قانون «حمایت از جوانی جمعیت»؛ ایدهای راهبردی که نیازمند عزم جدی دولت است
گروه جامعه دفاعپرس: پیری جمعیت یکی از دلایل اصلی جوامع جهانی است که در آن نیروی مولد به شدت افت کرده و در آن جمعیت پیر ایفای نقش بیشتری خواهند داشت. پیری جمعیت یکی از معضلاتی است که در ایران هم مشاهده میشود و بر اساس گزارش منابع رسانهای مشکل جمعیتی در ایران در طی سه دهه آینده بسیار شدید خواهد بود؛ لذا لزوم توجه به جمعیت جوان جامعه و فرزند آوری بسیار حائز اهمیت خواهد بود؛ لذا یکی از قوانینی که می تواند موجب تغییر وضعیت کنونی شود قانون حمایت از جمعیت و خانواده خواهد بود.
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت به عنوان یکی از راهبردیترین اسناد بالادستی در دهه اخیر، گامی بلند و ضروری برای مقابله با پدیده شوم «زمستان جمعیتی (یا همان توقف هرم جوان جمعیتی)» و حفظ پویایی جامعه ایران است. با این حال، کارشناسان مسائل جمعیتی و جامعهشناسان معتقدند که این طرح اگرچه در اصل و بنیاد خود صحیح، متقن و حیاتی است؛ اما برای تبدیل شدن به یک اهرم مؤثر تغییر در سبک زندگی مردم، نیازمند «شاخ و برگ» دادن، رفع موانع اجرایی، تکمیل خلاءهای قانونی و از همه مهمتر، اقدامات عملی، بیوقفه و هدفمند دولت است.
پدیده کاهش نرخ باروری و پیر شدن جمعیت، دیگر یک هشدار دور از دسترس نیست؛ بلکه به یک واقعیت ملموس در آمارهای رسمی کشور تبدیل شده است. بسته شدن «پنجره جمعیتی» کشور در افق پیش رو، زنگ خطری جدی برای امنیت ملی، پایداری سیستمهای بازنشستگی، پویایی بازار کار و شادابی عمومی جامعه محسوب میشود. در این راستا، تصویب «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» یک اقدام زیربنایی و هوشمندانه بود که نشان داد حاکمیت به درستی عمق فاجعه را درک کرده و به دنبال ارائه راهکار ساختاری است.
این قانون با دربرگرفتن محورهای متنوعی از جمله تسهیلات فرزندآوری، حمایت از مادران شاغل، پوشش هزینههای درمان ناباروری و تخصیص زمین و مسکن، چارچوبی کلی و قابل دفاع را ترسیم کرده است. اما همانطور که یک درخت برای باروری نیازمند ریشههای محکم و شاخ و برگهای گسترده است؛ این قانون نیز برای آنکه از مرحله «تصویب روی کاغذ» به «تحقق در سبد زندگی مردم» عبور کند؛ نیازمند غنیسازی، جزئینگری و اجرای بینقص است. طرح جوانی جمعیت خوب است؛ اما به تنهایی و در حالت فعلی، برای غلبه بر امواج سهمگین تورم، گرانی مسکن و ناامنی شغلی که موانع اصلی فرزندآوری هستند، کافی نیست.
طرح خوب؛ اما ناقص
منظور از «شاخ و برگ» دادن به این طرح، افزودن تبصرههای پیچیده و دستوپاگیر اداری نیست؛ بلکه به معنای تکمیل زنجیره حمایتی به گونهای است که دغدغههای واقعی و روزمره خانوادههای جوان را هدف قرار دهد. برای مثال، قانون فعلی به وام فرزندآوری اشاره کرده است؛ اما با توجه به نرخ تورم و هزینههای سرسامآور سیسمونی و نگهداری کودک، مبلغ این وامها به سرعت ارزش خود را از دست میدهد. شاخ و برگ دادن به این طرح یعنی مکانیزمی تعریف شود که مبلغ تسهیلات به صورت پویا و متناسب با نرخ تورم سالانه تعدیل شود.
همچنین، موضوع مسکن یکی از بزرگترین موانع ازدواج و فرزندآوری است؛ اگرچه قانون به تخصیص زمین اشاره دارد، اما فرآیند دریافت این زمینها در بسیاری از استانها با بوروکراسی پیچیده، نبود زیرساختهای شهری در زمینهای تخصیصیافته و طولانی شدن پروسه اداری همراه است. شاخ و برگ دادن به طرح یعنی دولت و نهادهای ذیربط موظف شوند که نه تنها زمین، بلکه «مسکن آماده یا در حال ساخت» با قیمت تمامشده و اقساط بلندمدت واقعی را در اختیار خانوادههای دارای فرزند سوم و چهارم قرار دهند.
علاوه بر این، حمایت از مادران شاغل نیازمند مداقه و بررسی بیشتر است. مرخصی زایمان و ساعات کاری شناور، ایدهآل هستند؛ اما در عمل برخی از کارفرمایان بخش خصوصی به بهانههای مختلف از اجرای آن طفره میروند یا آن را ناقص اجرا میکنند؛ لذا طرح باید شاخ و برگهای نظارتی و تشویقی (مانند معافیتهای مالیاتی واقعی برای کارفرمایان حامی مادران) داشته باشد تا اجرای این طرح های ارزشمند آن تضمین شود.
نقش دولت باید در حمایت از مادران پررنگ تر شود
نقش دولت در این میان، نقشی بیبدیل و تعیینکننده است؛ در حقیقت تجربه نشان داده است که بهترین قوانین بدون اراده سیاسی و تخصیص منابع مالی کافی، به بنبست میخورند. متأسفانه در سالهای اخیر، شاهد آن بودهایم که برخی دستگاههای اجرایی، ردیفهای بودجهای مرتبط با جوانی جمعیت را به بهانه کمبود منابع، کاهش داده یا به تأخیر انداختهاند. این رویکرد، اعتماد عمومی را که مهمترین سرمایه برای تغییر رفتار جمعیتی است، خدشهدار میکند.
اولا؛ حمایتگری دولت در طرح فرزند آوری به خوبی مشخص شود؛ دولت موظف است اقدامات لازم را در چند جبهه به صورت همزمان انجام دهد؛ نخست، ایجاد یک «کارگروه ویژه فراتر از دستگاهی» با حضور مقامات عالیرتبه اقتصادی، رفاهی و فرهنگی، که قدرت الزامآوری داشته باشد و بتواند دستگاههای متخلف از اجرای قانون را به مراجع قضایی معرفی کند.
ثانیا؛ شفافسازی و تضمین بودجه؛ دولت باید در لوایح بودجه سالانه، ردیفهای حمایت از خانواده و جوانی جمعیت را به عنوان «هزینههای سرمایهای امنیتی» ببیند، نه هزینههای جاری قابل حذف.
ثالثا؛ تسهیلگری به جای قوانین پیچیده و سردرگم اداری؛ فرآیندهای دریافت وام، زمین، و خدمات درمانی ناباروری باید به صورت کاملاً الکترونیکی، شفاف و در کوتاهترین زمان ممکن (حداکثر چند هفته) انجام شود تا خانوادهها در پیچوخم ادارات فرسوده نشوند.
یک شهروند در این زمینه می گوید: طرح حمایت از جوانی جمعیت نه بر روی کاغذ، بلکه در میدان عمل با دقت و وسواس بسیار باید انجام شود و همه جوانب آن نیز باید در نظر گرفته شود. وی میافزاید: نباید صرفا اسم یک طرح را در یک بوروکراسی اداری انتخاب کنیم و زمان اجرا نتوانیم اهداف از پیش تعیین شده را محقق کنیم تا بعد مجددا کشور درگیر جمعیت سالمند شود.
مؤلفههای کلیدی که باید در کانون توجه دولت قرار گیرند
برای آنکه طرح جوانی جمعیت به ثمر بنشیند، دولت باید روی چهار پایه اصلی تمرکز ویژهای داشته باشد:
اقتصاد خانواده؛ ثبات اقتصادی، پیششرط هرگونه تصمیمگیری برای فرزندآوری است؛ کنترل تورم، افزایش قدرت خرید و ایجاد امنیت شغلی برای جوانان، بستر اصلی اجرای موفق این طرح است. هیچ خانوادهای با وعدههای فرهنگی صرف، در شرایط بیثباتی اقتصادی اقدام به فرزندآوری نمیکند.
انقلاب در درمان ناباروری؛ هزینههای درمان ناباروری بسیار سنگین است و بسیاری از زوجهای جوان را از ادامه مسیر درمان منصرف میکند. دولت باید با الزام بیمههای پایه و تکمیلی، پوشش حداقل ۹۰ درصدی هزینههای درمان ناباروری (شامل دارو، عملهای جراحی و IVF) را بدون هیچگونه فرانشیز سنگین اجرایی کند.
زیرساختهای مراقبت از کودک؛ یکی از دغدغههای مادران شاغل، نبود مهدکودکهای ارزان، باکیفیت و نزدیک به محل کار یا سکونت است. دولت باید با اعطای یارانه به مهدکودکها و الزام ادارات و کارخانههای بزرگ به تأسیس مهدکودک، این خلاء بزرگ را پر کند.
جهاد تبیین و فرهنگسازی رسانهای؛ در کنار اقدامات اقتصادی، دولت و صداوسیما موظفند روایت غالب رسانهای را که گاهی به طور غیرمستقیم سبک زندگی «تکفرزندی» یا «بدون فرزند» را ترویج میکند، تغییر دهند. معرفی الگوهای موفق خانوادههای پرجمعیت، تولید محتوای جذاب کودک و نوجوان و ترویج ارزشهای خانوادهمحور باید در دستور کار قرار گیرد.
چشمانداز آینده؛ فرصتی که نباید از دست برود
می توان نتیجه گرفت که قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، یک «طرح خوب» و یک «ضرورت انکارناپذیر» است؛ اما خوب بودن یک طرح به تنهایی ضامن اجرای آن نیست. این طرح مانند نهالی است که اکنون کاشته شده، اما برای تبدیل شدن به درختی تنومند که سایهسار امنیت و پویایی را برای ایران آینده فراهم کند؛ نیازمند آبیاری مستمر، هرس موانع اجرایی و شاخ و برگ دادن به بخشهای مغفولمانده آن است.
دولت به عنوان مجری اصلی قانون، باید با درک این واقعیت که «جوانی جمعیت، جوانی ایران است»، تمام توان مدیریتی و مالی خود را به کار گیرد. تعلل، کمکاری یا نگاه حاشیهای به این موضوع، هزینههایی سنگینتر از تأمین بودجه آن را در دهههای آینده بر دوش اقتصاد و امنیت ملی کشور خواهد گذاشت؛ اکنون زمان آن است که از مرحله شعار و تصویب عبور کنیم و با اقدامات عملی، ملموس و گرهگشا، امید را به خانوادههای جوان ایرانی بازگردانیم تا با خیالی آسودهتر، جوانان آیندهساز این مرز و بوم را در دامان پاک خود پرورش دهند.
انتهای پیام/281
