سامانه موشکی گراد؛ تأثیرگذارترین سامانه «موشکی- توپخانهای» جهان
گروه دفاعی امنیتی دفاعپرس- محمد زرچینی؛ سامانه موشکی چندمنظوره «گراد» (Grad) که با نام ناتویی «بیام-۲۱» (BM-۲۱) نیز شناخته میشود، یکی از مشهورترین، پرتعدادترین و تأثیرگذارترین سامانههای توپخانهای راکتی در تاریخ جنگافزارهای مدرن است. این سامانه که توسط اتحاد جماهیر شوروی سابق طراحی و تولید شد، نمادی از دکترین نظامی بلوک شرق مبتنی بر آتشبار سنگین، تحرک بالا و سادگی عملیاتی است. نام «گراد» در زبان روسی به معنای «تگرگ» است که استعارهای دقیق از نحوه فرود آمدن صدها راکت بر سر منطقه هدف در مدت زمانی بسیار کوتاه است. از زمان معرفی رسمی آن در دهه ۱۹۶۰ تا به امروز، گراد نهتنها ستون فقرات توپخانه کشورهای عضو پیمان «ورشو» بود، بلکه به بیش از ۵۰ کشور جهان هم صادر شده و در تقریباً تمام درگیریهای نظامی بزرگ نیم قرن اخیر حضور داشته است.
تاریخچه و توسعه سامانه موشکی «گراد»
توسعه «گراد» در اواخر دهه ۱۹۵۰ در موسسه تحقیقاتی حرارتی مسکو آغاز شد؛ در حقیقت هدف طراحان شوروی، جایگزینی سیستمهای قدیمیتر مانند «بیام-۱۴» با سامانهای بود که برد بیشتر، دقت بهتر (نسبت به استانداردهای آن زمان) و توانایی حمل تعداد بیشتری راکت را داشته باشد. اولین نمونههای آزمایشی در سال ۱۹۶۰ تکمیل شدند و این سامانه رسماً در سال ۱۹۶۳ وارد خدمت در ارتش سرخ شد. نقطه عطف نمایش قدرت گراد، درگیری مرزی چین و شوروی در سال ۱۹۶۹ در رودخانه اوسوری بود که در آنجا برای اولین بار علیه نیروهای چینی به کار گرفته و اثرات ویرانگر آن باعث شگفتی ناظران نظامی غرب شد. از آن پس، «گراد» به ابزاری کلیدی در زرادخانه شوروی تبدیل شد و نسخههای مختلفی از آن برای نصب روی کامیونها، شنیدارها و حتی قایقهای رودخانهای توسعه یافت.
این راکت در کشورهای عضو محور مقاومت نیز استفاده انبوهی داشته است. راکتهای «اس-۵۵» یکی از راکتهای ویژهای است که حماس و جهاد اسلامی هم برای ضربهزدن به دشمن صهیونیستی استفاده کردند. دو سال پیش «الاعلام العسکری» در ویدیویی نشان داد که گردانهای نظامی قسام وابسته به حماس با شلیک راکتهای «اس-۵۵» مناطق وسیعی از شهرک «اشدود» را هدف قرار دادند و سامانه دفاع موشکی «گنبد آهنین» هم در دفع این موشکها شکست خورد.
مشخصات فنی و طراحی سامانه موشکی «گراد»
قلب تپنده سامانه «گراد» لانچر آن است که معمولاً بر روی شاسی کامیون «اورال-۳۷۵دی (Ural-۳۷۵D)» یا مدلهای جدیدتر «اورال-۴۳۲۰» نصب میشود؛ این کامیونها دارای قابلیت حرکت در تمام سطوح (All-terrain) هستند که به گراد اجازه میدهد تا در زمینهای ناهموار، گلآلود و برفی جابهجا شود؛ لانچر شامل ۴۰ لوله هدایتکننده با قطر ۱۲۲ میلیمتر است که در چهار ردیف ۱۰ تایی چیده شدهاند. این لولهها روی یک پایه چرخان نصب شدهاند که امکان تغییر جهت افقی و عمودی را فراهم میکند.
راکت استاندارد مورد استفاده در این سامانه، موشک «۹ ام ۲۲ (۹M۲۲)» است که طولی حدود ۲.۸۷ متر و وزنی نزدیک به ۶۶ کیلوگرم دارد؛ کلاهک جنگی این راکت حاوی حدود ۵.۴ کیلوگرم مواد منفجره قدرتمند (معمولاً TNT یا ترکیبات مشابه) است. موتور راکت سوخت جامد دارد و پس از شلیک، راکت با سرعتی بالغ بر ۶۹۰ متر بر ثانیه به سمت هدف پرواز میکند. برد مؤثر این راکتها بسته به نوع کلاهک و شرایط جوی بین ۲۰ تا ۴۰ کیلومتر متغیر است. یکی از ویژگیهای بارز گراد، توانایی شلیک تمام ۴۰ راکت در کمتر از ۲۰ ثانیه است. این حجم آتش ناگهانی، منطقهای به وسعت چندین هکتار را تحت پوشش قرار داده و هرگونه نیروی پیاده یا تجهیزات سبک را در آن ناحیه نابود میکند.
تنوع کلاهکهای جنگی گراد بسیار گسترده است. علاوه بر کلاهکهای انفجاری-ترکشزای معمول (HE-Frag)، انواع دیگری نیز وجود دارند که شامل کلاهکهای خوشهای ضدنفر، کلاهکهای ضدتانک با ریزمهمات، کلاهکهای دودزا برای ایجاد پرده دفاعی، کلاهکهای روشنکننده برای عملیاتهای شبانه و حتی کلاهکهای حاوی مینهای پراکندهشو است و این انعطافپذیری باعث شده تا «گراد» بتواند در نقشهای تاکتیکی متنوعی از پشتیبانی مستقیم پیادهنظام تا آتشبار دوربرد ایفای نقش کند.
استراتژی عملیاتی و تاکتیکهای موشکهای گراد
دکترین استفاده از گراد بر اصل «شلیک و فرار» (Shoot and Scoot) استوار است؛ به دلیل اینکه محل شلیک راکتها به سرعت توسط رادارهای ضدتوپخانه دشمن شناسایی میشود، خدمه گراد آموزش دیدهاند تا بلافاصله پس از تخلیه خشاب ۴۰ تایی (که کمتر از نیم دقیقه طول میکشد)، موقعیت خود را ترک کنند. فرآیند آمادهسازی برای شلیک نیز بسیار سریع است؛ خدمه میتوانند در عرض سه تا پنج دقیقه سیستم را از حالت سفر به حالت جنگی درآورده و آتشبار را آغاز کنند؛ به عبارت بهتر این سرعت عمل، بقای سامانه را در برابر آتش متقابل دشمن تضمین میکند.
گراد معمولاً در سطح تیپ یا لشکر عمل میکند و برای انجام مأموریتهایی نظیر نرمکردن مواضع دشمن قبل از حمله اصلی، نابودی تجمع نیروها، از بین بردن مراکز فرماندهی و لجستیک و خنثیسازی توپخانه دشمن به کار میرود. اگرچه دقت تکتک راکتهای «گراد» نسبت به توپهای لولهای مدرن یا موشکهای هدایتشونده امروزی پایین است؛ اما وقتی دهها باتری گراد همزمان آتش میگشایند، خطای پراکندگی پوشش داده شده و منطقه هدف بهطور کامل ویران میشود؛ این مفهوم به «آتشبار اشباعکننده» معروف است.
در طول دههها، نسخههای متعددی از گراد توسعه یافتهاند؛ مدلهای اولیه «BM-۲۱» به مرور با مدلهای بهبود یافتهتری مانند BM-۲۱-۱ و ۹P۱۳۸ جایگزین شدند که دارای سیستمهای کنترل آتش پیشرفتهتر و کابینهای محافظتشدهتر بودند؛ همچنین نسخهای به نام «۹ پی ۱۳۸ (معروف به گراد-وی)» توسعه یافت که راکتهای بلندتری با برد ۴۰ کیلومتر شلیک میکرد. کشورهای مختلف نیز پس از دریافت این تکنولوژی، اقدام به بومیسازی و ارتقای آن کردند. برای مثال، چین نسخهای به نام «تایپ ۸۱» و ایران نمونهای به نام «فجر-۱» را بر اساس «گراد» تولید کردهاند. در سالهای اخیر، روسیه سامانه جدید «تورنادو-جی (Tornado-G)» را معرفی کرده که جانشین مدرن «گراد» محسوب میشود و دارای سیستم ناوبری ماهوارهای، کنترل آتش خودکار و قابلیت شلیک راکتهای هدایتشونده با برد بیشتر است؛ اما همچنان اصول پایه گراد را حفظ کرده است.
نقش گراد در درگیریهای معاصر
«گراد» تقریباً در تمام جنگهای بزرگ از جمله جنگ ویتنام (توسط نیروهای ویتکنگ)، جنگهای اعراب و اسرائیل، جنگ ایران و عراق، جنگهای بالکان، درگیریهای قفقاز و بهویژه جنگهای اخیر در اوکراین و سوریه حضور پررنگی داشته است. در جنگ اوکراین، هر دو طرف درگیر از هزاران لانچر «گراد» و مشتقات آن استفاده گستردهای کردهاند که نشاندهنده ماندگاری بالای این طراحی قدیمی است. علیرغم ظهور پهپادها و موشکهای دقیق، گراد به دلیل هزینه پایین تولید، نگهداری آسان، در دسترسبودن مهمات و اثر روانی وحشتناکی که بر سربازان دشمن میگذارد، همچنان یک دارایی استراتژیک ارزشمند محسوب میشود.
در نهایت، میتوان گفت که موشک گراد بیش از یک سلاح ساده است؛ این سامانه تجسمی از فلسفه جنگی شوروی است که کمیت و حجم آتش را بر کیفیت فردی ترجیح میداد. سادگی مکانیکی آن باعث شده تا در سختترین شرایط آب و هوایی و با کمتجربهترین خدمه نیز قابل استفاده باشد. اگرچه تکنولوژی جنگافزارها به سمت هوشمندی و دقت مطلق حرکت کرده است، اما گراد ثابت کرده است که در میدان نبرد واقعی، حجم آتش انبوه و غیرقابل پیشبینی همچنان میتواند سرنوشت نبردها را تعیین کند.
نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران هم از این سامانه در تمرینهای نظامی بزرگ استفاده میکنند که همین موضوع، نشاندهنده اهمیت سامانه موشکی «گراد» در تاکتیکهای رزم زمینی است.
انتهای پیام/281
