنه (محل تقاطع مسیر بغداد – بصره – عماره) را مسدود کنند.
در این میان، فاصله زیاد عقبه تا خط مقدم مشکل بزرگی برای آنان به شمار می رفت.
3 – قرارگاه حنین:
با هدف تصرف جزیره جنوبی و نیمه شرقی و شمال جزیره شمالی و الحاق با محور طلاییه.
4 – قرارگاه فتح:
 با هدف شکستن خط پرم مانع طلاییه و الحاق به قرارگاه حنین؛ قرارگاه فتح ماموریت داشت با شکستن خط و باز کردن راه زمینی، امکان پشتیبانی قرارگاه های حنین، نصر و حدید را فراهم کند.
هم چنین، اجرای مرحله دوم عملیات به سوی نشوه و پل «دوعیجی»، که قرار بود این وظیفه را قرارگاه بدر انجام دهد، به باز سدن راه زمینی بستگی زیادی داشت.
5 – قرارگاه بدر:
با هدف تصرف نمیه غربی جزیره جنوبی و پل نشوه؛ پس از آن که قرارگاه حنین جزایر را تصرف و قرارگاه جدید سه راه القرنه را تامین می کرد.
به دلیل اهمیت ماموریت قرارگاه بدر، دو لشکر مهم سپاه به آن قرارگاه مامور شدند.
6 – قرارگاه نوح:
ترابری دریایی و پشتیبانی یگان های عمل کننده را در هورالهویزه به عهده داشت.
افزون بر این، با توجه به طولانی بودن عقبه نیروهای خودی بر روی آب و نبودن عقبه خشکی و هم چنین ضرورت سرعت عمل در انتقال نیرو به محورهای مهم، استفاده از تیم های هوانیروز در تدبیر عملیاتی در نظر گرفته شد.
هوانیروز ارتش ماموریت داشت در امر انتقال نیرو و امکانات به محور عملیاتی هورالهویزه – که راه زمینی نداشت – فعالیت کند.
در این محور ها نقش هلی کوپتر بسیار مهم بود. بنابراین، فرمانده هوانیروز ارتش به همراه فرماندهان ارشد آن، برای اجرای عملیات در کنار هورالهویزه مستقر شدند. نیروی هوایی ارتش نیز پشتیبانی و پدافند هوایی را به عهده داشت. در این عملیات هواپیمای اف – 14 ماموریت برقراری امنیت هوایی و مقابله با جنگنده های میگ عراقی را به عهده داشتند. در عملیات خیبر، نحوه هماهنگی سپاه و نیروی ارتش، شکل دیگری پیش از این معمول بود، به خود گرفت. هدایت و فرمانهی عملیات بر عهده قرارگاه خاتم الانبیاء (ص) بود و دو قرارگاه کربلا (ارتش) و نجف (سپاه پاسداران) و نیز تحت امر این قرارگاه اقدام به تک می کردند.
در این میان، برای پشتیبانی نیروهای نظامی باید «سنگرسازان بی سنگر» به عمل وارد می شدند. بنابراین نیروهای «پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد» در این عملیات نقش بزرگی عهده دار بودند.


جایگاه عملیات در استراتژی نظامی ایران
در دوران جنگ، اجرای عملیات در شمال بصره از اهمیت راهبردی (استراتژیک) برخوردار بود. از لحاظ استراتژی نظامی و هدف های آینده جنگ، هدف اصلی این عملیات، تصرف شهر بصره بود.
به طور کلی جبهه های جنوبی به دلیل اهمیتی که در سرنوشت جنگ داشتند، در استراتژی نظامی از دو بعد مورد توجه بودند:
به عنوان مناطق واسط برای رسیدن به بصره؛
به عنوان مناطق اصلی که با هدف تصرف بصره عملیات در آنها اجرا می شد3.
افزون بر این، مسوولان سیاسی – نظامی کشور معتقد بودند که اجرای عملیات بزرگ و موفق در جبهه جنوب، در تحقق تنبیه متجاوز – به عنوان استراتژی جنگ در بعد سیاسی – بسیار موثر خواهد بود.
در محور هورالهویزه، قرارگاه نجف (سپاه پاسداران) و در محور زید، قرارگاه کربلا (ارتش) برای اجرای عملیات مامور شدند؛ با این تفاوت که عملیات اصلی و تعیین کننده در هورالهویزه انجام می شد.
در محور هورالهویزه پنج هدف اصلی مشخص شد:
الغدیر؛
القرنه؛
جزایر مجنون جنوبی و شمالی؛
نشوه؛
طلاییه؛
به گفته «مهندس دلگرم» از فرماندهان «پشتیبانی – مهندسی جنگ» برای انجام عملیات خیبر، «جهاد سازندگی» از یک سال پیش اقدامات اش را آغاز کرده بود. بنابراین مناطقی که در دشت خوزستان واقع شده بود، از منطقه طلاییه تا «شط علی» قبلا می بایست زمینه سازی می شد و جاده های ارتباطی به هم دیگر پیوند می خوردند و برای آماده کردن جاده ها و خاکریزهای یک جداره و دوجداره اقداماتی صورت می گرفت.
در این رابطه، گردان های امام علی (ع) حر (ع)، حمزه (ع)، سیدالشهداء (ع)، موسی بن جعفر(ع)، امام رضا (ع)، و مالک اشتر از گردان های «پشتیبانی مهندسی جنگ جهاد» بودند که پیش از عملیات برای احداث جاده ها و ایجاد خاکریزهای دو جداره به عمل وارد شدند.
از سوی قرارگاه مرکزی، که فرماندهی اش با شهید مهندس رضوی بود، مهندس پورشریف، مسئولیت پیدا کرد؛ تا برای عبور از هورالهویزه اقدامی عملی را انجام دهد.
در این خصوص، قرارگاه نوح در اهواز با دارا بودن مهندسان با تجربه در ابتکاری ویژه به طراحی کشتی هایی اقدام کردند؛ تا بتوانند تانک ها، نفربرها، بولدزرها و نیروهای عادی را از هورالهویزه عبور دهند.
منطقه هورالعظیم و هورالهویزه، منطقه هایی بودند که هم چون دریاچه، سطح زیادی از زمین را با آب پوشانده بودند؛ اما با دریاچه نیز تفاوت هایی داشتند. ارتفاع آب از 5 متر بیش تر نبود و گاهی هم به نیم متر می رسید.
کشتی های بزرگ قادر به عبور از آب نبودند و در گل فرو می رفتند. از سوی دیگر، امکان احداث جاده در آب نیز نبود. به همین دلیل، دشمن هیچ گاه فکر نمی کرد که رزمندگان اسلام بتوانند از آب عبور کنند.
منطقه های جزایر مجنون شامل دو جزیره است به نام های جزیره شمالی و جزیره جنوبی. این جزیره ها چاه های نفت دارند؛ و هر دو جزیره، به عراق تعلق دارند؛ برای تسلیم کردن دشمن می بایست از آب عبور می کردند و پس از رسیدن به جزیره ها مجددا از آب می گذشتند؛ تا بتوانند به جاده بصره – ناصریه برسند. دشمن هرگز تصرف نمی کرد که نیروهای ایرانی توانایی عبور از چنین آبی را – آن هم در سال 1362 – داشته باشند.
مهندس بهروز پورشریفی با به دست گرفتن ابتکار عمل، کار فوق العاده ای را انجام داد. او توانست با فشرده کردن یونولیت در کارخانه ها بدون آن که مدیر کارخانه راز موضوع مطلع شود، پل معلقی را طراحی کند؛ که آن پل 14-13 کیلومتری را نیروهای جمهوری اسلامی ایران بی هیچ گونه مشکلی طی کنند.
به نظر می رسد که هیچ گاه مهندس بهروز پورشریفی به تاریخ مراجعه نکرده بود؛ اما در «جنگ صفین» سپاهیان امام علی (ع) برای عبور از فرات، شبیه این پل را طراحی کردند؛ و با در کنار هم قراردادن قایق های مردم روستاهای اطراف توانسته بودند نیزروهای شان را بدون پل ثابت، از رودخانه فرات عبور دهند. مهندس پورشریفی با ساختن جعبه هایی به شکل قوطی کبریت به پهنای 2 متر و درازای 5/2 متر و بلندی (کلفتی) 40 سانتی متر از نبشی بسازد یونولیت فشرده را درون آن جای دهد و با پیوند آن ها، یک جاده به پهنای 4 متر تحویل دهد.
مزیت بزرگی که این پل ها داشتند، آن بود که در صورت بالا آندن آب، پل به بالا می آمد و با پایین رفتن آب، پل پایین می رفت و جز این هیچ اتفاق دیگری نمی افتاد. در خصوص تخریب پل به وسیله هواپیماهای دشمن نیز اتفاق می افتاد که منهدم شود؛ اما به محض قطع شدنش به وسیله موشک های هواپیما، خمپاره ها یا توپ، نیروهای فعال جهادگرآن را بازسازی می کردند.
جمع آوری پل از رودخانه های مختلف ظرف 8 ماه و دپوکردن شان درن قطه ای که هیچ کس از آن آگاه نبود، یکی از رازهای موفقیت «پشتیانی – مهندسی جنگ جهاد» بود. که به حول و قوه ی الهی – پس از چهل و هشت ساعت – پل نصب می شد؛ و تا احداث جاده سیدالشهداء، پاسخگوی نیروهای جمهوری اسلامی ایران بود؛ که در کنار این پل طراحی و احداث جاده سیدالشهداء آغاز شد.
قرارگاه حمزه سیدالشهداء (ع) «جهاد سازندگی» موف شد با جابه جایی گردان هایش به احداث جاده سیدالشهداء اقدام کند که جاده، شهرت جهانی پیدا کرد. در جریان احداث جاده ی سیدالشهداء که به مدت 72 روز طول کشید، با هماهنگی وزارت کشور و نیروهای انتظامی (پلیس راه) و واحد اعزام کمپرسی مردمی «پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد» یا آوردن شن، ماسه و خاک رس از دورترین منطقه خوزستان به هورالهویزه به ساختن جاده پرداختند.
برای این موضوع از راه آهن نیز استفاده شد. از طریق قطارهای باری، شن ها به نزدیک ترین نقطه قابل امکان حمل و ذخیره (دپو) می شد.
کمپرسی های مردمی و جهادی که بیش ترین خدمت را در جنگ انجام می داند، در یک اقدام بسیجی، مخلوط شن، ماسه و خاک را از محل دپو با نظارت مهندسان به هورالعظیم می رساندند.
هر کامیون کمپرسی تنها می توانست یک سانتی متر جاده را جلو ببرد. به دلیل آن که با ریختن خاک به درون آب هور، خاک درون آب فرو می رفت. همین امر موجب می شد که جاده، خاک زیادی را مصرف کند. بزرگی کامیون ها باعث می شد تا ارتش بعث عراق حساس شود و منطقه را زیر آتش بگیرد.
افزون بر آن اهمیت جاده، برای دشمن بسیار ارزشمند بود. در این هنگام «نیروهای پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد» به فکر ساختن کامیون هایی افتادند؛ که از نظرارتفاع کوچک تر از کامیون های کمپرسی باشد.
بنابراین با بهره گیری از وانت – نیسان و با طراحی و ساخت آن، کار با کامیون یاد شده را در جزیره مجنون آغاز کردند. این خودرو تفاوتی با کامیون های کمپرسی نداشت. اما به دلیل ارتفاع کم و سرعت بیش تر توانست ساخت جاده های احداثی در جزیره مجنون را تسریع کند.
چون زمان احداث این جاده 72 روز طول کشید، به نام جاده سیدالشهداء مشهور شد و در سالروز میلاد امام حسین (ع) به پایان رسید. کمپرسی داران مردمی و جهادگر به هنگام تخلیه خاک در آب برای احداث جاده با شور و شوق وصف ناپذیری فعالیت می کردند. به طوری که بارها هواپیماهای دشمن آنها را مورد حمله هوایی قرار دادند؛ که چندین دستگاه کمپرسی در آب غرق شد و ده ها نفر مجروح شدند و تعدادی از جهادگران به شهادت رسیدند.
از اقدامات بی نظیر و به یادماندنی رانندگان کمپرسی می توان گفت: هرگاه یکی از رانندگان کمپرسی مورد اصابت گلوله مستقیم قرار می گرفت و به شهادت می رسید، بی درنگ راننده دیگری جای او را می گرفت.
آتش دشمن به اندازه ای زیاد بود که کار کردن در زیر آتش دشمن اقدامات رانندگان را زبانزد خاص و عام کرده بود. دشمن با قایق های توپدار – بارها – به این کمپرسی ها حمله کردهبود؛ تا از احداث جاده جلوگیری کند.
اما اقدامات شان هیچ گاه نتوانست جلو احداث جاده را بگیرد.
گاهی در بین گردو غباری که ایجاد می شد، هواپیماهای دشمن حمله می کردند و در وسط جاده در پی شکتار می گشتند و هنگامی که موشک های پرتاب شده شان در وسط جاده احداث شده منهدم نمی شد. آن نقطه به حالت میدان در می آمد.
تدبیری اندیشیده شد تا در کنار جاده، «پد» هایی ایجاد شود؛ تا با آن «پد» ها امنیت جاده تامین شود. در عملیات خیبر نیروهای مخلص جهادگر جاده هایی نیز در جزیره های مجنون احداث کردند.
اتصال جزیره های شمالی به جنوبی و ایجاد جاده هایی در جزیره مجنون از فعالیت های پشتیبانی - مهندسی جنگ جهاد بود. ساخت تعمیرگاه در منطقه ی طلاییه ی شوش – جفیر از اقدامات مفید پشتیبانی مهندسی جنگ جهاد بود که خودروهای نیروهای نظامی – اعم از ازتش و سپاه – را تعمیر و نگه داری می کرد. از فعالیت های دیگر پشتیبانی مهندسی جنگ جهاد احداث بیمارستان و اورژانس بود؛ که  مسوولیت اش بر عهده ی قرارگاه کربلا بود.
رساندن تدارکات نظامی از اقصی نقاط روستایی – اعم از نان – میوه و هر گونه خوراکی گوناگون – به ایستگاه های صلواتی و خط مقدم جبهه ها و تدارکات و پشتیبانی نیروهای سپاه و ارتش نیز از اقدامات مفید پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد بود.
سامان دهی این کار، بزرگی و پراکندگی روستاها کاری بسیار گسترده و مهم بود؛ که از سوی پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد به سهولت و سادگی انجام می پذیرفت و این ارتباط پدیدار می شد؛ با یاری خداوند متعال و همت جهادگران که با اعتقادی راسخ از حضرت امام (ره) پیروی می کردند، چرا که جهاد سازندگی به عنوان نماینده محرومان و پابرهنگان در صحنه بود.
بهترین نکته ای که در ارتباط با عملیات خیبر باد به آن اشاره کرد، ایجاد دو یگان پمپاژ آب بود؛ که قرارگاه کربلا مسوولیت اش را به عهده داشت. با توجه به احداث جاده، دشمن تدبیری اندیشید که با افزودن آب جاده را زیر آب برد؛ به همین دلیل از طریق کانال های ورودی به هورالعظیم، آب تزریق می کرد.
پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد برای نجات جاده ی سیدالشهداء تدبیر بزرگی اندیشید تا با پمپاژ آب و ایجاد کانال های وسیع، آب را از هورالعظیم به سوی دشت خوزستان هدایت کند: برای این مساله در جلساتی که در قرارگاه مرکزی انجام شد، از تمام وزارت خانه ها کمک گرفته شد. عملا پشتیبانی – مهندسی جهاد با همکاری وزارت راه و ترابری و وزارت کشاورزی توانسته بود این کانال ها را حفر کند و با پمپاژ آب، آب هورالعظیم را تنظیم کند. برای این کار، از متخصصان دانشگاهی نیز کمک گرفته شد که بعدها همان دانشجویان دانشگاه ها به دلیل علافه فراوان به کار پشتیبانی – مهندسی جهاد در این نهاد عضو شدند و کار جهاد را پی گرفتند. احدداث جاده ای که در جنوبی ترین بخش جزیره جنوبی انجام گرفت، از جمله فعالیت های یکی از گردان های پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد بود. این جاده به سوی پاسگاه زید کشیده شد؛ تا دشمن در آن منطقه مستقر بود، تحت مراقبت و کنترل قرار گیرد 4.
یک روز پس از اجرای عملیات نیروها به هورالهویزه وارد شدند و تا حد ممکن در داخل آبراه ها پیشروی کردند و سرانجام در ساعت 21:30 سوم اسفند ماه 1362، عملیات خیبر با رمز «یا رسول الله» آغاز شد. در مرحله اول، عملیات در منطقه قرارگاه نجف، قرارگاه های نصر و حدید موفق شدند و در محور الغدیر و القرنه هدف های از پیش تعیین شده را تصرف کردند.
در جزایر مجنون وضعیت عملیات مطابق برنامه پیش نمی رفت.
پاک سازی نشدن جزایر تا ساعت 3:30 بامداد مانع از آن شد که بعد از تصرف جزایر، نیروهای موج دوم بتوانند برای حمله به سوی طلاییه حرکت کنند. بنابراین در شب عملیات، الحاق انجام نشد و به همان دلیل، قرارگاه فتح که می بایست پس از پاک سازی جزیره به آن محور ملحق می شد با مشکل مواجه گشت و با وجود شکستن خط و رسیدن به نزدیکی محل الحاق به توقف مجبور شد و سرانجام، به دلیل حضور پرشمار نیروهای دشمن در محور طلاییه، به رغم اجرای چند حمله برای الحاق یگان ها در دو محور طلاییه و جزیره، این مهم میسر نشد.
ارتش عراق پس از گشف هدف های عملیات و محورهای اصلی تک، تلاش اصلی اش را ابتدا روی پاک سازی حوالی جاده ی بصره – العماره، و پس از آن روی طلاییه متمرکز کزد؛ تمرکز شدید آتش دشمن در طاییه، که زمینی بسیار محدود را شامل می شد، فوق العاده بود 5.
چنان که حجت الاسلام میثمی در آن جا حاضر بود، گفت:
«هرکس در طلاییه ایستاد، اگر در کربلا هم بود، می ایستاد»
ضرورت مقاومت در طلاییه به دلیل اهمیت این محور برای کل عملیات بود؛ چرا که در صورت الحاق و پاک سازی، عقبه خشکی به نیروهای خودی وصل می شد و عملیات در ابعاد جدیدی گسترش می یافت 6.
در محور زید، قرارگاه کربلا، موقعیتی به دست نیاورد و صبح عملیات، یگان های عمل کننده در این محور به عقب آمده؛ و در خطظ قبل از عملیات مستقر شدند. این وضعیت مانع از آن شد که یگان های قرارگاه نجف بتوانند در محورهای القرنه و العزیر باقی بمانند؛ زیرا امکان پشتیبانی شان وجود نداشت و راه زمینی نیز هم چنان مسدود بود.
از سوی دیگر دشمن با حضور در بین دو منطقه که با اعلام آماده باش در مرکز استان عماره و انتقال یگان ها یش همراه بود، با نیروهای زرهی و اجرای آتش فشار زیادی بر این محور وارد می گردد. بنابراین یگان های قرارگاه های نصر و حدید به ناچار به جزیره مالی برگشتند.
از این پس، جزیره، محور کنش و واکنش دو طرف درگیر بود. در آن حال، به دلیل تثبیت نشدن مواضع به دست آمده در جزیره مشکل پشتیانی آتش و تجهیزات، و تامین نیروی انسانی در مورد سرنوشت جزیره به شدت احساس خطر می شد. اومضاع نامناسب و بسیار سخت بود. در حالی که فرماندهان امید زیادی به عملیات – بسته بودند. تمام دستاوردها در حال زوال بود به ط.ری که محسن رضایی، فرمانده کل سپاه به یک از روحانیون حاصر در قرارگاه گفت:
«در طول جنگ ما این جور ذوب نشدیم»
برای خارج شدن از این وضع نگران کننده سپاه تصمیم گرفت بار دیگر توان اش را برای باز کردن محور طلاییه به کار گیرد؛ از سوی دیگر اوضاع نابسامان جبهه تزلزل عمومی نیروها را موجب شده و حفظ جزایر دره اله ای ای از ابهام و تردید فرو رفته بود.
روز 18 اسفند ماه 1362، عراق حمله شدیدتری را آغاز کرد و سپاه و بسیج با همه وجود، پایداری و استقامت کردند و جلو پیشروی دشمن را گرفتند. وضعیت بسیار سخت و امکانات بسیار محدود بود. در این موقعیت، دشمن از سلاح های شیمیایی بهتری استفاده کرد. غلام علی رشید از جزیره به قرارگاه آمد و اوضاع را چنین توصیف کرد:
«وضع خراب است و در محور تیپ سیدالشهداء دشمن رخنه کرده و هرشب می آید. عراق دائما نیرو وارد می کند و شدت عمل به خرج می دهد. نیروهای ایرانی در خط خسته شده اند. آتش عراق به شدت زیاد است؛ جاده، آب، و غذا و نیرو کم است. پلیت و الوار برای ساختن سنگر، نیست؛ لودر و بولدوزر برای احداث خاکریز وجود ندارد. نیروها در خط، آرپی جی و کلاشینکف و ادوات استفاده می کنند. بر اثر شدت حمله دشمن، بچه ها دیگر به فکر کردن قادر نیستند. این جزیره، طلسم شده است و ما هر کاری می کنیم با مشکل مواجه می شویم».
از آغاز روز 19 اسفند 1362، ارتش عراق حملات اش را از سر گرفت. اما این بار هم رزمندگان اسلام با گوشت، پوست و خون شان، نیروهای ارتش بعثی عراق را متوقف کردند.
شهادت فرماندهانی چون حاج ابراهیم همت، مرتضی یاغچیان، حمید باکری، اکبر زجاجی، بهایی بود که برای حفظ جزایر پرداخته شد.
در این میان نقش نیروهای پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد، - سنگرسازان بی سنگر – در تامین تدارکاتی و پشتیبانی عقله نیروهای انتظامی بسیار بی بدیل و کم نظیربوده است: که به طور اختصار، عملکرد پشتیبانی – مهندسی رزمی جنگ جهاد به شرح زیر است:
احداث بیش از 145 کیلومتر انواع جاده های عملیاتی و مواصلاتی و ترمیم، تکمیل و شن ریزی 5/200 کیلوتر جاده با عرض متوسط 10 متر و ارتفاع 5/0 تا 3 متر که بعضی از این جاده ها در درون آب و باتلاق ایجاد شده بود؛
احداث 119 کیلومتر خاکریز، با ارتفاع متوسط 3 متر؛
احداث نیمی از 2 دهنه بزرگ و پل رمضان – و پل بسیار مهم خیبر؛
احداث نیمی از 29 کیلومتر دژ و سیل بند با عرض متوسط 10 متر؛
احداث 5000 متر مربع «پد» در درون جزیره ی جنوبی مجنون؛
احداث 1322 مورد انواع سنگرهای انفرادی اجتماعی، ... و پارکینگ زیر زمینی؛
احداث 104 سکوی پرتاب توپ های ضد هوایی؛
احداث و راه اندازی 4 سایت موشک انداز به همراه تمام سنگرها و استحکامات مورد نیاز؛
احداث و راه اندازی یک باند هلی کوپتر؛
احداث و راه اندازی یک بیمارستان بزرگ و مجهز صحرایی با 4 بخش عمده؛
احداث قرارگاه کربلا به همراه سنگرها و سایر استحکامات مورد نیاز؛
ایجاد و راه اندازی 2 کارگاه بزرگ  و سنگرسازی برای تامین سنگرهای پیش ساخته و مورد نیاز نیروهای عمل کننده؛
احداث اسکله خاکی شهید بقایی در دژ شرقی این اسکله با ظرفیت 3 تن در مدت زمان 5 شبانه روز؛
زیرسازی راه آهن درجه ی یک در پادگان حمیدیه؛
احداث و بهره برداری از 7 باب حمام مجهز صحرایی با تمام تجهیزات و امکانات مورد نیاز؛
احداث و راه اندازی 8 باب حسینیه،...و نمازخانه؛
احداث 6 مورد قرارگاه تاکتیکی؛
احداث و ترمیم اسکله های شماره (1) و (2) در جزیره های مجنون.10
تلفات دشمن در این عملیات، بیش از 15000 نفر کشته و زخمی بودند و 1040 تن از نیروهای عراقی نیز اسیر شدند؛ که در میان آنان 35 افسر، 30 درجه دار، 873 سرباز و جیش البعثی و نیز 102 غیرنظامی از کشورهای مصر، سودان، در مراکش و سومالی مشاهده می شدند.
هم چنین 150 دستگاه تانک و نفربر و 200 دستگاه خودرو دشمن نیز منهدم شد.
مجموعا 1180 کیلومتر مربع از منطقه عملیاتی آزاد شد؛ که 1000 کیلومتر مربع هور 140 کیلو متر مربع جزایر و 40 کیلومتر مربع از منطقه طلاییه را شامل می شد. هم چنین دسترسی به چاه های نفت منطقه نیز میسر شد 11.
عملیات خیبر و تصرف جزایر مجنون بازتاب وسیعی در رسانه هی گروهی غرب و منطقه داشت. زیرا این جزیره ها از مناطق استراتژیک عراق محسوب می شدند. در این رابطه روزنامه فایننشال تایمز درباره اهمیت جزایر مجنون نوشت:
«ذخایر نفتی جزایر مجنون را که حدود هفت میلیارد بشکه تخمین زده شده است، هفت سال پیش شرکت تیر و براش برزیل کشف کرد. در ژانویه 1980 میلادی، 9 ماه پیش از آغاز جنگ خلیج فارس، یک پروژه عمرانی دو میلیارد دلاری برای آن تصویب شد؛ اما به سبب جنگ، کارهای این پروژه آغاز نشد. عراقی ها پیش بینی کرده بودند که تولید اولیه از این منابع، روزانه 350 هزار بشکه نفت خواهد بود که به 700 هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت 12.
همچنین شکست ارتش عراق در منطقه عملیاتی خیبر هراس قدرت های جهانی، از جمله آمریکا را در پی داشت.
رادیو آمریکا در این باره گفت:
«آمریکا پیروزی هیچ طرفی را خواستار نیست؛ و حل جنگ را از راه گفت و گو ترجیح می دهد؛ اما برخی از کارشناسان معتقدند که عراق روز به روز آسیب پذیرتر می شود و آمریکا در پی آن است که عراق جنگ را نبازد 13» هم چنین جورج بوش، معاون رئیس جمهور آمریکا در سخنان اش خطاب به کمیته روابط امریکا و اسراییل نگرانی عمیقی اش را از چشم انداز پیروزی ایران باز کرد: «در صورتی که ایران در این نبرد به پیروزی دست یابد، برآیند این تهدید نسبت به کشورها یحوزه ی خلیج فارس، تمامی منطقه، تا آن حدی عظیم بود که منطقه تاکنون شاهد آن بوده است 14».
خبرگزاری یونایتد پرس نیز در تحلیلی گزارش داد:
«صدام حسین در این روزها با تهدید به بستن شاهرگ نفتی ایران در خلیج فارس، می کوشد آخرین سلاح اش را به نمایش بگذارد.
صدام حسین به دلیل تهاجم اخیر ایران که یکی از بزرگ ترین تهاجمات ایران در طول 5/3 جنگ بوده است و هنوز نیز ادامه داد و هم چنین، به دلیل درگیرجنگ بودن با یک دشمن بسیار قدرتمند و از سوی دیگر به دلیل باختن تدریجی جنگ اقتصادی، زیر فشار شدیدی قرار گرفته است.
کارشناسان داعی گفتند:
عراق در ظاهر، به فلج کردن صادرات نفتی ایران از راه انجام حملات هوایی علیه کشتی ها و ترمینال نفتی جزیره ی خارک قادر است.
عراق از نیروی هوایی بهتری نسبت به ایران برخوردارند و این نیرو را با موشک های روسی و هم چنین پنج فروند جت فرانسوی سوپر اتاندارد مجهز به موشک های اگزوست که در جریان جنگ جزایر فالکند بین آرژانتین و انگلیس موثر بودند، تقویت کرده اند.15
با انجام عملیات خیبر، فشار اقتصادی زیادی نیز بر رژیم بعثی عراق وارد شد؛ به طوری که بقای این رژیم را در معرض تهدید جدی قرار داده بود.
زاید حیدر، سفیر رژیم عراق در کنیا در این زمینه گفت: «عراق برای ادامه جنگ با جمهوری اسلامی ایران مجبور است ماهانه یک میلیارد دلار هزینه ی جنگی بپردازد.»16
عملیات خیبر، تاثیر بسزایی بر روند ادامه جنگ داشت و باعث شد تا که جنگ از حالت رکود پیشین خارج شود.


زیرنویس ها:
1 - عملیات خیبر، تصرف جزایر مجنون (طراحی، اجرا، نتایج و بازتاب ها) مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ص12.
2 – همان جا، ص13.
3 – همان جا، ص16.
4 – مهندس دلگرم، یکی از فرماندهان پشتیبانی – مهندسی جنگ جهاد.
5 – پیشین
6 – مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ از خرمشهر تا فاو، نوشته محمد درودیان، ص 24، تهران 1367.
7 – همان جا.
8 – مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، دفترچه شماره 1، قرارگاه نجف (خاتم) حسین اردستانی، 8/12/1362، ص 104.
9 – همان جا، ص 241.
10 – شناسنامه عملیات های دفاع مقدس، اداره کل روابط عمومی وزارت جهاد کشاورزی مرکز حفظ و نشر آثار دفاع مقدس، ص 47.
11 – عملیات خیبر، تصرف جزایر مجنون (طراحی، اجرا، نتایج و بازتاب ها)، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ص 32.
12 – خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، گزارش و بازتاب های عملیات خیبر، 13/12/1362، ص 8.
13 – خبرگزاری جهوری اسلامی ایران، نشریه گزارش های ویژه، 27/11/1363، ص 13.
14 - خبرگزاری جهوری اسلامی ایران، نشریه گزارش های ویژه، 27/11/1363، ص 48.
15 - خبرگزاری جهوری اسلامی ایران، نشریه گزارش های ویژه 40، 16/12/1362، ص 2.
16 - خبرگزاری جهوری اسلامی ایران، نشریه گزارش های ویژه، 9/12/1363، ص 22.
توضیحات
1 . پد: به پارکینگ هایی می گفتند که در کنار جاده با ریختن خاک احداث می شد؛ تا نیروهای نظامی در آنجا مستقر شوند؛ و به وسیله ضد هوایی از ورود هواپیماهای عراقی جلوگیری کنند؛ یا محل پارکینگ خودروهایی بود که با همدیگر تصادم نداشته باشند.
2 . تاد: تاریخ، ادبیات و دایره المعارف