پروژه راهآهن ترکیه-سوریه-اردن-عربستان
گروه بینالملل دفاعپرس: ترکیه در ماههای اخیر، با چشماندازی راهبردی و آیندهنگرانه، در حال طراحی معماری نوینی برای اتصالپذیری منطقهای میان خلیج فارس، دریای عمان، دریای سرخ و دریای مدیترانه است. هدف از این طراحی راهبردی، ایجاد مسیرهای جایگزین و مقاومتر در برابر اختلالات احتمالی زنجیره تأمین و نیز برقراری حملونقل پیوسته در محور خلیج فارس-ترکیه-اتحادیه اروپاست.
در گام نخست، در سال ۲۰۲۵، توافقنامه همکاری دریایی و یادداشت تفاهم در زمینه حملونقل، دالانها، ارتباطات و فناوری اطلاعات میان ترکیه و عمان به امضا رسید که حوزههای حملونقل چندوجهی، جادهای، مدیریت بنادر و دالانهای پشتیبانی را در بر میگرفت.
در مرحله بعدی، ترکیه با سه کشور سوریه، اردن و عربستان برای ایجاد دالانهای جدید حملونقل به تفاهم رسید. در سفر رسمی اردوغان به عربستان در سال ۲۰۲۶، بر تقویت همکاریهای حملونقل و ترابری تأکید شد. متعاقباً در سال ۲۰۲۶، با توافقی میان ترکیه و عربستان، ویزای ۱۵ روزه ویژه حمل و نقل برای رانندگان کامیونهای ترکی جهت تسهیل عبور به کشورهای خلیج فارس اجرایی شد. همچنین در این سال، یادداشت تفاهم همکاری حملونقل میان وزرای ترکیه، سوریه و اردن به امضا رسید که اهداف راهبردی آن شامل یکپارچه و همسانسازی ظرفیتهای حملونقل جادهای، ریلی و دریایی، برقراری اتصال به دریای سرخ از طریق بندر عقبه و احیای پروژه «راهآهن حجاز» بود.
نهایتاً با امضای دو یادداشت تفاهم همکاری در زمینه راهآهن و خدمات پشتیبانی میان وزرای حملونقل ترکیه و عربستان، فاز حساس تحقق عملی این دالان جدید آغاز شد. این توافقنامهها، که از ساخت مراکز پشتیبانی مشترک تا همکاری جامع در حوزه راهآهن را شامل میشوند، بستر لازم برای ایجاد پروژه راهآهن ترکیه-سوریه-اردن-عربستان را که میتوان آن را پروژه مدرن و گسترشیافته «راهآهن حجاز» نامید، فراهم میسازند.
اجراییشدن پروژههای اتصالپذیری نه تنها به ملاحظات ژئوپلیتیکی، بلکه به مؤلفههای فنی زیرساخت، پارامترهای اقتصادی-اجتماعی و ابعاد مالی وابسته است. مزیت مهم پروژه راهآهن ترکیه-سوریه-اردن-عربستان، وجود زیرساخت ریلی فعال در ترکیه تا مرز سوریه و در عربستان تا مرز اردن است. ترکیه در سال ۲۰۲۶، عملیات نوسازی ۳۵۰ کیلومتر خط ریلی در طول مرز سوریه را تکمیل کرده است. این خط پس از ادامه پیدا کردن تا مرز عراق، با پروژه موسوم به «دالان توسعه» نیز یکپارچه شده و دالان سوریه-اردن-عربستان و دالان توسعه را به عنوان شبکههای مکمل و یکپارچه در چشمانداز اتصالپذیری ترکیه قرار میدهد. شبکه ریلی عربستان نیز تا منطقه «الحدثه» در مرز اردن امتداد دارد.
از این رو، گام کلیدی در مرحله جدید، بازسازی زیرساخت ریلی در اردن و سوریه است. اردن برنامههایی برای ایجاد خط ریلی از شمال به جنوب، هم به سمت مرز سوریه و هم به سمت بندر عقبه، دارد. در سوریه، علاوه بر آسیبهای ناشی از جنگ داخلی، چالش فنی تفاوت عرض ریلها وجود دارد، عرض ریل راهآهن حجاز در مسیر دمشق تا اردن (۱۰۵۰ میلیمتر) با عرض ریل استاندارد شبکه شمالی دمشق (۱۴۳۵ میلیمتر) متفاوت است. شبکه ریلی سوریه که بر اتصال بنادر لاذقیه و طرطوس به مراکز اقتصادی مانند دمشق و حلب متمرکز است، در حال حاضر خدمات محدودی ارائه میدهد. بنابراین، علاوه بر بازسازی زیرساخت ریلی در سراسر سوریه، استانداردسازی عرض ریل در محور شمالی-جنوبی نیز ضروری است.
انجام این اقدامات، علاوه بر اراده سیاسی قوی و ایجاد آرامش در منطقه، به منابع مالی نیز نیاز دارد. ترکیه و عربستان میتوانند سازوکار مالی مشترکی برای بازسازی زیرساخت ریلی و جادهای، بهویژه در سوریه، ایجاد کنند. تداوم تهدیدات در تنگه هرمز و مسیر خلیج عدن-تنگه بابالمندب-دریای سرخ، اهمیت دالانهای جایگزین حملونقل و انرژی را برای کشورهای خلیج فارس نشان داده است. به عنوان نمونه، خط لوله نفتی شرق-غرب عربستان به طول ۱۲۰۰ کیلومتر و ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز که تأسیسات نفتی «ابقیق» را به پایانه «ینبع» در دریای سرخ متصل میکند، اهمیت راهبردی مسیرهای جایگزین را آشکار ساخته است. این موضوع نه تنها برای امنیت تأمین انرژی، بلکه برای تجارت کالاهای غیرنفتی نظیر کود، محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی و مواد غذایی نیز صادق است.
با توجه به این مسائل، انتظار میرود صندوقهای سرمایهگذاری دولتی کشورهای خلیج فارس که داراییهایی به ارزش حدود ۵ تریلیون دلار را مدیریت میکنند، اولویت بیشتری به تأمین مالی پروژههای زیرساختی و حملونقل منطقهای اختصاص دهند.
پیشبینی میشود در هفتهها و ماههای آینده، فعالیتها برای ایجاد زیرساخت ریلی در بخشهای سوریه و اردن از پروژه راهآهن ترکیه-سوریه-اردن-عربستان (با امکان پیشروی تا عمان) شتاب گیرد. همچنین، برای برقراری اتصال منظم جادهای بین ترکیه و عربستان از مسیر سوریه، اردن و عراق، عملیات بهبود زیرساختهای بزرگراهی در کشورهای مربوطه، بهویژه سوریه، تسریع خواهد شد. تسریع فرآیندهای عبور از مرزها با استفاده از راهحلهای دیجیتال و رویههای تسهیلشده از اولویتهای دیگر است. علاوه بر یکپارچه و هماهنگسازی درون دالان ترکیه-عربستان، تأکید بر ماهیت مکمل دالانهایی نظیر «دالان توسعه»، «دالان میانی» و «دالان زنگزور» که ترکیه در آنها نقش محوری ایفا میکند، حائز اهمیت است.
پیششرط تحقق موفقیتآمیز این اهداف، همزمانی ساخت «معماری اتصالپذیری منطقهای» با «معماری امنیتی منطقهای» و همچنین حفظ ثبات سیاسی داخلی و پایداری اقتصادی-اجتماعی کشورهای واقع در مسیر این کریدورها تا سال ۲۰۳۰ میلادی است. ترکیه در تلاش است تا با برطرف کردن موانع، پروژه جاهطلبانه دیگری را در غرب آسیا به سرانجام برساند.
انتهای پیام/ ۹۹۹
