روایتی از یک تحول تاریخی/ از «ستاد فرماندهی کل قوا» تا «ستاد کل نیروهای مسلح»
گروه حماسه و جهاد دفاعپرس _ علیرضا جلالیان؛ ۱۲ تیرماه سال ۱۳۶۸، یک ماه پس از رحلت جانگداز حضرت امام خمینی (ره) و به همت و تدبیر رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی خامنهای رضوان الله تعالی علیه، نقطه عطفی در تاریخ نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران رقم خورد. اما این رویداد مهم، یکباره و بدون مقدمه رخ نداد. ریشههای آن به سالهای دفاع مقدس هشت ساله و تجربیات گرانقدر آن دوران بازمیگردد. در ادامه، نگاهی گذرا به بخشی از تاریخچه این هماهنگی و تحول ساختاری خواهیم داشت. تأکید میگردد که در این گزارش صرفاً به اطلاعات آشکار، غیرمحرمانه و کلی اشاره شده است.
اختلاف نظر در فرماندهی جنگ و جرقه اولیه
در سالهای پایانی دفاع مقدس اول، اختلاف نظرهایی میان فرماندهان ارتش و سپاه در خصوص نحوه فرماندهی و طراحی عملیاتها وجود داشت. برای رفع این معضل، فرماندهان وقت سپاه و نیروی زمینی ارتش، خدمت حضرت امام (ره) رسیدند و از ایشان خواستند فردی را به عنوان تصمیمگیرنده نهایی معرفی کنند. این درخواست، زمینهساز تشکیل «قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء (ص)» شد که فرماندهی جنگ را در سالهای پایانی بر عهده گرفت.
امام راحل (ره) نیز پس از مدتی، حجتالاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی (رئیس وقت مجلس) را به عنوان قائممقام خود در امور فرماندهی کل قوا منصوب کردند که ریاست قرارگاه خاتمالانبیاء (ص) نیز با ایشان بود.
طرح اولیه تشکیل ستاد فرماندهی کل قوا
با پایان یافتن جنگ تحمیلی اول و پذیرش قطعنامه، ضرورت ایجاد یک ساختار فرماندهی متمرکز برای بازسازی، تجدید قوا و تقسیم کار ملی میان دو نیروی مسلح، بیش از پیش نمایان شد. به همین دلیل، طرح تشکیل «ستاد فرماندهی کل قوا» در دستور کار قرار گرفت. در مرحله اول و پیش از بازنگری قانون اساسی، نخستوزیر مسئولیت این ستاد را بر عهده داشت. همزمان، شورای عالی دفاع نیز به «شورای عالی امنیت ملی» تغییر نام یافت تا بالاترین سطح تصمیمگیری در حوزه امنیت ملی را بر عهده گیرد.
این تغییرات ساختاری، نه صرفاً به دلیل تغییر رهبری، بلکه بیشتر به واسطه پایان دفاع مقدس اول و تغییر رویکردهای کلان کشور بود. هرچند زمزمههای این تحولات به دوران پیش از رحلت امام (ره) بازمیگشت، اما اجرای آن عمدتاً در دوران زعامت امام خامنهای شهید (قدس الله نفسه الزکیه) محقق شد.
رویدادهای کلیدی در مسیر تحول
۱. استعفای هاشمی رفسنجانی از قائممقامی فرماندهی کل قوا
با انتخاب آقای هاشمی رفسنجانی به ریاست جمهوری و افزایش حجم مسئولیتهای اجرایی، ایشان از سمت جانشینی فرماندهی کل نیروهای مسلح استعفا دادند. متن استعفا و پاسخ رهبر معظم انقلاب به شرح زیر است:
متن استعفا: بسم الله الرحمن الرحیم محضر مبارک حضرت آیةالله خامنهای فرمانده کل نیروهای مسلح و رهبر معظم انقلاب اسلامی با توجه به مسؤولیت جدید اینجانب و عدم فرصت کافی برای اداره امور نیروهای مسلح... خواهشمند است موافقت فرمائید که اینجانب از این سمت و مسؤولیت اداره نیروهای مسلح معاف باشم... اکبر هاشمی رفسنجانی - 68/6/9
پاسخ رهبر شهید انقلاب اسلامی : بسم الله الرحمن الرحیم جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای هاشمی رفسنجانی...... در پاسخ به استعفای جنابعالی از جانشینی فرماندهی کل نیروهای مسلح... موافقت و قبول خود را اعلام میدارم. لازم میدانم از زحمات طاقتفرسا و مستمر جنابعالی در تمشیت امور ارتش و سپاه در دوران پر ماجرای جنگ تحمیلی... صمیمانه تشکرکنم... سیدعلی خامنهای - 68/6/11
۲. انتصاب رئیس ستاد کل نیروهای مسلح
پس از این رویداد و حذف نهاد نخستوزیری، رهبر شهید انقلاب اسلامی برای جلوگیری از هرگونه اختلاف میان ارتش و سپاه، دکتر سید حسن فیروزآبادی را که سابقه حضور در دفاع مقدس به عنوان جهادگر و بسیجی داشت، به عنوان رئیس ستاد فرماندهی کل قوا منصوب کردند. همچنین دفتر نظامی فرمانده کل قوا در ساختار دفتر رهبری با مسئولیت سردار شهید محمد شیرازی تشکیل شد.
حکم انتصاب: بسمالله الرحمن الرحیم برادر بسیجی آقای دکتر سید حسن فیروزآبادی ... شما را به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح منصوب میکنم. وظایف کلی این ستاد عبارت است از سیاستگزاری و هدایت عمومی نیروهای مسلح طبق تدابیر فرماندهی... سید علی خامنهای - 68/7/4
۳. انتصاب رؤسای دفاتر عقیدتی سیاسی و حفاظت اطلاعات
فرمانده معظم کل قوا در احکام جداگانهای، حجتالاسلام محمد مهدی موحدی کرمانی را به عنوان رئیس دفتر عقیدتی سیاسی (68/7/4) و جناب آقای محمد علی نظران را به عنوان رئیس دفتر عمومی حفاظت اطلاعات ستاد کل نیروهای مسلح (68/4/11) منصوب فرمودند.
۴. بازدید رهبری از ستاد کل و تبیین مأموریتها
در ۲۱ اسفند سال ۱۳۶۸، رهبر شهید انقلاب اسلامی با حضور در ستاد فرماندهی کل قوا، طی جلسهای با مدیران این ستاد، مأموریت اصلی آن را "ایجاد هماهنگی میان ارتش و سپاه و حفظ حقوق هر یک" دانستند و بر هدایت عمومی و طراحی طرحهای بلندمدت تأکید کردند. در این دیدار، ایشان با اعطای لباس بسیجی به دکتر فیروزآبادی، جایگاه والای خدمت در این ستاد را نشان دادند.
تغییر عنوان از «ستاد فرماندهی کل قوا» به «ستاد کل نیروهای مسلح»
در سال ۱۳۷۰، با توجه به تنوع مأموریتهای نیروهای مسلح (ارتش، سپاه، بسیج و نیروی انتظامی)، رهبر شهید انقلاب در فرمانی تاریخی، عنوان «ستاد فرماندهی کل قوا» را به «ستاد کل نیروهای مسلح» و عنوان «ستاد کل سپاه پاسداران» را به «ستاد مشترک سپاه» تغییر دادند.
بسماللَّهالرّحمنالرّحیم
برادر بسیجی، جناب آقای دکتر سیّد حسن فیروزآبادی سردار سرلشکر پاسدار محسن رضایی ... برای یکآهنگی هرچه بیشتر نیروهای مسلح، مقرر میگردد:
عنوان «ستاد فرماندهی کل قوا» به «ستاد کل نیروهای مسلح» تغییر یابد...
عنوان «ستاد کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» ... به «ستاد مشترک سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» تبدیل گردد.
سیّد علی خامنهای - 70/10/25
تحولات بعدی و شکلگیری الگویی نوین
در سالهای بعد، تغییرات ساختاری گستردهای در نیروهای مسلح رخ داد:
تشکیل نیروی انتظامی از ادغام کمیتهها، شهربانی و ژاندارمری و الحاق آن به ستاد کل
تغییر ساختار ستاد مشترک سپاه به ستاد فرماندهی سپاه و شکلگیری سپاههای استانی
ایجاد ستاد فرماندهی کل ارتش
اعطای درجه سرلشکری به سردار قاسم سلیمانی در بهمن ۱۳۸۹ و معرفی رسمی نیروی قدس سپاه
تقویت بخشهای فرهنگی و غیرنظامی ستاد کل از جمله بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و مقاومت، سازمان پدافند غیرعامل، قرارگاه سایبری و تهدیدات نوین
یک الگوی منحصربهفرد جهانی
تمامی این تحولات حاصل تجربیات ارزشمند دفاع مقدس و تدابیر حکیمانه فرماندهی معظم کل قوا بود. امروز، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران نه بر اساس مدلهای رایج ناتو یا ورشو، بلکه با الگویی بومی، انقلابی و کاملاً کارآمد اداره میشود. الگویی که در آن هشت رده نیرویی غیرموازی (زمینی مشترک، دریایی اقیانوسپایه، دریایی چریکی، هوایی، هوافضا، پدافند هوایی، نیروی قدس) و یک سازمان مردمپایه (بسیج) و نیروهای انتظامی، در کنار هم با همافزایی کامل، امنیت و اعتلای کشور را رقم میزنند. چیزی که از رهاورد دفاع مقدس هست ساله یک صنعت دفاعی پویا، مستقل و بومی را رقم زد، عقبه راهبردی کشور در سطح جبهه مقاومت گسترش داد و پیروزیهای متعدد یگانهای مقاومت را در برابر دشمنان رقم زد و ماموریت دفاع از حرم را موفق ساخت.
دوره طلایی نیروهای مسلح
در این میان معمار اصلی این روند بعد از امام راحل، یعنی امام شهید امت آیت الله سید علی خامنهای با توجه به نیازهای روز نیروهای مسلح امر به شکلدهی دائم قرارگاه مرکزی حضرت خاتم الانبیا صل الله علیه و آله کردند و با انتصاب فرمانده جدید جوان ستاد کل نیروهای مسلح یعنی شهید محمد حسین افشردی با نام نظامی سرلشکر (سپهبد شهید) محمد باقری، سرلشکر (سپهبد شهید) غلامعلی رشید که عالی ترین طراح نظامی انقلاب اسلامی بود به فرماندهی این قرارگاه منصوب کردند. بر این اساس در این دوره طلایی بخش اصلی فرماندهان نظامی کشور همان ایده پردازان این نظام راهبردی بودند، شهیدان؛ سلامی، باقری و رشید که رهاورد اصلی آنها پیاده سازی نظام توحیدی در نیروهای مسلح و تسری اندیشه نبرد و دفاع نا همتراز بود.
جنگ تحمیلی دوم و سوم
همه تحولات نیروهای مسلح در ذیل ستاد کل نیروهای مسلح از دوران دفاع مقدس هشت ساله تا خرداد ماه سال ۱۴۰۴ یک طرف و تحولات مبتنی بر عملیات طوفان الاقصی و عملیاتهای وعده صادق و جنگ تحمیلی دوم و سوم یک طرف، دو جنگ تمام عیار که منجر به شهادت عده زیادی از فرماندهان شد و در بالاترین سطح متاسفانه امام و مقتدا و فرمانده معظم کل قوا و پدر امت، آیت الله العظمی سید علی خامنهای قدس الله نفسه الزکیه هم به شهادت رسید.
در میانه دو جنگ تحمیلی که با فاصله هشت ماه صورت گرفت تغییرات اساسی و ساختاری در مجموعه نیروهای مسلح شکل گرفت که چابکسازی و کوچک سازی ساختار از آن جمله بود. ترکیب ساختار ستاد کل نیروهای مسلح با قرارگاه مرکزی حضرت خاتم الانبیا (ص) رکن این تغییرات بود.
انتهای پیام/ 119
