جنگ شبکهای با نظم آمریکایی
گروه بینالملل دفاعپرس - سعید شهرابی فراهانی؛ معادلات امنیتی غرب آسیا وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن دیگر نمیتوان جنگ را صرفاً در چارچوب مرزهای جغرافیایی، خطوط کلاسیک نبرد یا حتی توازن سنتی قدرت تحلیل کرد. اکنون آنچه در حال شکلگیری است، نوعی «نبرد شبکهای و چندساحتی» است که بازیگران منطقهای تلاش میکنند با استفاده همزمان از ابزارهای نظامی، اقتصادی، سایبری، دریایی و روانی، موازنه بازدارندگی را به سود خود تغییر دهند.
در این میان، ادبیات هشدارآمیز اخیر برخی چهرههای نزدیک به ساختارهای امنیتی و نظامی ایران را باید در قالب یک «پیام راهبردی» تحلیل کرد؛ پیامی که بیش از آنکه صرفاً تهدید نظامی باشد، تلاشی برای بازتعریف هندسه بازدارندگی در سطح منطقه و فرامنطقه محسوب میشود. تهران میکوشد این گزاره را تثبیت کند که هرگونه رویارویی آینده، محدود، نقطهای و قابل کنترل نخواهد بود؛ بلکه میتواند زنجیرهای از واکنشهای متقابل در حوزههای مختلف ایجاد کند.
نکته مهم اینجاست که در دکترین جدید بازدارندگی، مفهوم «عمق استراتژیک» دچار تحول شده است. در گذشته، عمق استراتژیک عمدتاً به حوزه جغرافیا و حضور متحدان منطقهای محدود میشد، اما امروز این مفهوم ابعاد پیچیدهتری یافته است؛ از خطوط انرژی و مسیرهای کشتیرانی گرفته تا زیرساختهای دیجیتال، سامانههای مالی، شبکههای لجستیکی و حتی افکار عمومی جهانی.
بر همین اساس، اشاره به نقاط حساسی مانند مسیرهای دریایی، پایگاههای پشتیبانی نظامی یا مراکز فرماندهی فرامنطقهای را باید بخشی از «جنگ ادراکی» دانست؛ جنگی که هدف آن تغییر محاسبات طرف مقابل پیش از آغاز هرگونه درگیری مستقیم است. در واقع، تهران تلاش میکند این تصور را ایجاد کند که هزینه هرگونه ماجراجویی احتمالی، تنها محدود به میدان نبرد نخواهد بود، بلکه میتواند زنجیرهای از اختلالات ژئوپلیتیکی و اقتصادی در مناطق مختلف ایجاد کند.
یکی از مهمترین ابعاد این راهبرد، تأکید بر «وحدت ساحات» در فرماندهی و کنترل است؛ مفهومی که به معنای هماهنگی همزمان میان توان موشکی، پهپادی، دریایی، سایبری، اطلاعاتی و حتی اقتصادی در یک سناریوی بحران است. تجربه جنگهای اخیر جهان نیز نشان داده که برتری صرفاً در تعداد تجهیزات خلاصه نمیشود، بلکه توانایی ادغام سامانهها و مدیریت همزمان میدانهای مختلف نبرد، عنصر تعیینکننده پیروزی خواهد بود.
در این چارچوب، استفاده گسترده از پهپادها، موشکهای نقطهزن، جنگ الکترونیک و عملیات ترکیبی، بخشی از تلاش ایران برای عبور از الگوی سنتی جنگ نامتقارن به سمت «بازدارندگی هوشمند» است. بازدارندگی هوشمند به این معناست که بازیگر، بدون نیاز به ورود به یک جنگ کلاسیک گسترده، بتواند هزینههای غیرقابل پیشبینی بر طرف مقابل تحمیل کند.
همزمان، تحولات ژئوپلیتیکی جهان نیز به پیچیدهتر شدن این معادله کمک کرده است. جنگ اوکراین، بحران دریای سرخ، رقابت فزاینده چین و آمریکا و افزایش ناامنی در مسیرهای انرژی، باعث شده هرگونه تنش جدید در غرب آسیا، فراتر از یک بحران منطقهای تلقی شود. به همین دلیل، بسیاری از قدرتهای جهانی اکنون بیش از گذشته نگران گسترش درگیریها به حوزه تجارت جهانی، بازار انرژی و امنیت دریانوردی هستند.
در چنین فضایی، آنچه بیش از همه اهمیت پیدا میکند، «مدیریت ادراک» است. طرفهای درگیر تلاش میکنند پیش از شلیک نخستین گلوله، ذهن رقیب را هدف قرار دهند. پیامهای رسانهای، نمایش توان موشکی، رزمایشهای ترکیبی و حتی انتشار تصاویر ماهوارهای، همگی بخشی از نبردی هستند که پیش از آغاز جنگ واقعی جریان دارد.
با این حال، خطر اصلی در چنین شرایطی، افزایش احتمال «خطای محاسباتی» است. هرچه سطح تهدیدات متقابل و نمایش قدرت افزایش یابد، احتمال سوءبرداشت و واکنشهای خارج از کنترل نیز بیشتر میشود. تاریخ بحرانهای بینالمللی نشان داده بسیاری از جنگهای بزرگ، نه لزوماً بر اساس تصمیم قطعی برای جنگ، بلکه بر اثر اشتباه در ارزیابی نیت و توان طرف مقابل آغاز شدهاند.
از سوی دیگر، اقتصاد جهانی نیز تابآوری محدودی در برابر بحرانهای ممتد امنیتی دارد. اختلال در خطوط کشتیرانی، افزایش قیمت انرژی، ناامنی در گذرگاههای راهبردی و گسترش بیثباتی منطقهای میتواند تبعاتی فراتر از غرب آسیا ایجاد کند. به همین دلیل، حتی قدرتهایی که مستقیماً درگیر تنشها نیستند نیز تحولات منطقه را با حساسیت بالا دنبال میکنند.
در نهایت، به نظر میرسد غرب آسیا در حال ورود به مرحلهای تازه از بازتعریف قدرت است؛ مرحلهای که در آن مرز میان جنگ و صلح، میدان و دیپلماسی و حتی جغرافیای داخلی و خارجی بیش از هر زمان دیگری مبهم شده است. در این فضای پیچیده، هر بازیگری که بتواند همزمان «قدرت سخت»، «قدرت شبکهای» و «قدرت ادراکی» را مدیریت کند، دست برتر را خواهد داشت. شاید مهمترین پیام تحولات اخیر این باشد که عصر جنگهای محدود و قابل پیشبینی رو به پایان است. اکنون جهان با الگویی مواجه است که در آن هر بحران منطقهای میتواند به سرعت به بحرانی فرامنطقهای تبدیل شود؛ نبردی که خطوط مقدم آن نه فقط در میدانهای نظامی، بلکه در اقتصاد، رسانه، سایبر و مسیرهای حیاتی تجارت جهانی ترسیم میشود.
انتهای پیام/ ۱۳۴
