حماسه و جهاد >> سایر
بازخوانی اندیشه امام خمینی (ره) درباره زنان
عاطفه خادمی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، در گفتوگویی به تبیین تفاوت میان «زن انقلابی» و «زن موفق»، چالشهای برداشتهای نادرست از اندیشه امام و ظرفیتهای این نگاه برای نسل جدید پرداخت.
به گزارش خبرنگار گروه حماسه و جهاد دفاعپرس، در هیاهوی تعاریف مدرن از موفقیت و گاه در سایهی برداشتهای سطحی از تاریخ انقلاب، پرسش از جایگاه واقعی زن در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی، بیش از پیش اهمیت مییابد. آیا میتوان «زن انقلابی» را با «زن موفق» امروزی یکی دانست؟ و اگر امام خمینی (ره) امروز در میان ما بودند، چه دغدغهای را برای زنان ایران مطرح میکردند؟
این پرسشها و پاسخهای چالشبرانگیز، محور گفتوگویی با عاطفه خادمی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، بوده است. وی با نگاهی ژرف به منظومه فکری امام، نه تنها به بازخوانی دقیق سخنان ایشان میپردازد، بلکه شکاف میان «متن» و «روایتهای رایج» را نیز آشکار میکند.
در این گفتوگو، خادمی با تأکید بر اینکه «کرامت زن» ریشه در انسانشناسی اسلامی دارد و نه صرفاً یک مطالبه حقوقی، نشان میدهد که چگونه نگاه امام، زنان را از حاشیه به متن تحولات میبرد. از تفاوت جهتگیری «زن انقلابی» که بر تکلیف و تمدن استوار است تا «زن موفق» که در ادبیات جهانی بر شاخصهای فردی تمرکز دارد، تا تأکید بر اینکه زنان در اندیشه امام، «عامل اصلی پیروزی انقلاب» بودهاند و نه صرفاً یک گروه اجتماعی.
کرامت؛ ریشه در انسانشناسی، نه فقط حقوق اجتماعی
خادمی در پاسخ به این پرسش که آیا دغدغه امام همچنان مسئله کرامت زن است، گفت: «به نظر میرسد مهمترین دغدغه ایشان همچنان مسئله «کرامت زن» باشد. کرامتی که صرفاً یک مطالبه اجتماعی یا حقوقی نیست، بلکه ریشه در نگاه اسلام به انسان و انسانشناسی دارد.»
وی افزود: «در اندیشه امام، زن پیش از آنکه یک نقش اجتماعی یا خانوادگی داشته باشد، یک انسان دارای کرامت الهی است. به همین دلیل کرامت زن همه ابعاد وجودی او را در برمیگیرد؛ از رشد فردی و معنوی گرفته تا حضور اجتماعی و اثرگذاری فرهنگی. اگر امروز امام در میان ما بود، احتمالاًٌ بیش از هر چیز بر این نکته تأکید میکرد که جامعه زنان بتواند در چارچوب همین کرامت انسانی، ظرفیتهای خود را در مسیر تحقق انسان کامل و جامعه مطلوب اسلامی بروز دهد.»
تفاوت «زن انقلابی» و «زن موفق»
یکی از مباحث چالشبرانگیز امروز، مقایسه «زن انقلابی» با «زن موفق» است. خادمی با اشاره به ریشههای متفاوت این دو مفهوم، توضیح داد: «در واقع با دو مفهوم متفاوت روبهرو هستیم که هر کدام از یک جهان معنایی خاص تغذیه میشوند. «زن انقلابی» مفهومی است که از گفتمان انقلاب اسلامی برآمده و شاخصهای خود را از همان منظومه فکری میگیرد. در سالهای نخست انقلاب، زن انقلابی در حقیقت همان الگوی زن موفق از منظر انقلاب اسلامی بود.».
اما وی ادامه داد: «در دهههای بعد، مفهوم «زن موفق» تا حدی تحتتأثیر ادبیات جهانی قرار گرفت. موفقیت بیشتر با شاخصهایی مانند تحصیلات، اشتغال، ثروت، جایگاه اجتماعی و دستاوردهای فردی تعریف شد. البته این به معنای تعارض این دو مفهوم نیست. زن انقلابی نیز میتواند تحصیلکرده، موفق، اثرگذار و دارای پیشرفت فردی باشد. تفاوت اصلی در «جهتگیری» است. زن انقلابی فعالیتهای خود را در چارچوب یک نگاه تمدنی، دینی و تکلیفمحور تعریف میکند، اما زن موفق در ادبیات رایج جهانی بیشتر بر محور تحقق فردی و شاخصهای مدرن موفقیت ارزیابی میشود.»
چالش برداشتهای جزئی از منظومه فکری امام
عضو هیئت علمی وزارت علوم به یکی از آسیبهای جدی در فهم اندیشه امام اشاره کرد و گفت: «بله، این مسئله قابلانکار نیست. یکی از چالشهای جدی در فهم اندیشه امام و سایر رهبران انقلاب، فقدان نگاه منظومهای است. گاهی افراد بخشی از سخنان یا مواضع را جدا از کلیت منظومه فکری امام میبینند و بر اساس آن برداشتهایی ارائه میکنند که الزاماٌ با نگاه جامع ایشان منطبق نیست.»
وی هشدار داد: «طبیعی است که در طول زمان، اجتهادها، تفسیرها و برداشتهای مختلفی شکل بگیرد؛ اما هرچه از چارچوب منظومه فکری امام فاصله بگیریم، احتمال خطا در فهم اندیشه ایشان بیشتر میشود.»
نقشآفرینی در جبهه حق
امام خمینی (ره) بارها بر حضور اجتماعی زنان تأکید کردهاند. خادمی ترجمه امروزی این دیدگاه را چنین تبیین کرد: «به نظر من ترجمه امروزی حضور اجتماعی زنان، نقشآفرینی آگاهانه در جبهه حق است. حضور اجتماعی صرفاً به معنای حضور فیزیکی در عرصههای مختلف نیست. امروز زن مسلمان باید بتواند مرز میان حق و باطل را تشخیص دهد و در حمایت از جریان حق ایفای نقش کند.»
وی افزود: «در این معنا، حضور اجتماعی با مسئولیتپذیری و تکلیفمداری پیوند میخورد. زن مسلمان صرفاً یک ناظر اجتماعی نیست، بلکه یک کنشگر مسئول در تحولات جامعه است.»
از تقلیل نقش تا ظرفیتهای همهجانبه
خادمی به شکافی که میان متن سخنان امام و روایتهای رایج وجود دارد، اشاره کرد و گفت: «مهمترین فاصلهای که مشاهده میکنم به مسئله «عمق اثرگذاری زنان» بازمیگردد. در اندیشه امام، زنان صرفاً یکی از گروههای اجتماعی نبودند؛ بلکه از عوامل اصلی تحقق انقلاب اسلامی محسوب میشدند. ایشان بارها بر این نکته تأکید کردند که زنان نقشی تعیینکننده در پیروزی و تداوم انقلاب دارند.»
وی ادامه داد: «اما گاهی این نگاه عمیق و راهبردی به نقش زنان تقلیل پیدا کرده و صرفاً به برخی نقشهای محدود اجتماعی فروکاسته شده است. درحالیکه از منظر امام، زنان در همه سطوح جامعه، از عرصه تصمیمسازی تا میدان عمل، ظرفیت اثرگذاری دارند و همین نگاه یکی از مهمترین وجوه تمایز اندیشه ایشان است.»
جملهای کمتر دیده شده، اما کلیدی
اگر قرار باشد یک جمله از امام خمینی (ره) که کمتر دیده شده، اما برای نسل جدید اهمیت دارد، برجسته شود، خادمی میگوید: «به نظر من یکی از مهمترین جملات امام این بود که فرمودند: «ما نمیگوییم زن باید در خانه بنشیند؛ زن باید در جامعه نقشآفرینی داشته باشد.» شاید امروز این جمله بدیهی به نظر برسد، اما باید توجه داشت که امام این سخن را در چه شرایط تاریخی مطرح کردند. در دورانی که حتی بسیاری از نگاههای مدرن هنوز به زن بهعنوان یک کنشگر مؤثر اجتماعی نگاه نمیکردند، امام از حضور فعال و اثرگذار زنان سخن گفتند. این جمله هنوز همظرفیتهای تحلیلی فراوانی دارد و میتواند مبنای گفتوگوهای جدی درباره نقش زنان در جامعه باشد.»
ظرفیتهای اندیشه امام برای قرن جدید
در پاسخ به این پرسش که آیا اندیشه امام درباره زنان صرفاً محصول شرایط انقلاب است یا ظرفیت پاسخگویی به مسائل قرن جدید را دارد، خادمی تصریح کرد: «اندیشه امام درباره زنان صرفاً محصول شرایط انقلاب نبود. این نگاه از یک جهانبینی توحیدی و یک منظومه فکری عمیق سرچشمه میگیرد. در این منظومه، انسان مؤمن و انقلابی ـ چه زن و چه مرد ـ کارگزار تحقق حق در جامعه است؛ بنابراین این اندیشه محدود به یک دوره تاریخی خاص نیست و میتواند همچنان برای مسائل زنان در دورههای مختلف الهامبخش و راهگشا باشد.»
زبان مشترک با نسل جدید
خادمی معتقد است برای گفتوگو با دختران دهه هشتاد و نود که تجربهای از فضای انقلاب ندارند، «روایت تاریخی نقش زنان در شکلگیری انقلاب اسلامی» میتواند جذاب باشد. وی توضیح داد: «اگر بتوانیم نشان دهیم که امام در همان سالهای پرتلاطم انقلاب چگونه به زنان نگاه میکردند و چه جایگاهی برای آنان قائل بودند، بسیاری از سوءبرداشتها برطرف خواهد شد. نسل جدید وقتی ببیند امام در اوج مبارزات سیاسی و اجتماعی، زنان را یکی از بازیگران اصلی تحولات میدانستند، بهتر میتواند با این اندیشه ارتباط برقرار کند.»
پرسش اصلی نسل جدید از امام
اگر قرار باشد یک گفتوگوی مستقیم میان دختران جوان امروز و امام خمینی (ره) شکل بگیرد، مهمترین سؤال آنها چیست؟ خادمی پاسخ میدهد: «شاید مهمترین سؤال این باشد که آیا امام از وضعیت امروز زنان در جمهوری اسلامی رضایت دارند یا نه؟ دختران امروز احتمالاًٌ میخواهند بدانند امام سطح کنشگری، نقشآفرینی و حضور اجتماعی زنان در انقلاب اسلامی را چگونه ارزیابی میکنند و تا چه اندازه آن را منطبق با آرمانهای اولیه انقلاب میدانند.»
میراث زنده امام
در پایان، وقتی از مهمترین میراث فکری امام برای زنان ایرانی پرسیدیم که هنوز محل مناقشه است، خادمی گفت: «مهمترین میراث فکری امام، ارائه یک خوانش جدید از نقش و جایگاه زن در حیات اجتماعی است. خوانشی که زن را در عین حفظ هویت انسانی، خانوادگی و دینی، بهعنوان یک عنصر اثرگذار در ساخت جامعه و تاریخ معرفی میکند. شاید هنوز هم بسیاری از بحثها و مناقشات درباره زنان به همین نقطه بازگردد؛ اینکه تا چه اندازه میتوان این تصویر متعالی از زن را در عرصه فردی، خانوادگی و اجتماعی محقق کرد. این پرسش همچنان زنده است و به همین دلیل اندیشه امام درباره زنان همچنان موضوعی برای گفتوگو و بازخوانی باقیمانده است.»
انتهای پیام/ 122
لینک کپی شد
نظر شما
