دستاورد‌های اجلاس ناتو برای آنکارا

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: مقام‌های ترکیه و رسانه‌های این کشور برای توصیف اجلاس ناتو در آنکارا از واژه «تاریخی» استفاده کردند. البته از منظر خود ناتو، اجلاس لاهه در سال ۲۰۲۵ تاریخی‌تر بوده، چرا که در آن اجلاس اصل افزایش هزینه‌های نظامی به تصویب رسید. تحولات بعدی ناتو در واقع پیاده‌سازی همان راهبرد بود.

سابقه آخرین باری که ترکیه میزبان رویدادی در این سطح بوده به ۲۲ سال پیش در استانبول باز می‌گردد. در آن زمان، ترکیه به رهبری رجب طیب اردوغان تازه از دوره دشوار اواخر دهه ۱۹۹۰ خارج می‌شد. اجلاس ۲۰۰۴ برای ترکیه یک پیروزی حیثیتی مهم بود، اما فضای بین‌المللی در آن دوره با شرایط کنونی قابل‌قیاس نیست. اکنون نظم جهانی در حال تغییر شکل است، قطب‌های قدرت جابه‌جا می‌شوند و درگیری‌هایی با تأثیر جهانی در جریان است. ناتو نیز به ناچار دستخوش تحول شده است؛ زیرا در پی مجموعه مشکلات و چالش‌های فعلی، نقاط ضعف و کاستی‌های درون پیمان آشکار شده است.

ترکیه با میزبانی این اجلاس، فرصت یافت تا به‌وضوح اعلام کند که قصد دارد در رقابت برای دستیابی به فرمول‌های جدید امنیتی در عرصه‌های فراآتلانتیک و اوراسیایی پیشگام باشد. اردوغان در برابر چشمان متحدان خود در پیمان، روشن ساخت که کشورش دیگر در سایه سایر کشورها در ناتو باقی نخواهد ماند. اردوغان نشان داد که آنکارا قصد دارد به‌طور جدی در طرح‌های نظامی ناتو و مهم‌تر از آن، در ابتکارات نظامی کل اروپا جای خود را پیدا کند.

ترکیه در حال غنیمت شمردن فرصت برای جای‌گیری در نظم نوین جهانی است. بی‌جهت نیست که در دو دهه اخیر، میلیارد‌ها دلار در توسعه صنایع نظامی خود سرمایه‌گذاری کرده است. اکنون زمان بازگشت سرمایه فرا رسیده است.

آنکارا در زمینه همکاری‌های نظامی با اروپا، موفقیت‌هایی داشته، هرچند فعالیت‌های رو به رشد آن در اتحادیه اروپا با نارضایتی‌هایی آشکار مواجه شده است. با این حال، به لطف اجلاس اخیر، بسیاری از ابهامات برطرف شده و مشخص شده که چه کسی در پیمان دوست ترکیه است و چه کسی چشم دیدن آنکارا را ندارد.

بدون تردید اصلی‌ترین دوست امروز ترکیه، رئیس‌جمهور آمریکاست. ترکیه با استفاده از موقعیت میانی خود به عنوان کشوری که گویی اروپایی در خارج از مرز‌های اروپا و بخشی از فراآتلانتیک در مرز با غرب آسیاست توانست نظر ترامپ را به سمت خود جلب کند. در آنکارا به‌روشنی درک می‌کنند که تا زمانی که اروپای مردد به دنبال تدوین رویکرد‌های جدید است، باید به رهبری که به زبان کسب‌وکار عادت دارد، نزدیک‌تر شد.

ترامپ در ترکیه، همچون یک شخصیت محبوب مورد انتظار همگان بود. شبکه‌های تلویزیونی پرواز او را به‌صورت زنده از طریق «فلایت‌رادار» رصد می‌کردند و مطبوعات کوچک‌ترین جزئیات آماده‌سازی برای سفر او را به دقت پوشش می‌دادند. این در حالی است که در پوشش رسانه‌ای سایر سایر سران ناتو، تنها به ذکر مختصری در خبر‌ها بسنده شد. «ادی راما» نخست‌وزیر آلبانی با ترکیب کت‌وشلوار کلاسیک و کفش‌های ورزشی سفید توجه‌ها را جلب کرد و امانوئل مکرون رئیس‌جمهور فرانسه با عینک‌های تیره در دیدار‌های رسمی و دویدن صبحگاهی در پارک آنکارا خبرساز شد.

با این حال، انتظار برای ترامپ در ترکیه چنان بالا بود که به نظر می‌رسید اگر او سفر خود را لغو می‌کرد، خود اجلاس نیز لغو می‌شد.

در خلال این اجلاس، ترکیه به‌وضوح موفق شد که جایگاه خود را در پیمان به‌عنوان یک متحد بزرگ و تولیدکننده جدی محصولات نظامی تحکیم بخشد. در حاشیه اجلاس و در مجمع صنایع نظامی، قرارداد‌هایی برای خرید و تولید تسلیحات به ارزش بیش از ۵۰ میلیارد دلار منعقد شد. همچنین ابتکار «لبه پهپاد» با سرمایه‌گذاری ۴۰ میلیارد دلاری در زمینه پهپاد‌ها در پنج سال آینده راه‌اندازی شد.

تقریباً در تمام این پروژه‌ها، شرکت‌های بزرگ صنایع نظامی ترکیه مانند «بایکار»، «آسلسان»، «روکتسان» و دیگران مشارکت دارند. افزون بر این، آنکارا با جاه‌طلبی، پروژه سامانه پدافند هوایی یکپارچه و چندلایه خود با نام «گنبد فولادی» را به متحدان ناتو پیشنهاد داد.

ترکیه ابزار‌های متنوعی برای جلب نظر شرکای خود دارد، از پهپاد‌های کلاس‌های مختلف و طیف گسترده‌ای از موشک‌ها تا طرح‌های پیشرفته در زمینه سلاح‌های فراصوت. آنکارا در ساخت کشتی‌های جنگی، زیردریایی‌ها، تانک‌ها و حتی جنگنده‌های نسل پنجم مهارت دارد. البته ارزیابی کارایی عملیاتی واقعی این تسلیحات و تجهیزات برخلاف تسلیحات برخی کشور‌های غربی دشوار است و زراردخانه‌های ترکیه هنوز محکی جدی نخورده است. با این حال، برگ برنده اصلی ترکیه در بازار، قیمت مناسب‌تر است.

باوجود این مزیت، باز هم یک مشکل اساسی و پیچیده وجود دارد که خود اردوغان نیز به آن اشاره کرده است. این مشکل، عبارت است از محدودیت‌های درون ناتو برای انتقال فناوری‌های نظامی به ترکیه. بخشی از این محدودیت‌ها ناشی از تحریم‌های آمریکا به دلیل خرید سامانه‌های اس-۴۰۰ روسی است. بخشی دیگر از این محدودیت‌ها به صورت غیررسمی وضع شده است، زیرا همه اعضای پیمان تمایلی به تأمین برخی قطعات دفاعی برای ترکیه ندارند.

درخواست ترکیه برای لغو کامل هرگونه تحریم تسلیحاتی میان متحدان منطقی به نظر می‌رسد، اما تحقق آن بسیار محل تردید است. حتی مارک روته دبیرکل ناتو، به‌طور عمومی به حساسیت این موضوع اذعان و بر ضرورت همکاری نزدیک همه ۳۲ متحد بدون هیچ مانعی تأکید کرد. با این حال، او همزمان تصریح کرد که در ناتو همواره بحث‌های سیاسی و گاهی اختلاف نظر وجود خواهد داشت.

واقعیت این است که پایتخت‌های اروپایی دچار تردید هستند، برخی ترکیه قدرتمند را رقیبی خطرناک می‌بینند و برخی دیگر به‌طور سنتی از سیاست داخلی آنکارا ناراضی‌اند. با این حال، به نظر می‌رسد یخ‌های روابط ترکیه و اروپا شروع به آب شدن کرده است. اگرچه نقش ویژه آنکارا در دفاع جمعی نه در بیانیه پایانی و نه در راهبرد صنایع نظامی پیمان منعکس نشده، اما امتناع رسمی از اعطای این مزیت به ترکیه، با یک پیروزی بزرگ جبران شده است، به‌طور عملی، غرب درِ نظام جدید امنیت اروپا را به روی سلاح‌های ترکیه گشوده است. اروپا که با کمبود ظرفیت تولیدی خود مواجه است، ناچار به نگاه به بازار‌های دیگر شده است.

رئیس‌جمهور آمریکا پیش از عزیمت به آنکارا، اردوغان را از تعریف‌های پرشور خود لبریز و اعلام کرد که اساساً فقط به خاطر او به اجلاس می‌آید. وی همچنین از شگفتی‌ها و هدایایی برای ترکیه خبر داد، اما در عمل، این وعده‌ها چیزی جز قول‌های توخالی نبودند.

ترامپ از قصد خود برای لغو تحریم‌های «کاتسا» خبر داد و نشان داد که به‌طور مثبتی به حل مسئله جنگنده‌های اف ۳۵ می‌نگرد، اما به‌وضوح از افشای هرگونه جزئیات خودداری کرد. بعید است چنین اظهارات مبهمی واقعاً رهبری ترکیه را امیدوار کرده باشد. تنها مزیت آشکار این سخنان این بود که موضع آمریکا در برابر جهان و دوربین‌ها اعلام شد و مسئله در دستورکار باقی ماند و به دست فراموشی سپرده نشد.

با این حال، لغو تحریم‌های کاتسا با یک امضای ریاست‌جمهوری برای ترامپ ممکن نیست. برای این کار، ابتدا باید مشکل اس ۴۰۰ حل شود. نظامیان غربی به‌شدت از سامانه‌های روسی هراس دارند، زیرا می‌توانند با جنگنده‌های رادارگریز اف ۳۵ آشنا شده، امضای راداری آنها را شناسایی کرده و روش‌های مؤثر برای اصابت به این هواپیما‌ها را بیاموزند. حضور اس ۴۰۰ در خاک یک متحد ناتو حتی در حالت نگهداری برای پنتاگون غیرقابل‌قبول است. به همین دلیل، به نوشته مطبوعات ترکیه، اکنون گزینه فروش مجدد اس ۴۰۰ به یکی از کشور‌های حاشیه خلیج فارس در حال بررسی است. اگر این توافق حاصل شود، کار برای کاخ سفید برای لغو کاتسا بسیار آسان‌تر خواهد شد.

آیا پس از آن، آنکارا شش فروند اف ۳۵ پرداخت‌شده پیش از ۲۰۱۸ را دریافت خواهد کرد و به خود پروژه بازمی‌گردد؟ این پرسش‌ها بسیار پیچیده‌ترند. ترامپ برای لغو کاتسا تنها به فشار بر کنگره نیاز دارد، اما برای تحویل فیزیکی جنگنده‌ها، همکاری در پروژه و مشارکت ترکیه به‌عنوان تأمین‌کننده و تولیدکننده، به موافقت طیف گسترده‌ای از نهاد‌های آمریکایی و اروپایی نیاز است. در این زمینه، اظهارنظر خود اردوغان جالب بود: «وقتی هواپیما‌ها تحویل داده شوند، تمام جهان خواهند دید که آمریکا به قول خود وفا می‌کند.» این سخن اردوغان به این معناست که این مسئله نه به وسیله تعهدات حقوقی، بلکه از طریق تضمین‌های حیثیتی حل می‌شود.

البته می‌توان انتظار داشت که همه مسائل خرید تسلیحات میان آمریکا و ترکیه در حد وعده باقی نماند. ترامپ در مورد تأمین و به‌روزرسانی جنگنده‌های اف ۱۶ کاملاً قانع‌کننده صحبت کرد. این معامله، هرچند با کندی، در حال پیشرفت است. همچنین موضوع صادرات موتور‌های آمریکایی برای جنگنده «کان» به عنوان پرچم‌دار نسل پنجم جنگنده‌های ترکیه که قرار است ابتدا به موتور‌های اوکراینی مجهز شود، مورد بحث قرار گرفت.

افزون بر این، اردوغان اعلام کرد که با ترامپ درباره چشم‌انداز همکاری در کشتی‌سازی برای نیروی دریایی، حتی در خاک آمریکا گفت‌و‌گو کرده است. این اتفاق نسبتاً غیرمنتظره‌ای در مذاکرات به شمار می‌رود.

همان‌طور که مشخص است، ترکیه در جبهه اروپایی به موفقیت‌های تاکتیکی دست یافته است. صنایع نظامی آنکارا به‌عنوان یک بازیگر قدرتمند شناخته شده و قرارداد‌های چندمیلیارد دلاری اعلام‌شده در اجلاس، تأییدی بر این موضوع است.

بدون تردید، ترکیه همچنان باید برای ورود به طرح‌های دفاعی اتحادیه اروپا به‌شدت تلاش کند. حل‌نشدن مشکلات با یونان و قبرس، لحن تند ترکیه در شرق مدیترانه و نگرانی اروپایی‌ها از رقابت، این روند را کند خواهد کرد. اما اروپا نمی‌تواند چشم خود را بر پتانسیل ترکیه ببندد، زیرا چیزی برای پر کردن خلأ‌های امنیتی در جناح اروپایی ناتو در اختیار ندارد، بنابر این هدف آنکارا برای معرفی بلندپروازانه خود و ورود صنایع نظامی‌اش به بازار اروپا، عموماً محقق شده است.

در روابط با واشنگتن، ترکیه همچنان در انتظار گشایش از سوی آمریکا باقی مانده است. هیچ توافق مشخصی با ترامپ امضا نشده و اساساً چنین برنامه‌ای هم از ابتدا وجود نداشت. نباید فراموش کرد که آنکارا برای آمریکا نیز عاملی مزاحم به شمار می‌رود. ترکیه آشکارا اقدامات واشنگتن در قبال ایران را تأیید نمی‌کند، با اسرائیل به عنوان صمیمی‌ترین دوست آمریکا به‌شدت درگیر است، به گفت‌وگوی عمل‌گرایانه با روسیه ادامه می‌دهد و سعی در بی‌طرفی در مناقشه اوکراین دارد. با این وجود، مقام‌های ترکیه به‌وضوح احساس می‌کنند که قدرت کافی برای گفت‌وگوی قاطع‌تر با آمریکا را دارند. آنها به‌طور طبیعی به خاطر سیاست موازنه‌ای خود، سریعاً آنچه را می‌خواهند از آمریکا دریافت نمی‌کنند، اما می‌توانند بخش قابل‌توجهی از منافع حاکمیتی خود را حفظ کنند.

پس می‌توان نتیجه گرفت که اجلاس ناتو برای ترکیه گامی مهم و تاریخی به شمار می‌رود. ترکیه در این اجلاس موفق شد بار دیگر مرز‌های خود را ترسیم کرده و به ناتو نشان دهد که به کدام سمت حرکت می‌کند.

انتهای پیام/ ۹۹۹