همايش سال 84 - پيشينه دايرهالمعارف نويسي
بسم الله الرحمن الرحيم
لازم است با توجه به ضرورت بحث تاريخي در نگارش دايرهالمعارفها نگاهي به صنعت و فن دايرهالمعارف نويسي در گذشتههاي دور داشته باشم. ما تا ريشههاي تاريخي را ندانيم نميتوانيم آن رسالات خودمان را انجام بدهيم ، در غرب كه ميگويند آنها طليعهدار اين فن بودند، چه اتفاقاتي رخ داده. اولين دايرهالمعارفهايي كه داريم الان در حوزه علوم بشري هنوز هم موجود هست، مربوط به قرون دوم قبل از ميلاد است يا در شرق، مثلا در چين اولين دايرهالمعارفها مربوط به دو هزار سال پيش بوده كه هنوز هم نسخههايي از آنها موجود است و در كتابخانهها نگهداري ميشود.
در حوزه تمدن اسلامي هم از قرون دوم و سوم هجري كتابهايي مثل "عيونالاخبار"، "اخوانالصفا" و "نمايهالعرب في فنونالعرب" به عنوان اولين دايرهالمعارفها در تاريخ ثبت شده است. در ايران قبل از اسلام اولين دايرهالمعارف به نام "دينكرت" را در آئين زرتشتي تهيه كردند، اما امروزه چيزي از آن دايرهالمعارف در دسترس نيست.
طبقه بندي دايره المعارفها
براساس نوعي طبقهبندي، در ايران دايرهالمعارفها به پنج طبقه تقسيم شدهاند. يك دسته از
دايرهالمعارفهاي فلسفي، دستهاي ديگر مذهبي، دستهاي ديواني، دستهاي علوم طبيعي و بالاخره دسته پنجم دايره المعارفهايي كه به معناي اخص كلمه دايره المعارف هستند. يعني آن شكل و شمايل دايره المعارف نويسي را دارند از نظر موضوعي ، الفبايي و غيره كه اولين آنها در قرن ششم توسط فخرالدين رازي تحت عنوان جامع العلوم در شصت دسته بندي كه هركدام از اينها را به صورت مبسوط بيان كرده است.
دايرهالمعارفهاي فلسفي كه "مفاتيحالعلوم خوارزمي" جز آن قرار ميگيرد يا "احساء العلوم فارابي" كه اينها مربوط به قرن چهارم است. در دايره المعارف "احساء العلوم".
فارابي علوم را به علوم عرب و غير عرب تقسيمبندي ميكند. كه در علوم عرب به علوم مذهبي و ادبيات و در غير عرب به الهيات و منطق و طبيعيات و رياضيات ميپردازد "ابونصر" در دايرهالمعارف خود موضوعات زبان شناسي عرب، منطق، رياضي، الهيات، اخلاق سياسي، فقه و كلام اسلامي را رئوس گروههاي مجموعه خود قرار ميدهد، بهرحال فن دايره المعارف نويسي در ايران پيشينه زيادي دارد. هركدام از آنها را اگر آناليز كنيم، باز كنيم متوجه ميشويم كه اين فن دايرهالمعارف نويسي چه پيشينهاي براي ما دارد و چه بزرگاني روي اينها كار كردند.
دايره المعارف نويسي مسلمانان در دوران معاصر
اگر بخواهيم از دوران معاصر صحبت كنيم بايد از استاد مرحوم سعيد نفيسي نام ببريم كه اولين فرهنگ نامه مشتمل بر لغات فارسي و علايم ايراني خارجي را در سال 1317 منتشر كرد و سپس مرحوم دهخدا كه پس از چهل سال زحمت و روزي 10 الي 12 ساعت كار در سال 1324 لغتنامه خود را منتشر كرد، كه ميتوانيم بگوييم علميترين دايره المعارف معاصر ما محسوب ميشود. در سال 1327 براي ترجمه به فارسي دايره المعارف اسلام كه توسط اروپاييها نوشته شده، اقدام ميشود ولي كار ترجمه ناتمام ميماند و به چاپ هم نميرسد. در اين دايره المعارف به دايره المعارفها و مشاهير شيعه اشاره نميشود. بيشترين مداخل اين دايرهالمعارف شش جلدي مربوط است به دانشمندان مسلمان غير ايراني و غير شيعه به ويژه عثماني. براي مثال اين دايرهالمعارف در مورد امام صادق (عليه السلام) فقط در حد شانزده سطر صحبت ميكند يا در مورد ابوذر غفاري چهار سطر صحبت ميكند، از اميركبير اصلا اسمي نميبرد. اما در مورد عربستان هجده صفحه مطلب دارد كه اين خود مغرض بودن اين دايره المعارف را نشان ميدهد.
در سال 1335 (1956 ميلادي) دولت سوريه اقدام به تهيه دايره المعارف فقه تسنن ميكند، زير نظر دكتر زكي استاد دانشكده شريعت سوريه براي تدوين اين دايره المعارف حدود هشت سال كار ميشود اما نميتوانند حتي احصاء مدخل بكند لذا كارشان متوقف ميشود بعد از اعلام اتحاد مصر با سوريه دايره المعارف فقهي جمال عبدالناصر را طراحي ميكنند، 24 جلدش چاپ ميشود اما حرف الف تمام نميشود با شروع جنگهاي اعراب و اسرائيل اين دايره المعارف دوباره متوقف ميشود و اخيراً دوباره با حمايت دولت كويت دارد اين كار ادامه مييابد.
در هر صورت در سال 1327 دايره المعارف اسلام شروع به ترجمه ميشود كه به چاپ نميرسد . در سال 1345 مرحوم غلامحسين مصاحب? كه پدر رياضي نوين ايران محسوب ميشود، دايره المعارف فارسي را در سه جلد مينويسد، جلد اول در سال 1345 و جلد دوم را در سال 1356، به فاصله 9 سال با آن امكانات وسيعي كه در اختيارش بوده چاپ ميكند و جلد سومش هم اخيراً چاپ شده است.
بعد از انقلاب اسلامي ايران دايره المعارف بزرگ اسلامي مطرح ميشود كه مستحضر هستيد كه خود مقام معظم رهبري دستور تأسيس اين دايره المعارف بزرگ را ميدهند، دايره المعارف تشيع، دانشنامه جهان اسلام زيرنظر آقاي دكتر حداد عادل، دايره المعارف بزرگ فارسي، دايره المعارف ايران، دايره المعارف فلسطين و انواع و اقسام دايره المعارفهاي ديگري كه حالا اگر بخواهيم از بعضي از آنها فقط به ذكر نام بسنده كنيم ميتوانيم به دايره المعارف امام حسين، دايره المعارف امام سجاد، دايره المعارف موضوعات و مفاهيم قرآن كريم، دايره المعارف زنان بازيگر، انواع دايره المعارفهاي عمومي كه به مسائل عمومي ميپردازند و دايره المعارف فقه شيعه اشاره كرد.
دايره المعارف و جنگ تحميلي هشت ساله
دايره المعارف دفاع مقدس در سال 1378 آغاز شد، فرهنگواره دفاع مقدس كه توسط آقاي گلابچي در آن زمان نوشته شده بود در نمايشگاه عملكرد ده ساله ستاد كل در سال 1378 به نمايش گذاشته شد: فرمانده معظم كل قوا كه از آن نمايشگاه ديدن ميكردند ذيل اين فرهنگ واره مرقوم فرمودند: «ما دايره المعارف نداريم قابل تعقيب است، كار مهمي است، انجام بدهيد». و از اينجا دايره المعارف دفاع مقدس آغاز شد و اكنون شش سال از آن ايام گذشته است. واقعاً دايره المعارف نويسي با توجه به همه مشكلاتي كه دارد، دير بازده است. استاد خرمشاهي كه عضو هيئت علمي دايره المعارف تشيع است به طنز ميگفتند قبل از اينكه دايره المعارف تشيع را بنويسيم دايره المعارف مشكلات را بنويسيم. چون كار دايرهالمعارفنويسي از نظر فيزيكي لختي بالا دارد اينرسيماندش بالاست. مستحضر هستيد در فيزيك اگر جسمي بخواهيم حركتش بدهيم اين اگر لختيش بالا باشد انرژي زيادي ميخواهد. دايره المعارف اين طور است يعني براي اينكه روي غلطك بيفتند يك اينرسي خيلي بالا يك انرژي و پتانسيل بالايي نياز دارد. البته در طول اين شش سال كارهايي هم شده ساختار دايره المعارف گردشكار شده، مقام معظم رهبري اين را مصوب فرمودند، شوراي عالي سياستگذاري به رياست عاليه رئيس محترم ستاد كل تشكيل شده و كميته علمي از ارتش سپاه، جهاد شكل گرفته و اين دايره المعارف در چهار گروه اصلي در حال فعاليت است. اين گروهها عبارتند از گروه شهدا و شخصيتها، گروه عمليات و جغرافيا، گروه فرهنگي و اجتماعي و حقوقي و سياسي تاكنون حدود سه هزار مدخل شناسايي شده و قرار بود كه در هشت فاز بر اساس الفبا به نگارش در بيايد در فاز شامل كه شامل الف و ب و پ و ت بود مقالاتي به صورت پيشنويس آماده شدند و تقديم شوراي عالي سياستگذاري هم شده و اكنون در حال بازنگري است.
ما نميتوانيم پيش بيني تدوين دايرهالمعارف جنگ تحميلي چقدر طول خواهد كشيد واقعاً نميشود يك تاريخ متقن را اعلام كرد اما در اوايل اين فعاليت، برآورد زماني ما يك دوره ظاهراً هشت ساله يا ده ساله بود كه حالا فعلاً شش سالش گذشته الحمدلله ساختارش مصوب شده است.
والسلام عليكم و رحمه الله و بركاته
