گزارش اندیشکده آمریکایی از نفوذ مسکو در شرق آسیا زیر سایه بحران انرژی

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: تحولات اخیر در شرق آسیا و تعاملات فزاینده روسیه با کشور‌های حوزه جنوب شرق آسیا موسوم به «آسه‌آن»، نشان‌دهنده شکل‌گیری فصل جدیدی از رقابت‌های ژئوپلیتیک در جهان چندقطبی است. در شرایطی که بحران‌های بین‌المللی انرژی و تنش‌های غرب آسیا، امنیت انرژی جهانی را با چالش‌های جدی مواجه کرده، کرملین با اتکا به راهبرد بلندمدت «چرخش به آسیا» درصدد تثبیت موقعیت خود به عنوان یک شریک تجاری و امنیتی قابل‌اتکا در میان شرکای آسیایی است. سفر اخیر سران گروه آسه‌آن به روسیه و توافق‌های حاصله، آشکارا گویای تلاش مسکو برای کاهش اثرات تحریم‌های غربی و پر کردن خلاء‌های ناشی از سیاست‌های یک‌جانبه واشنگتن در منطقه هند و اقیانوسیه است. کارشناسان معتقدند دیپلماسی فعال ولادیمیر پوتین در قبال کشور‌های آسیب‌پذیر منطقه، موقعیت تاکتیکی مسکو را در برابر پکن و واشنگتن تقویت کرده است.

در همین راستا، اندیشکده «ریسپانسیبل استیت‌کرفت» در تحلیل اخیر خود به بررسی ابعاد پیچیده این رویداد، پیامد‌های راهبردی توافق‌های انرژی میان روسیه و آسه‌آن و همچنین ناکامی‌های ناشی از رویکرد معامله‌گرایانه دولت ترامپ پرداخته است که متن کامل این گزارش در ادامه می‌آید:

هفته گذشته، سران اتحادیه کشور‌های جنوب شرقی آسیا به رهبری «فردیناند مارکوس جونیور» رئیس جمهور فیلیپین، برای جشن گرفتن ۳۵مین سالگرد روابط آسه‌آن و روسیه به کازان سفر کردند.

ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه، از رهبران برونئی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور و ویتنام در پنجمین شهر بزرگ روسیه استقبال کرد، همچنین سران این کشور‌ها در کازان بیانیه مشترکی را در مورد ترویج «جهانی چندقطبی عادلانه بر اساس قوانین بین‌المللی و اصول منشور سازمان ملل» امضا کردند.

در شرایط عادی، این اجلاس مورد توجه قرار نمی‌گرفت. گذشته از این، سران آسه‌آن و روسیه در گذشته نیز با یکدیگر دیدار کرده‌اند. با این حال، در بحبوحه بحران جهانی انرژی ناشی از جنگ منطقه‌ای ایران، اجلاس روسیه و آسه‌آن این بار از نظر ژئواستراتژیک دارای اهمیت قلمداد می‌شد.

مسکو دهه‌هاست که در راهبرد «چرخش به شرق» خود که اساساً همان «چرخش به آسیا» است، به دنبال تعمیق تعامل با شرکای آسیایی بوده است. به ویژه با وخامت روابط روسیه با غرب بر سر جنگ اوکراین، مسکو آسیا را به محور راهبرد بلندمدت خود برای حفظ رشد اقتصادی، گسترش صادرات انرژی و تقویت چشم‌انداز خود از نظم جهانی چندقطبی تبدیل کرده است.

روابط اقتصادی روسیه با آسه‌آن در طول دهه گذشته به طور پیوسته گسترش یافته است، اما در مقایسه با روابط این اتحادیه با چین و آمریکا، همچنان ناچیز است. تجارت دوجانبه از تقریباً ۱۷-۱۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ به تقریباً ۳۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته که افزایشی حدود ۷۰ درصد را نشان می‌دهد، این افزایش عمدتاً ناشی از چرخش روسیه به سمت بازار‌های آسیایی پس از تحریم‌های غرب در سال ۲۰۲۲ است.

صادرات مسکو به آسه‌آن بر کالا‌ها از جمله نفت خام، فرآورده‌های نفتی، زغال سنگ، کود، گندم و فلزات متمرکز است، در حالی که آسه‌آن لوازم الکترونیکی، ماشین‌آلات، کالا‌های مصرفی، لاستیک و روغن پالم صادر می‌کند.  

اگرچه روسیه فروش انرژی به آسیای جنوب شرقی را به ویژه از طریق مراکز تجاری مانند سنگاپور و از طریق ارائه نفت خام و فرآورده‌های نفتی تصفیه شده با تخفیف به کشور‌هایی از جمله ویتنام، میانمار، مالزی و اندونزی، افزایش داده است، اما آسه‌آن تنها سهم کوچکی از کل صادرات نفت روسیه را تشکیل می‌دهد و چین و هند هنوز تقریباً چهار پنجم نفت خام روسیه را خریداری می‌کنند.

در مقایسه، تجارت چین و آسه‌آن در سال ۲۰۲۵ از یک تریلیون دلار فراتر رفت و چین را به بزرگترین شریک تجاری آسه‌آن تبدیل کرد، در حالی که تجارت کالا میان آمریکا و آسه‌آن به تقریباً ۵۸۰ میلیارد دلار رسید که ردپای تجاری روسیه در جنوب شرق آسیا همچنان نسبتاً محدود است. با این وجود، تعامل اقتصادی کرملین با آسه‌آن در مسیر صعودی قرار دارد که با همکاری‌های رو به رشد در حوزه انرژی، استفاده گسترده‌تر از سازوکار‌های تسویه حساب با ارز‌های محلی و تلاش راهبردی گسترده‌تر مسکو برای تعمیق روابط اقتصادی در سراسر هند و اقیانوسیه تقویت می‌شود.

پوتین در دیدار با سران کشور‌های آسه‌آن اظهار داشت: این یک همکاری راهبردی است که به عنوان یک عامل ثبات‌بخش اساسی در آسیا و اقیانوسیه در بحبوحه آشفتگی‌های ژئوپلیتیکی عمل می‌کند.  

در واقع، آسه‌آن و روسیه بیانیه مشترکی در مورد همکاری انرژی تصویب کردند که آنها را به همکاری عمیق‌تر در زمینه گاز طبیعی مایع، گاز طبیعی، انرژی تجدیدپذیر، هیدروژن، انرژی هسته‌ای و ابتکارات گسترده‌تر انتقال انرژی متعهد می‌کند. این توافق‌نامه منعکس‌کننده تقاضای فزاینده آسیای جنوب شرقی برای امنیت انرژی و تلاش‌های روسیه برای گسترش روابط انرژی با شرکای آسیایی در بحبوحه تحریم‌های مداوم غرب است. در حالی که هیچ یک از کشور‌های آسه‌آن علناً در اجلاس کازان متعهد به افزایش واردات نفت یا سایر کالا‌های روسیه نشدند، اما موفق به تصویب یک چارچوب همکاری انرژی شدند که گسترش همکاری در آینده را تضمین می‌کند.

واقعیت این است که آسیای جنوب شرقی در حال حاضر از نظر راهبردی برای تعامل با روسیه آماده است. این منطقه از زمان آغاز جنگ منطقه‌ای ایران و واکنش تهران با انسداد تنگه هرمز، به شدت تحت تأثیر بحران جهانی انرژی قرار گرفته است. از همه مهم‌تر، اندکی پس از شروع درگیری، فیلیپین اولین و تنها کشوری بود که به دلیل وابستگی بیش از حد به نفت تنگه هرمز و ذخایر راهبردی محدود، وضعیت اضطراری ملی را در حوزه انرژی اعلام کرد.

سایر کشور‌های عضو آسه‌آن، مانند تایلند و ویتنام نیز در برابر اختلالات زنجیره تأمین بسیار آسیب‌پذیر بوده‌اند و همین امر فیلیپین به عنوان رئیس آسه‌آن را بر آن داشت تا از اجلاس ماه گذشته آسه‌آن برای ایجاد یک چارچوب اشتراک در مسئله نفت منطقه‌ای و هماهنگی نزدیک‌تر در زمینه امنیت انرژی استفاده کند.

در حالی که هند در طول بحران انرژی از دولت ترامپ معافیت اختصاصی برای خرید نفت روسیه دریافت کرد، چندین کشور آسیب‌پذیر آسه‌آن از نظر انرژی از جمله فیلیپین، اندونزی و تا حدی برونئی از جمله ذی‌نفعان احتمالی معافیت‌های گسترده‌تر تحریم‌های آمریکا بودند که به طور موقت به آنها اجازه می‌داد نفت روسیه را که از قبل در دریا بود، خریداری کنند.

با این حال، واشنگتن هرگز به طور علنی هیچ کشوری از اتحادیه آسه‌آن را به عنوان کشور دارای معافیت رسمی معرفی نکرد و از آنجا که دولت ترامپ از ارائه حمایت مستقیم و ویژه خود به کشور‌های آسیب‌دیده جنوب شرقی آسیا خودداری کرد، این خلاء به طور طبیعی کرملین را قادر ساخت تا راحت‌تر در کازان در باره این موضوع صحبت کند.

هفته گذشته، دولت ترامپ با لغو بی‌سروصدای همه معافیت‌ها، موضوع را پیچیده‌تر کرد و تمامی تحریم‌ها علیه نفت روسیه برای مصرف‌کنندگان، از جمله جنوب شرق آسیا را دوباره اعمال کرد. ترامپ اعلام کرد که این کار را در اجلاس گروه ۷ انجام خواهد داد، زیرا به گفته او خرید و فروش نفت دوباره در جریان قرار گرفته است. اما توافق آمریکا و ایران همچنان شکننده است، باز شدن تنگه هرمز نیز شکننده است و ترامپ همچنان تهدید به از سرگیری حملات نظامی می‌کند. در مقایسه با آمریکا، روسیه حتی اگر نفتش همچنان تحت تحریم باشد، بسیار قابل پیش‌بینی‌تر و باثبات‌تر به نظر می‌رسد. به عبارت دیگر، کشور‌های آسه‌آن ممکن است ریسک معامله با روسیه را به جان بخرند.

با این اوصاف، احتمالا هیچ کدام از اعضای آسه‌آن تحریم‌های آمریکا علیه روسیه را نقض نخواهند کرد. اما محصولات حیاتی دیگری مانند کود وجود دارند که تحت تحریم روسیه نیستند، و ممکن است هر یک از کشور‌ها تصمیم به واردات آن بگیرند و به مسکو اهرم بیشتری برای نقش‌آفرینی در منطقه بدهند.

همچنین رئیس جمهور روسیه به علت نشان دادن حسن نیت خود پس از تقاضای رئیس جمهور فیلیپین، دستور آزادی و بازگرداندن ۲۴ فیلیپینی که تقریباً نه ماه در سیبری بازداشت شده بودند را صادر کرد. این ماجرا می‌تواند تصویر روسیه را در سراسر جنوب شرق آسیا به عنوان یک شریک عملگرا که قادر به ارائه نتایج ملموس از طریق دیپلماسی است، تقویت کند. در منطقه‌ای که روابط شخصی و اقتدار اجرایی اغلب وزن قابل توجهی دارند، مداخله پوتین ممکن است به ویژه در میان دولت‌هایی که برای رهبری متمرکز و قوی ارزش قائل هستند، مفید جلوه کند.

ترامپ همچنین در جنوب شرق آسیا و سراسر جهان درگیر معامله‌گرایی است، اما معمولاً نتایج آن به نفع او، خانواده‌اش یا آمریکاست و هیچ منفعت مالی را نصیب کشور‌های شریک نمی‌کند. در همین حال، مداخله پوتین، امتیاز ملموسی را برای «مانیل» به جای مسکو به ارمغان آورد. این تمایز می‌تواند در بخش‌هایی از جنوب شرق آسیا، به ویژه در میان دولت‌های اقتدارگراتر که برای دیپلماسی شخصی ارزش قائل هستند و مشارکت‌ها را در درجه اول بر اساس آنچه ارائه می‌دهند قضاوت می‌کنند، مورد توجه واقع شود.

هیچ یک از این نکات به این معنی نیست که روسیه آماده جایگزینی آمریکا در جنوب شرق آسیاست. مطمئناً، میزان نفوذ کرملین در جنوب شرق آسیا همچنان ناچیز است، اما همان میزان ناچیز دارای عمق بسیار بالایی بوده و هیچ اجباری برای ایجاد آن در میان نبوده است، با وجود اینکه مسکو فاقد منابع اقتصادی، ظرفیت سرمایه‌گذاری و حضور امنیتی لازم برای رقابت با واشنگتن یا پکن در سراسر منطقه جنوب شرق آسیاست، اما اقدام روسیه در گرایش به این منطقه می‌تواند سرآغازی بر نقش جدید این ابرقدرت در جنوب شرق آسیا باشد.

ترامپ با ایجاد یک شوک در بازار انرژی جهانی، ارائه کمک‌های محدود به کشور‌های آسیب‌پذیر جنوب شرق آسیا و سپس اعمال ناگهانی تحریم‌ها بر نفت روسیه، شرایطی را ایجاد کرده است که به کرملین اجازه می‌دهد خود را به عنوان یک شریک مفید و پاسخگو معرفی کند.  

اگر واشنگتن می‌خواهد موقعیت راهبردی خود را در جنوب شرق آسیا حفظ کند، باید کاری بیش از رقابت با چین انجام دهد. همچنین باید از دادن فرصت‌هایی به روسیه که مسکو در ایجاد آن به تنهایی عاجز است نیز خودداری کند.

انتهای پیام/ ۹۹۹