تکامل پدافند دوش‌پرتاب ایران؛ از «میثاق» تا «سهند»

گروه دفاعی امنیتی دفاع‌پرس- محمد زرچینی؛ در سال‌های اخیر، صنعت دفاعی ایران با تکیه بر دانش بومی و مهندسی معکوس هوشمندانه، توانسته است سبد کاملی از سامانه‌های پدافند هوایی را توسعه دهد. 

در این میان، موشک‌های دوش‌پرتاب به عنوان آخرین لایه دفاعی در برابر تهدیدات پرشمار و کوتاه‌برد، جایگاهی راهبردی یافته‌اند. گزارش پیش رو نگاهی به دو محصول کلیدی این حوزه؛ خانواده موشکی «میثاق» و سامانه یکپارچه تاکتیکی «سهند» خواهد داشت. 

در جنگ‌های مدرن، پهنه میدان نبرد دیگر متعلق به توپخانه و زره‌پوش‌ها نیست؛ بلکه تسلط در آسمان است که سرنوشت نبرد را رقم می‌زند. در این میان، جنگنده‌های تهاجمی، بالگرد‌های کبرا و به تازگی، دسته‌های موشک کروز و پهپاد‌های انتحاری، به تهدیدی دائمی برای ستون‌های زرهی، مقر‌های فرماندهی و مراکز حساس تبدیل شده‌اند. برای مقابله با این حجم از تهدیدات در ارتفاع پایین، سامانه‌های دوش‌پرتاب (Man-Portable Air Defense Systems) به‌عنوان یک راهکار چابک، مرگبار و مقرون‌به‌صرفه طراحی شده‌اند.

 نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با درک عمیق این نیاز، از سال ۱۳۷۰ برنامه‌ای هدفمند را برای خودکفایی در این عرصه آغاز کردند که حاصل آن، نسل‌های مختلف موشک میثاق و نسل جدید سکوی پرتاب سهند است.

خانواده میثاق؛ از خودکفایی تا بازدارندگی

نام «میثاق» برای اولین بار در رزمایش‌های اواخر دهه ۱۳۷۰ بر سر زبان‌ها افتاد. این موشک‌ها که توسط متخصصان وزارت دفاع و پشتیبانی نیرو‌های مسلح طراحی و تولید می‌شوند، در واقع پاسخ ایران به تحریم‌های تسلیحاتی و نیاز مبرم نیرو‌های زمینی و هوایی به یک سلاح ضدهوایی قابل حمل و مؤثر بودند.

میثاق-۱؛ گام بلند در عبور از وابستگی

میثاق-۱ را باید نخستین تجربه جدی ایران در حوزه موشک‌های دوش‌پرتاب با هدایت فروسرخ دانست. این سامانه با وزن تقریبی ۱۷ کیلوگرم و سیستمی که به راحتی توسط یک سرباز حمل و شلیک می‌شود، توانست نقطه عطفی در پدافند هوایی لایه پایین کشور ایجاد کند.

از نظر فنی، «میثاق-۱» یک موشک تمام‌جهت است؛ به این معنا که (جستجوگر) بدنه هواپیما در اثر اصطکاک با هوا را از هر سو تشخیص دهد. این ویژگی در زمان خود یک برگ برنده محسوب می‌شد؛ هرچند این موشک فاقد فیوز مجاورتی بود و برای انفجار نیاز به برخورد مستقیم با هدف داشت، اما قدرت مانور بالا و سر جنگی ۱.۴ کیلوگرمی آن، تهدیدی جدی برای بالگرد‌ها و هواپیما‌های بدون مانور محسوب می‌شد.

میثاق-۲؛ جهش سرعت برای شکار اهداف سریع

با ورود تهدیدات جدید به منطقه، یعنی موشک‌های کروز و پهپاد‌های پیشرفته با سطح مقطع حرارتی پایین، نسل دوم میثاق متولد شد. میثاق-۲ اگرچه از نظر ظاهری تفاوت چندانی با نسل قبل ندارد، اما در قلب این موشک تحول بزرگی رخ داده است.

مهندسان ایرانی با بهینه‌سازی پیشرانه موشک، سرعت آن را به حدود ۸۵۰ متر بر ثانیه (حدود ۳ ماخ) رساندند. این افزایش سرعت، شانس رهگیری اهداف تندرویی را که پنجره زمانی بسیار کوتاهی برای اصابت دارند، به‌شدت افزایش داد؛ همچنین حساسیت جستجوگر فروسرخ ارتقاء یافت تا بتواند روی اهداف با دامنه حرارتی پایین مانند پهپاد‌ها نیز در شرایط نبرد الکترونیک قفل کند.

سرهنگ «باقری» فرمانده مرکز بهینه‌سازی، نوسازی و تولید قطعات شهید زرهرن، در این زمینه می‌گوید: سامانه‌های موشکی دوش‌پرتاب میثاق و سهند با تلفیق بر روی سکو‌های جدید و اتصال به سامانه‌های راداری، به‌صورت شبکه‌ای در حوزه پدافند مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

میثاق-۳؛ نسل مدرن با فیوز لیزری

میثاق-۳ که در سال‌های اخیر رونمایی شد، اوج بلوغ فناوری ایران در این حوزه را به نمایش می‌گذارد. وجه تمایز اصلی این موشک با نمونه‌های قبلی و حتی بسیاری از نمونه‌های خارجی، استفاده از فیوز لیزری ۳۶۰ درجه است.

برای درک اهمیت این فناوری باید به سناریوی نبرد نگاه کرد. بالگرد‌ها و جنگنده‌های مدرن برای فرار از موشک‌های حرارتی، از پرتابگر‌های فلر (Flares) استفاده می‌کنند. این فلر‌ها با ایجاد نقاط داغ کاذب، جستجوگر موشک را فریب می‌دهند؛ در این شرایط، یک موشک معمولی ممکن است به سمت فلر منحرف شود؛ اما میثاق-۳ با فیوز لیزری خود به گونه‌ای طراحی شده که حتی اگر سیکر اصلی فریب خورد، در لحظه عبور از کنار هدف واقعی، با ارسال پالس لیزر و دریافت بازتابش از بدنه هدف، سر جنگی را فعال کند. این یعنی احتمال اصابت (Probability of Kill) حتی در بدترین شرایط پارازیت الکترونیک و نوری نیز بالا می‌رود.

این ویژگی، میثاق-۳ را به یک سلاح ضد موشک کروز و ضد پهپاد ایده‌آل تبدیل کرده است؛ اهدافی کوچک که پیش‌تر شکار آنها با موشک‌های دوش‌پرتاب، بسیار دشوار بود.

فصل دوم
سهند؛ وقتی موشک روی خودرو می‌نشیند و کولاک می‌کند

در نبرد‌های آینده، سرباز پیاده دیگر آسیب‌پذیرترین عنصر میدان خواهد بود؛ لذا بردن او تا خط مقدم برای شلیک یک موشک، خطرپذیری بالایی دارد. اینجاست که فلسفه طراحی سامانه «سهند» معنا پیدا می‌کند.

سهند یک سامانه یکپارچه پدافندی است که به زبان ساده، یک خودروی تاکتیکی سبک و زره‌پوش را به یک مرکز تیرباران سیار تبدیل کرده است. بر روی این خودرو، معمولاً چهار یا شش لانچر موشک (معمولاً از نوع میثاق-۲ و میثاق-۳) نصب شده است؛ اما کار اصلی سهند فقط حمل موشک نیست؛ این سامانه مجهز به یک سیستم جستجوگر اپتیکی و حرارتی پیشرفته است که می‌تواند اهداف را در برد‌هایی بسیار فراتر از دید انسانی کشف و رهگیری کند.

ویژگی‌های سامانه سهند

 واکنش سریع به حملات احتمالی

 به جای آنکه یک گروهان از سربازان با موشک‌انداز روی دوش منتظر هدف بمانند، یک خودروی سهند می‌تواند در حالت آماده‌باش در پشت خطوط حرکت کند و ظرف چند ثانیه پس از شناسایی هدف، حجم انبوهی از آتش را به سمت آن گسیل کند.

تیرباران دسته‌جمعی و ضربه ۱۰۰ درصدی به دشمن

 شلیک همزمان چند موشک به سمت یک هدف (مثلاً یک موشک کروز یا پهپاد) شانس سرنگونی آن را به ۱۰۰ درصد نزدیک می‌کند.

 کاهش تلفات درگیری با دشمنان

 با دورشدن اپراتور از محل شلیک و قرارگیری در یک خودروی محافظت‌شده، امکان مقابله به مثل دشمن با خمپاره یا تک‌تیرانداز به‌شدت کاهش می‌یابد.

سهند در واقع پاسخی است به این پرسش که «چگونه می‌توان از موشک‌های دوش‌پرتاب در جنگ‌های مکانیزه و سرعتی استفاده کرد؟» این سامانه پل ارتباطی بین پدافند نقطه‌ای (سرباز با موشک) و پدافند منطقه‌ای (سامانه‌های میان‌برد مانند باور ۳۷۳) است.

تحلیل توان رزمی در مقایسه با مشابه خارجی

برای قضاوت منصفانه درباره توانمندی میثاق و سهند، بهتر است نگاهی به هم‌رده‌های جهانی آن‌ها بیندازیم.

در مقایسه با موشک آمریکایی استینگر (FIM-۹۲ Stinger)، میثاق-۳ از نظر وزن و ابعاد در همان کلاس قرار می‌گیرد. نقطه قوت استینگر در الگوریتم‌های پردازش سیگنال پیشرفته آن است، اما نقطه قوت میثاق-۳ استفاده از فیوز لیزری برای غلبه بر فلر است؛ یک رویکرد فیزیکی و خلاقانه که وابستگی به پردازش نرم‌افزاری پیچیده را کاهش می‌دهد.

در مقایسه با موشک روسی ایگلا-اس (Igla-S)، خانواده میثاق از نظر فلسفه طراحی شباهت‌های زیادی به آن دارند. هر دو برای درگیری با اهداف در شرایط سخت جنگی طراحی شده‌اند. با این حال، میثاق-۳ با فیوز لیزری خود، یک گام عملی در جهت «شلیک کن و فراموش کن» (Fire and Forget) حتی در شرایط فریب الکترونیکی برداشته است.

نکته حائز اهمیت این است که سامانه سهند، به‌عنوان یک سکوی ترکیبی، با نمونه‌هایی مانند Avenger آمریکایی (که استینگر را روی خودروی هاموی سوار کرده) قابل مقایسه است. این نشان می‌دهد که تفکر راهبردی ایران در به‌روزرسانی دکترین پدافندی خود، همگام با تحولات جهانی است.

 دفاع در ارتفاع پست

اگرچه موشک‌های دوربرد و سامانه‌های راداری پیشرفته چشم‌گیرترین عناصر پدافند هوایی هر کشوری هستند، اما تجربه جنگ‌های اخیر در منطقه نشان داده که بخش عمده تلفات هوایی توسط همین موشک‌های کوچک دوش‌پرتاب رقم می‌خورد.

انتهای پیام/ 281