معمای بازسازی ارتش سوریه پس از بشار اسد
گروه بینالملل دفاعپرس: سوریه کشوری که بیش از یک دهه درگیر جنگ داخلی ویرانگر بوده، اکنون یک سال پس از سقوط حکومت بشار اسد، با چالشهای عظیم در مسیر بازسازی روبرو است. با سقوط اسد در دسامبر ۲۰۲۴، نهتنها دوران حکمرانی حزب بعث پایان یافت، بلکه ساختارهای امنیتی و نظامی کشور نیز به طور کامل فروپاشید.
رژیم جدید که تحت رهبری جولانی است، اولویت خود را بر بازسازی ارتش ملی قرار داده است؛ ارتشی که برای حفاظت از رژیم و تمامیت ارضی سوریه از هم پاشیده، طراحی شده است. اما این فرآیند، همچون ساختن یک قلعه بر روی ویرانههای زلزلهزده، پر از موانع است.
برای دههها، ارتش سوریه در خدمت بشار اسد در راستای جنگ با ارتش آزاد و پس از آن، عناصر تکفیری و داعش عمل میکرد؛ اما این ساختار در ساعات اولیه ۸ دسامبر ۲۰۲۴ با سقوط دولت اسد متلاشی شد. بسیاری از افسران و سربازان فرار کردند، برخی پنهان شدند و برخی دیگر سلاحهای خود را تحویل دادند. در همان روزهای اولیه، «اسرائیل» با بیش از ۶۰۰ حمله هوایی، ۸۰ درصد از قابلیتهای نظامی استراتژیک سوریه را نابود کرد. این حملات، شامل نابودی تجهیزات زمینی، هوایی و دریایی، ارتش سوریه را عملاً به نقطه صفر بازگرداند.
اما دولت جدید، با استفاده از نیروهای گروهک تروریستی تحریرالشام که حدود ۴۰ هزار مبارز دارد، شروع به بازسازی کرده است. «مرهف ابوقصره» وزیر دفاع، در مراسمی در آکادمی نظامی حلب اعلام کرد: «ما فرآیند بازسازی ارتش را آغاز کردهایم و ارتشی شایسته سوریه خواهیم ساخت که نماینده ملت باشد و چالشها را دفع کند.»
وی از توسعه تمام شاخههای ارتش، افزایش آمادگی نظامی و صدور قوانین انضباطی سخن گفت. با این حال، تحلیلگران هشدار میدهند که این مسیر طولانی و دشوار است. کارولین رز، مدیر اولویتهای نظامی در موسسه نیولاینز، به الجزیره گفت: «اگر سوریه نتواند همه نیروهای مسلح و گروههای مخالف سابق را در ارتش ملی سوریه ادغام کند، با خطر تجزیه و فروپاشی روبرو خواهد شد؛ چرا که بدون وحدت، درگیریهای داخلی میتواند سوریه را دوباره به جنگ بکشاند.»
چالش اول: بررسی صلاحیت نیروهای جدید
یکی از بزرگترین موانع، فرآیند بررسی صلاحیت نیروهای جذب شده است. پس از سقوط دولت اسد، هزاران جوان ۱۸ تا ۲۳ ساله به دلیل کمبود فرصتهای اقتصادی ناشی از تحریمها و جنگ، به ارتش پیوستند. این سرعت بالای استخدام، فرآیند بررسی صلاحیت را کنار گذاشته و مشکلات امنیتی ایجاد کرده است. «سامی عقیل»، پژوهشگر موسسه تحریر، میگوید: «این یک فرایند استخدامی ساده نیست و بایستی بخشهای مختلف با یکدیگر ادغام شوند. با توجه به شرایط کنونی، پس از یک یا دو سال، میتوان انتخابیتر عمل کرد».
مزدوران خارجی و تکفیری که در جنگ علیه اسد نقش داشتند، مشکل دیگری در جریان بازسازی ارتش ملی سوریه هستند. قدرتهای غربی، از جمله آمریکا، هشدار دادهاند که این افراد نباید در پستهای کلیدی قرار گیرند. جولانی چندین بار تأکید کرده که آنها تهدیدی به شمار نیامده و در موقعیتهای حساس قرار نخواهند گرفت. با این حال، هنوز دهها هزار افسر درجهدار و دون پایه ارتش اسد که موسسه خاورمیانه، آنها را حدود ۷۰ هزار نفر تخمین زده است، بلاتکلیف ماندهاند. این افراد باتجربه اگر با ارتش ملی سوریه ادغام نشود، میتوانند تهدید بزرگی برای رژیم جولانی باشند.
چالش دوم: تجهیزات و وابستگی خارجی
ارتش سوریه در دوران اسد، به شدت به توان نظامی روسیه و ایران وابسته بود و آنها بدون حمایت، تابآوری چندانی نداشت. اما پس از سقوط اسد، روابط تغییر کرده و از حمایت عربستان، قطر و آمریکا بهرهمند شدند. جولانی همچنین در تلاش است تا روابط خود با روسیه را هم تقویت کند.
«راب گیست پینفولد»، کارشناس امنیت بینالملل در کالج کینگ لندن، تأکید میکند: «بزرگترین چالش ارتش جدید سوریه، دکترین و تجهیزات روسی آن است. برای تأمین قطعات یدکی و مهمات، هنوز باید به روسیه متکی باشد، که این اهرم فشاری برای مسکو ایجاد میکند و روابط سوریه با آمریکا را پیچیده میسازد، زیرا دولت ترامپ میخواهد دمشق را از نفوذ تهران و مسکو دور کند.»
با این حال، حمایتهای بینالمللی در حال افزایش است. آمریکا در تقویت قابلیتهای اطلاعاتی، نظارت و شناسایی (ISR) نقش ایفا میکند و با پیوستن سوریه به ائتلاف جهانی ضد داعش، مشاوران آموزشی ارسال کرده تا با تهدید احتمالی بازگشت گروهکهای داعش مقابله شود.
ترکیه نیز در اوت ۲۰۲۵ قراردادی دفاعی امضا کرد و دهها افسر سوری را در آکادمیهای نظامی خود آموزش میدهد. اما این کمکها نمیتوانند وابستگی عمیق به تجهیزات روسی را یکشبه برطرف کنند. ارتش سوریه باید انتخاب کند که با سیستمهای روسی ادامه داده یا به سمت تجهیزات غربی و ترکیهای تغییر موضع بدهد. این تصمیم نهتنها فنی، بلکه عمیقاً سیاسی است و میتواند مسیر روابط خارجی سوریه را برای سالها تعیین کند.
چالش سوم: ادغام نیروها و جلب اعتماد اقلیتها
ادغام گروههای مسلح متنوع و اجتناب از عضویت گروهکهای مهاجم تروریستی، تنها کلید تشکیل ارتش ملی است. هسته اصلی ارتش جدید از هیئة تحریر الشام و گروههای کوچکتر مخالف اسد و تکفیری تشکیل شده، اما این نیروها به تنهایی برای کنترل کل کشور کافی نیستند. وزارت دفاع رژیم جولانی، تحت نظارت وزارت کشور و امنیت داخلی، بسیاری از بخشهای مختلف را ادغام و فرماندهان جدیدی را منصوب کرده است.
با این وجود، از بزرگترین موانع، نیروهای دموکراتیک کرد سوریه در شمالشرق این کشور است. توافقی در مارس ۲۰۲۵ برای ادغام نیروهای دموکراتیک کرد تا پایان سال امضا شد، پیشرفت کندی داشته و گاها با تنشهایی همراه بوده است. این مذاکرات تا اواخر سال ۲۰۲۵ ادامه داشته و احتمالا احتمال وصول توافق ادغام تا اواسط سال ۲۰۲۶ طول خواهد کشید. در این طرح، نیروهای دموکراتیک کرد سوریه به سه لشکر و چندین تیپ مستقل تقسیم خواهند شد.
علاوه بر این، حوادث فرقهای مانند کشتارها در مناطق ساحلی (علوینشین) و سوییدا (دروزینشین) در سال ۲۰۲۵، اعتماد اقلیتها را به شدت خدشهدار کرده است. بر همین اساس، «گیست پینفولد» میگوید: «نظرسنجیها نشان میدهد اکثر عربهای سنی به ارتش و دولت اعتماد دارند، اما اقلیتها آن را بیشتر یک شبهنظامی فرقهای میبینند که نه تنها حفاظت نمیکند، بلکه منافع و امنیتشان را تهدید میکند.»
این عدم اعتماد میتواند به جدایی ختم شده و ثبات کشور را به خطر بیندازد. از این رو برای موفقیت ارتش، باید مشروعیت داخلی افزوده شده و اقلیتها در ساختارهای فرماندهی گنجانده شوند و نشاندهند که ارتش سوریه نماینده همه سوریه است و به یک مذهب یا گروه خاصی تعلق ندارد. بدون برداشتن چنین گامهایی، خطر بازگشت به درگیریهای فرقهای اجتناب ناپذیر خواهد بود. تهدیدات خارجی، بهویژه تهاجمهای مداوم رژیم صهیونیستی که پیشتر بخش عمدهای از توان دفاعی سوریه را نابود کردهاند، ایجاب میکند که یک ساختار دفاعی یکپارچه و کارآمد شکل گیرد.
این بازسازی تنها زمانی پایدار خواهد بود که فراتر از انسجامبخشی به گروههای مسلح داخلی، به ایجاد نیرویی بینفرقهای و حرفهای بینجامد که توان دفاع از تمامیت ارضی سوریه در برابر هرگونه تجاوز بیرونی را داشته باشد. بدون چنین سپری، چرخه آسیبپذیری و تهاجم خارجی تکرار خواهد شد.
گزارش از: رسول شادمانی
انتهای پیام/ ۱۳۴
