مروری بر زندگی شهید جوان بصیر جمهوری اسلامی

به گزارش گروه حماسه و جهاد دفاع‌پرس، تاریخ انقلاب اسلامی ایران سرشار از شخصیت‌هایی است که اگرچه عمر کوتاهی داشتند، اما به واسطه عمق اندیشه، بصیرت سیاسی و نقش‌آفرینی در بزنگاه‌های حساس، تأثیری ماندگار بر روند تحولات سیاسی و اجتماعی کشور برجای گذاشتند. در میان این چهره‌ها، شهید «عبدالحمید دیالمه» جایگاه ویژه‌ای دارد. وی از جمله نیرو‌های جوان و نخبه‌ای بود که در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، فعالیت‌های فرهنگی، سیاسی و تشکیلاتی خود را در محیط دانشگاهی آغاز کرد و پس از پیروزی انقلاب نیز به عنوان یکی از جوان‌ترین نمایندگان نخستین دوره مجلس شورای اسلامی، در عرصه سیاست ملی ایفای نقش نمود.

شهید دیالمه را نمی‌توان صرفاً یک فعال سیاسی یا نماینده مجلس دانست؛ او نمونه‌ای از نسلی بود که تلاش داشت میان دانش دانشگاهی، آموزه‌های دینی و مسئولیت اجتماعی پیوندی عمیق برقرار کند. تربیت در خانواده‌ای مذهبی، بهره‌مندی از محضر استادانی همچون شهید مرتضی مطهری و آشنایی با جریان‌های فکری و سیاسی فعال در دهه ۱۳۵۰، از او شخصیتی ساخت که همزمان به مسائل اعتقادی، فرهنگی و سیاسی توجه داشت.

اهمیت شهید دیالمه تنها به حضور او در ساختار سیاسی پس از انقلاب محدود نمی‌شود. بسیاری از پژوهشگران و راویان تاریخ انقلاب، ویژگی برجسته او را «فهم زمانه» و قدرت تحلیل تحولات سیاسی می‌دانند؛ خصوصیتی که سبب شد از دوران دانشجویی به نقد جریان‌های فکری مختلف بپردازد و در برابر انحرافات سیاسی و فکری موضع‌گیری کند. وی معتقد بود که مبارزه سیاسی بدون پشتوانه فکری و تربیتی، نمی‌تواند به ایجاد یک جامعه اسلامی پایدار منجر شود و از همین رو بخش مهمی از فعالیت‌های خود را صرف آموزش، کادرسازی و تربیت نیرو‌های جوان کرد.

بررسی زندگی شهید دیالمه از زاویه مبارزات پیش از انقلاب اسلامی نیز اهمیت فراوانی دارد. اگرچه نام او بیشتر با فعالیت‌های سیاسی سال‌های نخست انقلاب و مواضع صریحش در مجلس شورای اسلامی شناخته می‌شود، اما بخش مهمی از شخصیت و اندیشه او در سال‌های مبارزه با رژیم پهلوی شکل گرفت. فعالیت در دانشگاه فردوسی مشهد، ارتباط با روحانیون مبارز، سازمان‌دهی حرکت‌های دانشجویی، توزیع اعلامیه‌های انقلابی، تحمل بازداشت و شکنجه توسط ساواک و تلاش برای آگاهی‌بخشی به نسل جوان، از جمله ابعاد کمتر شناخته‌شده زندگی او به شمار می‌رود.

از این رو، مطالعه زندگی و مبارزات شهید عبدالحمید دیالمه صرفاً بازخوانی سرگذشت یک فرد نیست، بلکه تلاشی برای شناخت بخشی از تاریخ جنبش دانشجویی مسلمان، روند شکل‌گیری نیرو‌های انقلابی در دهه ۱۳۵۰ و نقش نخبگان جوان در پیروزی انقلاب اسلامی است. نوشتار حاضر با تمرکز بر فعالیت‌های مبارزاتی شهید دیالمه در دوران پیش از انقلاب، می‌کوشد ابعاد مختلف شخصیت، اندیشه و کنش سیاسی او را بر پایه اسناد، خاطرات و منابع تاریخی مورد بررسی قرار دهد تا تصویری جامع‌تر از این شهید برجسته انقلاب اسلامی ارائه شود.

شهید عبدالحمید دیالمه از جمله چهره‌های برجسته انقلاب اسلامی است که نام او بیش از هر چیز با مناظرات و رویارویی‌های فکری‌اش با ابوالحسن بنی‌صدر در سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب شناخته می‌شود. با این حال، نقش مؤثر وی در مبارزات ضد رژیم پهلوی و فعالیت‌های انقلابی او در مشهد کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ فعالیت‌هایی که دو بار به بازداشت و تحمل شکنجه‌های ساواک انجامید.

عبدالحمید دیالمه در چهارم اردیبهشت‌ماه ۱۳۳۳ در تهران متولد شد. پدر او، دکتر حمید دیالمه، از افسران ارشد ارتش و رئیس بیمارستان ۵۰۱ ارتش بود که با وجود حضور در ساختار نظامی حکومت پهلوی، ارتباط نزدیکی با روحانیون و محافل مذهبی داشت. مادر وی نیز بانویی متدین و از نوادگان آیت‌الله سید جمال‌الدین افجه‌ای لواسانی، از مبارزان دوران مشروطه، بود.

دیالمه از دوران کودکی استعداد و هوش قابل توجهی از خود نشان داد. تحصیلات ابتدایی را در دبستان فرهاد و دوره راهنمایی را در مدرسه نیک‌انجام گذراند و سپس در سال ۱۳۴۷ وارد دبیرستان هدف شد. همزمان با دوران دبیرستان، در جلسات مخفی انجمن اسلامی پزشکان حضور می‌یافت و از مباحث تربیتی، اعتقادی و سیاسی مطرح‌شده توسط شخصیت‌هایی همچون شهید آیت‌الله مرتضی مطهری و شهید آیت‌الله دکتر بهشتی بهره‌مند می‌شد. وی در همین سال‌ها به فراگیری علوم حوزوی نیز روی آورد و در مدت سه سال بخش عمده‌ای از دروس سطح حوزه را فراگرفت. همچنین از محضر آیات عظام ناصر مکارم شیرازی و جعفر سبحانی بهره برد و مباحث فلسفه، عرفان و منطق را نزد شهید مطهری آموخت (اکبری‌آهنگر و خضاب، ص ۲۶؛ یوسفی، ص ۱۶۸).

پس از قبولی در رشته پزشکی دانشگاه فردوسی مشهد در سال ۱۳۵۲، فعالیت‌های سیاسی و انقلابی وی وارد مرحله جدیدی شد. او در این دوران با روحانیون مبارزی همچون حجت‌الاسلام سید عبدالکریم هاشمی‌نژاد و آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای ارتباط داشت. دیالمه پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان نماینده مردم مشهد در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی انتخاب شد و سرانجام در حادثه هفتم تیر ۱۳۶۰ همراه با آیت‌الله بهشتی و جمعی دیگر از اعضای حزب جمهوری اسلامی به شهادت رسید.

ورود به دانشگاه، نقطه آغاز مبارزات مستقیم وی علیه حکومت پهلوی بود. فعالیت‌های سیاسی او به سرعت مورد توجه ساواک قرار گرفت و تنها یک سال پس از آغاز تحصیل، به دلیل آنچه نهاد‌های امنیتی «فعالیت‌های خارج از عرف» می‌نامیدند، از ادامه تحصیل در رشته پزشکی محروم شد و ناچار گردید تحصیلات خود را در رشته داروسازی ادامه دهد.

یکی از مهم‌ترین شیوه‌های مبارزاتی دیالمه، برگزاری جلسات سخنرانی و گفت‌و‌گو برای دانشجویان بود. او با بهره‌گیری از آموزه‌های جلسات هاشمی‌نژاد و آیت‌الله خامنه‌ای، تلاش می‌کرد دانشجویان را نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی آگاه سازد. افزون بر این، در عرصه‌های فرهنگی و هنری نیز فعال بود و از نمایشنامه‌ها و فیلم‌نامه‌های انتقادی برای ترویج اندیشه‌های انقلابی بهره می‌گرفت (روزنامه جمهوری اسلامی، تیر ۱۳۶۱، ص ۱۳).

دیالمه همچنین به مسئله کادرسازی و تربیت نیرو‌های متعهد توجه ویژه‌ای داشت. او با حضور در محیط‌های مختلف دانشگاهی مانند کتابخانه، خوابگاه و فعالیت‌های ورزشی، دانشجویان مستعد را شناسایی و آنان را به حلقه‌های مطالعاتی و تشکیلات اسلامی جذب می‌کرد. برخی از اعضای این مجموعه از طریق تیم‌های ورزشی و گروه‌های کوهنوردی با او آشنا شده بودند (مخدومی، ص ۶۷).

از دیگر اقدامات فرهنگی وی، برگزاری جلسات نقد و معرفی کتاب بود. در این نشست‌ها برای نخستین بار بسیاری از دانشجویان با اندیشه‌های سیاسی امام خمینی (ره) و رساله عملیه ایشان آشنا شدند. دیالمه که خود از مقلدان امام خمینی بود، تلاش داشت مبانی فکری نهضت اسلامی را در میان دانشجویان تبیین کند.

مروری بر زندگی شهید دکتر عبدالحمید دیالمه

وی در عین حال بر رعایت اصول شرعی در مبارزه تأکید داشت و هرگونه اقدام خشونت‌آمیز یا تخریب اموال عمومی را مردود می‌دانست. به باور او، مبارزه با رژیم شاه باید بر پایه اخلاق و موازین اسلامی انجام می‌شد و رفتار‌های هیجانی و مخرب تنها به وجهه جنبش دانشجویی آسیب می‌رساند (ماهنامه شاهد یاران، شماره ۱۱۲، صص ۳۱-۳۲).

در سال ۱۳۵۴، همزمان با تأسیس حزب رستاخیز، فعالیت‌های روشنگرانه دیالمه شدت گرفت. او در محافل دانشجویی به نقد اهداف و ماهیت این حزب می‌پرداخت و آن را ابزاری برای تثبیت دیکتاتوری در پوشش سازوکار‌های ظاهراً دموکراتیک معرفی می‌کرد.

از مهم‌ترین اقدامات تشکیلاتی او در همین سال، سازمان‌دهی تظاهرات ۱۵ خرداد ۱۳۵۴ بود. وی و گروهی از دانشجویان دانشگاه مشهد با توزیع اعلامیه و هدایت شعارها، نقش مؤثری در شکل‌گیری و گسترش این تجمع اعتراضی ایفا کردند. این حرکت با استقبال مردم مواجه شد و به یکی از رویداد‌های مهم اعتراضی آن سال در مشهد تبدیل گردید (اکبری‌آهنگر و خضاب، ص ۴۰).

فعالیت‌های گسترده سیاسی سرانجام موجب شد ساواک در بهمن ۱۳۵۴ دستور بازداشت وی را صادر کند. او پس از دستگیری تحت بازجویی و شکنجه قرار گرفت. بنا بر گزارش‌ها، حسین ناهیدی، از مأموران شناخته‌شده ساواک در مشهد، در شکنجه وی نقش داشت و آثار جراحات و سوختگی بر بدن دیالمه پس از آزادی مشهود بود. با این وجود، به دلیل فقدان مدارک کافی، ساواک ناچار به آزادی او شد (مخدومی، ص ۱۰۰).

دیالمه پس از آزادی نیز فعالیت‌های خود را متوقف نکرد و در خرداد ۱۳۵۵ بار دیگر در سازمان‌دهی راهپیمایی دانشجویی مشارکت داشت. همچنین در سال ۱۳۵۶ با انتشار و تکثیر سخنرانی‌های امام خمینی (ره)، به ویژه سخنان ایشان در اعتراض به جشن هنر شیراز، در افشای سیاست‌های فرهنگی رژیم پهلوی نقش فعالی ایفا کرد. وی و یارانش متن این سخنرانی را تکثیر و در سطح شهر توزیع کردند و حتی نسخه‌هایی از آن را برای برخی مسئولان دولتی و امنیتی ارسال نمودند (صحیفه امام، ج ۳، ص ۲۲۹؛ مخدومی، ص ۹۰).

همین فعالیت‌ها موجب شد که ساواک برای دومین بار در سال ۱۳۵۶ او را بازداشت کند. بر اساس اسناد موجود، معرفی وی توسط یکی از دانشجویان چپ‌گرا زمینه دستگیری‌اش را فراهم کرده بود. با این حال، دیالمه در جلسات بازجویی ضمن انکار فعالیت‌های مخفیانه، از ارائه هرگونه اطلاعات به مأموران خودداری کرد و در نهایت بدون محکومیت آزاد شد (اکبری‌آهنگر و خضاب، ص ۴۱).

مبارزات شهید عبدالحمید دیالمه تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه یافت. در روز‌های منتهی به بازگشت امام خمینی (ره) به ایران، او برای حضور در تحولات سرنوشت‌ساز انقلاب راهی تهران شد؛ هرچند شبکه تشکیلاتی و نیرو‌های همراهش در مشهد همچنان به فعالیت‌های انقلابی خود ادامه می‌دادند.

بدین ترتیب، شهید دیالمه را باید از جمله شخصیت‌های تأثیرگذار نسل جوان انقلابی دانست که علاوه بر نقش‌آفرینی سیاسی پس از انقلاب، در دوران مبارزه با رژیم پهلوی نیز سهم مهمی در آگاهی‌بخشی، سازمان‌دهی نیرو‌های دانشجویی و گسترش اندیشه‌های اسلامی و انقلابی ایفا کرد.

شهادت و فرجام زندگی شهید عبدالحمید دیالمه

پیروزی انقلاب اسلامی، پایان مبارزات شهید عبدالحمید دیالمه نبود؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی او به شمار می‌رفت. وی پس از انقلاب، علاوه بر فعالیت در نهاد‌های انقلابی مشهد، در نخستین انتخابات مجلس شورای اسلامی به عنوان نماینده مردم مشهد برگزیده شد. حضور او در مجلس با وجود سن کم، به دلیل توانایی علمی، قدرت تحلیل سیاسی و صراحت در بیان دیدگاه‌ها، مورد توجه بسیاری از فعالان سیاسی و انقلابی قرار گرفت. او از جمله نمایندگانی بود که تلاش می‌کرد اصول و آرمان‌های انقلاب اسلامی را در عرصه قانون‌گذاری و نظارت سیاسی دنبال کند.

شهید دیالمه در سال‌های نخست پس از انقلاب، بیش از هر چیز به دلیل مواضع انتقادی و روشنگرانه خود شناخته می‌شد. او معتقد بود که حفظ انقلاب اسلامی نیازمند بصیرت سیاسی، پایبندی به ارزش‌های دینی و مقابله با جریان‌های انحرافی است. از این رو در سخنرانی‌ها، جلسات سیاسی و نطق‌های خود، نسبت به برخی روند‌ها و گرایش‌های فکری هشدار می‌داد و بر ضرورت صیانت از دستاورد‌های انقلاب تأکید می‌کرد. بسیاری از هم‌عصرانش، ویژگی برجسته او را قدرت تشخیص مسائل آینده و نگاه راهبردی به تحولات سیاسی کشور دانسته‌اند.

در سال ۱۳۶۰، جمهوری اسلامی ایران یکی از پرتنش‌ترین مقاطع تاریخ خود را پشت سر می‌گذاشت. اختلافات سیاسی داخلی، فعالیت گروه‌های مسلح مخالف نظام و فضای ملتهب کشور، شرایط حساسی را رقم زده بود. در چنین فضایی، عصر روز هفتم تیر ۱۳۶۰ جلسه‌ای در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی در تهران برگزار شد که جمعی از مسئولان ارشد نظام، نمایندگان مجلس و فعالان سیاسی در آن حضور داشتند. شهید دیالمه نیز به عنوان نماینده مردم مشهد در این نشست شرکت کرده بود.

ساعت حدود ۲۱ شب، بر اثر انفجار بمبی که توسط سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در ساختمان حزب جمهوری اسلامی کار گذاشته شده بود، ساختمان به طور کامل تخریب شد. در این حادثه آیت‌الله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی و ده‌ها تن از مسئولان و نیرو‌های مؤثر انقلاب اسلامی به شهادت رسیدند. شهید عبدالحمید دیالمه نیز در میان شهدای این واقعه قرار داشت و پس از سال‌ها مجاهدت علمی، فرهنگی و سیاسی، به آرزوی دیرینه خود یعنی شهادت نائل آمد. این حادثه بعد‌ها به عنوان «فاجعه هفتم تیر» در تاریخ جمهوری اسلامی ایران ثبت شد.

شهادت دیالمه در حالی رخ داد که تنها ۲۷ سال داشت و در شمار جوان‌ترین شهدای عالی‌رتبه انقلاب اسلامی قرار می‌گرفت. عمر کوتاه او اگرچه فرصت تحقق بسیاری از برنامه‌ها و آرمان‌هایش را از وی گرفت، اما میراث فکری و سیاسی برجای‌مانده از او، به ویژه در حوزه تربیت نیرو‌های انقلابی، فعالیت‌های دانشجویی و تبیین اندیشه اسلامی، همچنان مورد توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ انقلاب اسلامی است. بسیاری از نزدیکان و شاگردان او بر این باورند که اثرگذاری دیالمه بیش از آنکه ناشی از مسئولیت‌های رسمی‌اش باشد، ریشه در قدرت اندیشه، روحیه تشکیلاتی و توانایی او در پرورش نسل جوان داشت.

بدین ترتیب، زندگی شهید عبدالحمید دیالمه را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان اندیشه، مبارزه و مسئولیت‌پذیری اجتماعی دانست؛ شخصیتی که از دوران دانشجویی تا آخرین روز‌های حیات خود، مسیر دفاع از آرمان‌های اسلامی و انقلابی را دنبال کرد و سرانجام در یکی از مهم‌ترین حوادث تاریخ معاصر ایران به شهادت رسید. نام او امروز در کنار دیگر شهدای هفتم تیر، به عنوان بخشی از حافظه تاریخی انقلاب اسلامی ایران ماندگار شده است.

منابع:

اکبری‌آهنگر، رضا و خضاب، وحید؛ شهیدان دیالمه و آیت در چند پرده، تهران: سوره مهر، ص ۲۶.

 یوسفی، سعید؛ حزب جمهوری اسلامی (کتاب سوم – جلد اول؛ شهدای مجلس شورای اسلامی)، تهران: بنیاد فرهنگی هفتم تیر، ص ۱۶۸.

 روزنامه جمهوری اسلامی، برای ۷۲ آفتاب (ویژه اولین سالروز شهدای ۷ تیر) تیرماه ۱۳۶۱، ص ۱۳.

 مخدومی، رحیم، حزب دیالمه (خاطرات و آثار شهید عبدالحمید دیالمه)، تهران: فاتحان، ص ۶۷.

 «بررسی چگونگی شکل‌گیری مبارزات فکری و سیاسی شهید دیالمه»، ماهنامه شاهد یاران، تهران: بنیاد شهید و امور ایثارگران، شماره ۱۱۲، بهمن ۱۳۹۳، ص ۳۱ و ۳۲.

 اکبری آهنگر و خضاب، ص ۴۰.

 مخدومی، ص ۱۰۰.

 خمینی، آیت‌الله سید روح الله، صحیفه امام خمینی، جلد سوم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ص ۲۲۹.

 مخدومی، ص ۹۰.

 اکبری آهنگر و خضاب، ص ۴۱.

انتهای پیام/ 119