فرماندهانی که پس از شکست حصر آبادان آسمانی شدند

گروه استان‌های دفاع‌پرس- «پژمان گنجی‌پور»؛ هفتم مهر ۱۳۶۰، تنها چند روز پس از عملیات ثامن‌الائمه که به یکی از مهم‌ترین مسائل جبهه جنوب یعنی محاصره شهر آبادان پایان داد، نام پنج فرمانده ارشد نظامی با یک حادثه تلخ گره خورد. آنها از منطقه عملیاتی بازمی‌گشتند تا مأموریت خود را در تهران ادامه دهند، اما پروازشان در نزدیکی تهران پایان یافت.

برای فهم این اتفاق، باید چند روز به عقب برگشت؛ به آبادانِ محاصره‌شده و عملیاتی که قرار بود حلقه محاصره این شهر را بشکند.

پس از آغاز جنگ در شهریور ۱۳۵۹، آبادان به دلیل موقعیت جغرافیایی و اهمیت آن در جبهه جنوب، در معرض حملات نیرو‌های عراقی قرار گرفت و مسیر‌های ارتباطی شهر با مناطق اطراف نیز با مشکل روبه‌رو شد. ادامه این وضعیت، شکستن حصر آبادان را به یکی از مسائل مهم فرماندهان جنگ تبدیل کرد.

در پنجم مهر ۱۳۶۰، عملیات ثامن‌الائمه با هدف شکستن حصر آبادان آغاز شد. نیرو‌های ارتش و سپاه در محور‌های مختلف شرق رود کارون و شمال آبادان وارد عملیات شدند و پس از پیشروی در مواضع نیرو‌های عراقی، محاصره آبادان شکسته شد.

در همان روز، در پیام فرماندهان ارتش و سپاه به امام خمینی، هدف عملیات «شکستن محاصره آبادان» عنوان شد و از حضور نیرو‌های ارتش، سپاه، نیروی هوایی، هوانیروز و نیرو‌های مردمی در این عملیات یاد شد.

عملیات تمام شده بود، اما هنوز جنگ ادامه داشت. برای فرماندهان، پایان یک عملیات به معنای پایان مأموریت نبود؛ باید نتایج عملیات بررسی می‌شد و درباره ادامه مسیر جنگ تصمیم گرفته می‌شد.

پنج فرمانده راهی تهران شدند

پس از پایان عملیات ثامن‌الائمه، پنج فرمانده ارشد ارتش و سپاه برای بازگشت به تهران و ارائه گزارش عازم شدند. ولی‌الله فلاحی، سیدموسی نامجو، جواد فکوری، یوسف کلاهدوز و محمدعلی جهان‌آرا در میان سرنشینان هواپیمای سی‌۱۳۰ بودند.

در میان آنها، فلاحی ریاست ستاد مشترک ارتش را بر عهده داشت، نامجو وزیر دفاع بود، فکوری از فرماندهان ارشد ارتش، کلاهدوز قائم‌مقام سپاه و جهان‌آرا فرمانده سپاه خرمشهر و آبادان بود. هرکدام از مسیری متفاوت به ساختار فرماندهی جنگ رسیده بودند، اما در یک نقطه مشترک قرار داشتند: جنگ هنوز در سال نخست خود بود و تصمیم‌های مهمی پیش روی فرماندهان قرار داشت.

هواپیمای سی‌۱۳۰ از اهواز عازم تهران شد. پرواز در شامگاه هفتم مهر ۱۳۶۰ در نزدیکی کهریزک دچار سانحه شد و پنج فرمانده ارشد حاضر در آن به شهادت رسیدند. گزارش‌های تاریخی درباره علت این سانحه روایت‌های متفاوتی مطرح کرده‌اند و نمی‌توان بدون استناد به یک بررسی قطعی، یکی از این روایت‌ها را علت نهایی حادثه دانست.

آنچه در تاریخ باقی ماند، فقط نام یک سانحه هوایی نبود؛ در فاصله چند روز پس از شکست حصر آبادان، پنج چهره مهم از ساختار فرماندهی جنگ از میان رفتند؛ اتفاقی که هفتم مهر را به یکی از روز‌های ماندگار تاریخ دفاع مقدس تبدیل کرد.

پنج فرمانده از پنج جایگاه متفاوت آمدند

ولی‌الله فلاحی، سیدموسی نامجو، جواد فکوری، یوسف کلاهدوز و محمدعلی جهان‌آرا جایگاه یکسانی نداشتند. یکی در رأس ساختار ارتش قرار داشت، دیگری مسئولیت وزارت دفاع را بر عهده داشت و دیگران در نیروی هوایی، سپاه و جبهه خرمشهر و آبادان مسئولیت داشتند.

همین تفاوت جایگاه‌ها، تصویری از شرایط فرماندهی در نخستین سال جنگ به دست می‌دهد؛ ساختاری که برای اداره جنگ به هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیرو‌های مسلح نیاز داشت.

عملیات ثامن‌الائمه نیز نمونه‌ای از همین هماهنگی بود. در این عملیات، نیرو‌های ارتش و سپاه در کنار دیگر نیرو‌های حاضر در میدان وارد عمل شدند و در نهایت حصر آبادان شکسته شد.

چند روز بعد، همان فرماندهانی که بخشی از مسئولیت هدایت جنگ را بر عهده داشتند، در یک پرواز کنار هم قرار گرفتند؛ پروازی که قرار بود آنها را از جبهه به تهران بازگرداند، اما خود به بخشی از تاریخ جنگ تبدیل شد.

هفتم مهر فقط یک تاریخ در تقویم نیست

عنوان «فرماندهان، عزت‌مداران و حماسه‌آفرینان» وقتی در کنار هفتم مهر قرار می‌گیرد، مخاطب را به همین نقطه تاریخی بازمی‌گرداند؛ به فرماندهانی که در نخستین سال جنگ، مسئولیت‌هایی سنگین بر عهده داشتند و نامشان با عملیات ثامن‌الائمه و حوادث پس از آن گره خورد.

هفتم مهر ۱۳۶۰ را نمی‌توان جدا از پنجم مهر و عملیات ثامن‌الائمه روایت کرد. یکی از این دو تاریخ به شکسته‌شدن حصر آبادان مربوط است و دیگری به حادثه‌ای که چند روز بعد، پنج فرمانده ارشد را از صحنه جنگ گرفت.

شاید همین فاصله کوتاه میان یک پیروزی عملیاتی و یک حادثه تلخ، تصویر دقیق‌تری از روز‌های نخست جنگ به دست دهد؛ روز‌هایی که یک مأموریت می‌توانست در چند ساعت پایان یابد، اما پیامد‌های آن سال‌ها در حافظه تاریخی کشور باقی بماند.

هفتم مهر، یادآور نام فلاحی، نامجو، فکوری، کلاهدوز و جهان‌آراست؛ پنج فرماندهی که پس از شکست حصر آبادان راهی تهران شدند و در همان مسیر، نامشان از میدان جنگ به تاریخ پیوند خورد.

انتهای پیام/