یادداشت نهاد نمایندگی دانشگاه کردستان؛ «کردستان در گستره جغرافیای تمدن اسلامی»

به گزارش دفاع‌پرس از کردستان، حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر «عابدین رستمی» مسئول نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه کردستان، در یادداشتی با عنوان «کُردستان در گستره جغرافیای تمدن اسلامی» نوشت:

 

 

برای تبیین جایگاه کردستان در تمدن اسلامی، بهتر است از یک نکته اساسی آغاز کنیم: «کردستان» به معنای جغرافیای فرهنگی و تاریخی، با مرز‌های سیاسی امروزی یکسان نیست. مناطق کردنشین در طول تاریخ در گستره‌ای میان آناتولی شرقی، شمال بین‌النهرین و غرب فلات ایران قرار داشته‌اند و به همین دلیل با چند حوزه مهم تمدنی ارتباط داشته‌اند.

 

۱. کردستان؛ در تقاطع چند حوزه تمدنی

موقعیت جغرافیایی کردستان باعث شده این منطقه محل اتصال و تعامل چند حوزه باشد: فلات ایران ← بین‌النهرین ← آناتولی ← شام.

 

پس از گسترش اسلام، این موقعیت اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ زیرا کردستان در مسیر ارتباطی میان مراکز مهم جهان اسلام قرار گرفت.

 

شهر‌هایی مانند موصل، اربیل، دیاربکر، جزیره، حران، سنندج و شهر‌های غرب ایران در دوره‌های مختلف در شبکه‌های اقتصادی، علمی و فرهنگی منطقه نقش داشته‌اند.

 

۲. کردستان؛ پل ارتباطی شرق و غرب جهان اسلام

یکی از کارکرد‌های مهم این جغرافیا، انتقال و تبادل اندیشه بوده است. عالمان، بازرگانان، صوفیان، ادیبان و دانشجویان میان مراکز علمی مختلف رفت‌وآمد می‌کردند؛ بنابراین فرهنگ اسلامی در کردستان یک فرهنگ منزوی و بسته نبود؛ بلکه از طریق شبکه‌های علمی و اجتماعی با سایر بخش‌های جهان اسلام ارتباط داشت.

‌

می‌توان گفت: کردستان در جغرافیای تمدن اسلامی، بیشتر یک «منطقه پیونددهنده» است تا یک منطقه منفصل.

 

۳. شهر و مدرسه؛ دو عنصر مهم تمدنی

تمدن اسلامی تنها در پایتخت‌ها شکل نگرفت. بخش مهمی از آن در شهر‌های کوچک و متوسط و از طریق مسجد، مدرسه، بازار و شبکه علما شکل گرفت.

 

در مناطق کردنشین نیز مدارس دینی و مراکز علمی به تدریج به کانون‌هایی برای: آموزش قرآن و حدیث - فقه و اصول - کلام - ادبیات عرب و فارسی و کردی - عرفان - انتقال و نگهداری کتاب تبدیل شدند؛ بنابراین برای شناخت جایگاه کردستان در تمدن اسلامی، تاریخ مدارس و عالمان منطقه موضوعی بسیار مهم است.

 

۴. کردستان و تولید دانش اسلامی

نقش کردستان در تمدن اسلامی صرفاً نقش «دریافت‌کننده» فرهنگ اسلامی نبود. در طول قرون، دانشمندان و ادیبان برخاسته از مناطق کردنشین یا مرتبط با این حوزه در رشته‌های گوناگون فعالیت کرده‌اند.

 

برای نمونه، در یک مطالعه علمی می‌توان شخصیت‌ها را در چهار گروه بررسی کرد: عالمان علوم دینی ـ محدثان ـ ادیبان ـ عارفان، و سپس آثار آنان را بررسی کرد تا سهم واقعی منطقه در تمدن اسلامی روشن شود.

 

۵. نقش زبان‌ها در انتقال تمدن

یکی از ویژگی‌های مهم کردستان، چندزبانی تاریخی آن است. زبان‌های کردی، فارسی و عربی و در بخش‌هایی زبان‌های دیگر منطقه، در دوره‌های مختلف حامل ارتباطات علمی و فرهنگی بوده‌اند.

 

این نکته از نظر تمدنی مهم است؛ زیرا تمدن اسلامی از ابتدا یک تمدن تک‌زبانی نبود. قرآن و علوم دینی عمدتاً با زبان عربی منتقل می‌شدند، اما اندیشه اسلامی در سرزمین‌های مختلف به زبان‌های محلی و منطقه‌ای نیز بازتولید می‌شد.

 

۶. کردستان و تنوع مذهبی در جهان اسلام

یکی از ظرفیت‌های مهم این منطقه، تجربه تاریخی حضور مذاهب مختلف اسلامی است. در بخش‌های مختلف کردستان، به‌ویژه در دوره‌های متأخر، مذاهب اهل‌سنت حضور گسترده داشته‌اند و در کنار آنها مناطق و جوامع شیعی نیز وجود داشته‌اند.

 

این تنوع را می‌توان از منظر تمدنی بررسی کرد: وحدت در اصول، تنوع در تجربه تاریخی و فرهنگی. این رویکرد امروز نیز می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگوی علمی مذاهب اسلامی باشد.

 

۷. کردستان و تمدن ایرانی ـ اسلامی

یک نکته مهم در تبیین علمی موضوع این است که نباید «تمدن اسلامی» را در برابر «تمدن ایرانی» قرار داد.

در بخش بزرگی از تاریخ، تمدن ایرانی و تمدن اسلامی در هم تنیده بوده‌اند.

 

کردستان نیز در همین بستر قرار داشته است؛ یعنی بخشی از میراث فرهنگی منطقه را باید همزمان در نسبت با: هویت کردی + میراث ایرانی + تمدن اسلامی؛ مطالعه کرد.

 

البته این سه مفهوم کاملاً هم‌معنا نیستند و نباید تفاوت‌های تاریخی آنها را نادیده گرفت. کردستان را نباید صرفاً در حاشیه جغرافیای تمدن اسلامی دید. 

 

این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی، شبکه‌های علمی و تجاری، حضور عالمان و مدارس و تنوع فرهنگی و مذهبی، یکی از حوزه‌های مهم تعامل تمدنی در جهان اسلام بوده است. 

 

مسئله امروز ما صرفاً شناخت این گذشته نیست؛ بلکه باید پرسید چگونه می‌توان این میراث تاریخی را به سرمایه‌ای برای علم، گفت‌و‌گو، همزیستی و پیشرفت در کردستان معاصر تبدیل کرد.

 

انتهای پیام/