آموختههای دفاع مقدس؛ میانبر امنیت آینده
گروه حماسه و جهاد دفاعپرس _ محمدعلی داودی؛ هفته دفاع مقدس صرفا فرصتی برای مرور خاطرات یک جنگ هشت ساله نیست؛ هرچند که آن جنگ و آن زخم، پلی است برای شناخت بهتر ایران و مردمانی که در روزگار ناملایمیها هم، پا پس نکشیند. با این حال این هفته فرصتی است برای بازخوانی تجربهای که بخش مهمی از نگاه ایران به امنیت و دفاع ملی را شکل داده است.
جنگ تحمیلی در شرایطی آغاز شد که ایران به تازگی انقلابی شکوهمند و مردمپایه را پشت سر گذاشته بود و با مجموعهای از مشکلات سیاسی، اقتصادی و نظامی دست و پنجه نرم میکرد. در سوی مقابل نیز ارتش بعث عراق از حمایت گسترده قدرتهای خارجی برخوردار و آن روزها هنوز به یک جنایتکار جنگی بدل نشده بود. با این حال، جنگ برخلاف محاسبات اولیه به یک نبرد کوتاه تبدیل نشد و مقاومت ایران، معادلات طراحیشده به کلی دگرگون ساخت.
اهمیت این تجربه، در این روزگاری خاصی که ایران و ایرانیان پشت سر میگذارند، بیش از هر زمان دیگری، در مواجهه با ماهیت جنگهای جدید، قابل درک است. نبردهای نوین دیگر به خاکریز، تانک و هواپیما محدود نیست. موشک و پهپاد، جنگ الکترونیک و سایبری، عملیات اطلاعاتی و جنگ شناختی، بخشهایی از یک میدان پیچیده و چندلایه را تشکیل میدهند. در چنین شرایطی، بازخوانی تجربه دفاع مقدس نه از سر نوستالژی، بلکه برای شناخت بهتر الزامات دفاع در جهان نابسامان امروز، ضروری است.
یکی از مهمترین درسهای دفاع مقدس، اتکا به توان داخلی و تبدیل محدودیت به انگیزهای برای ابتکار و نوآوری بود. در سالهای جنگ، کمبود تجهیزات و محدودیت دسترسی به منابع نظامی، رزمندگان به ویژه رزمندگان ارتش جمهوری اسلامی ایران را به سمت استفادههای مبتکرانه و خلاقانه از امکانات موجود و توسعه ظرفیتهای بومی سوق داد. این تجربه بعدها در حوزههایی مانند موشکی، پهپادی، پدافند هوایی و جنگ الکترونیک ادامه پیدا کرد و به تدریج بخشی از ظرفیت دفاعی کشور را شکل داد.
درس آموخته دیگر دوران دفاع مقدس، اهمیت تابآوری است. در یک جنگ، صرف برخورداری از تجهیزات پیشرفته تعیین کننده نیست؛ بخش مهمی برای پیروزی توان حفظ ظرفیتهای حیاتی، بازسازی پس از ضربه و ادامه عملیات نیز اهمیت دارد. تجربه دفاع مقدس نشان داد که یک ساختار دفاعی زمانی میتواند در برابر فشارهای سنگین دوام بیاورد که از انعطاف، نیروی انسانی توانمند و متخصص و از امکان بازسازی برخوردار باشد.
همین منطق در نبردهای جدید الوقوع منطقه نیز به چشم میخورد؛ جایی که برتری فناوری و قدرت آتش، لزوما به معنای دستیابی سریع و کامل به اهداف سیاسی و نظامی نیست.
چهار دهه گذشته همچنین یک واقعیت مهم را به همراه داشت؛ آن هم اینکه محاسبه قدرت ایران تنها بر اساس تجهیزات نظامی یا شاخصهای اقتصادی ممکن نیست. در آغاز جنگ، تصور بر این بود که ایران به دلیل شرایط پس از انقلاب، توان مقاومت طولانی مدت را ندارد، نتیجه، اما فرسنگها با محاسبات و برنامهریزیها متفاوت بود.
در سالهای بعد نیز فشارهای اقتصادی، تحریمهای گسترده و انواع تهدیدهای امنیتی، اطلاعاتی و سایبری نتوانستند به سادگی ظرفیتهای دفاعی و فناورانه ایران اسلامی را از میان ببرند. همه این تجربهها در کنار هم نشان میدهد که در ارزیابی قدرت یک کشور، عوامل انسانی، دانش، تجربه و توان تولید داخلی نیز باید در کنار مؤلفههای سختافزاری دیگر دیده و مورد ارزیابی قرارگیرد. این شاخصها البته شاخصهایی قابل محاسبه است و با درنظرگیری میزان پایبندی مردم یک کشور به ادیان الهی و امیدشان به نصرت حضرت حق، کار برای دشمنان، به مراتب سختتر هم خواهد شد.
اتفاقا در همین چارچوب است که مفهوم بازدارندگی اهمیت پیدا میکند. قدرت دفاعی زمانی بیشترین کارکرد را خواهد داشت که هزینه تجاوز برای طرف متجاوز افزایش یابد و راه دسترسی او به اهداف محاسباتش، سد یا سخت شود. توسعه توان موشکی، پهپادی، پدافندی و جنگ الکترونیک را میتوان از این منظر، بخشی از تلاش برای ایجاد چنین بازدارندگیای دانست؛ بازدارندگیای که هدف نهایی آن، نه آغاز جنگ، بلکه کاهش احتمال وقوع آن است، همانطور که فرماندهان ارتش ایران میگویند؛ برای صلح، باید آماده جنگ بود.
با این حال، تهدیدهای آینده الزاماً شبیه جنگهای گذشته نخواهند بود. هوش مصنوعی، سامانههای خودمختار، پرندههای بدون سرنشین، جنگ سایبری، فناوریهای کوانتومی و عملیات شناختی، میدانهای جدیدی را پیش روی کشورها قرار دادهاند. اخیرا نیز مساله جنگ در خارج از جو زمین توسط قدرتهای جهانی مطرح شده است. بنابراین، مهمترین درس دفاع مقدس شاید همان چیزی باشد که در بیش از ۴ دهه گذشته، آموخته شد: توان دفاعی بدون نوآوری و یادگیری مستمر، دوام نخواهد داشت.
دفاع مقدس بخشی پررنگ، تلخ، اما پرافتخار از تاریخ این مرز و بوم است، اما درسها و آموختههای آن دوران، هرگز در گذشته متوقف نشده. دستیابی حقیقی و بی کم و کاست به امنیت ملی، امروز نیز مانند دیروز، نیازمند آمادگی، اتکا به ظرفیت داخلی، شناخت دقیق تهدیدها و توان سازگاری با شرایط جدید است و همزمان کوشیدن برای بهرهبردن از برترین فناوریهای روز جهان و استفاده از تجربیات دیگر کشورها.
شکل میدانها تغییر کرده، اگر دیروز خاکریزها و سنگرها میدان اصلی دفاع بودند، امروز فناوری، دانش و سرعت تصمیمگیری و البته مهمتر از همه، اذهان و افکار عمومی، نیز بخشی میدان نبرداند. آنچه آینده راه شکل خواهد داد، چگونگی فهم گذشته و استفاده از درسهای آن دوران خواهد بود.
انتهای پیام/ 119
