اندیشکده نشنال اینترست: صنعت هسته‌ای ایران نابودشدنی نیست
گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: آمریکا در حالی با چالش‌های کلان و دغدغه‌های امنیتی و فناورانه در سطح بین‌المللی دست‌به‌گریبان است که سیاست‌گذاری‌های کلان دولت این کشور در قبال مسائل راهبردی، این روز‌ها کانون توجه ناظران و کارشناسان سیاسی قرار گرفته است. رویکرد همزمان کاخ سفید در قبال پرونده هسته‌ای ایران و پدیده نوظهور هوش مصنوعی، زوایای تازه‌ای از چالش‌های پیش‌روی دستگاه سیاست خارجی و امنیتی آمریکا را نمایان کرده است؛ مسائلی که واشنگتن در برخورد با آنها هوشمندی و کفایت لازم را از خود نشان نداده است.
در همین راستا، اندیشکده «نشنال اینترست» در این رابطه تحلیلی ارائه کرده است؛ این تحلیل ضمن بررسی مواضع جنجالی دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا پیرامون لزوم ممانعت از دستیابی ایران به تسلیحات اتمی و مقایسه آن با سناریوی کره شمالی، به تناقضات رویکرد واشنگتن در قبال خطرات و کنترل هوش مصنوعی در رقابت تنگاتنگ با چین پرداخته و دیدگاه‌های مختلف را پیرامون پیامد‌های امنیتی و چالش‌های نظارتی این دو حوزه کلیدی ارزیابی کرده است.
متن کامل این تحلیل بدین شرح است:
یک پرسش فرضی که همچنان مطرح می‌شود این است که آیا ترجیح می‌دهید مورد حمله یک تمساح قرار بگیرید یا یک کوسه؟ اگرچه نظر «کارشناسان» این است که تمساح‌ها انسان را طعمه‌ای عادی می‌دانند در حالی که کوسه‌ها معمولاً به اشتباه انسان را گاز می‌گیرند، اما هیچ‌یک از این دو گزینه حتی اندکی هم مطلوب به نظر نمی‌رسد.
پس از رخ‌دادن وقایع گوناگون سیاسی و فناورانه در سراسر جهان، اکنون می‌توان یک سناریوی فرضی جدید را مطرح کرد: آیا آمریکا ترجیح می‌دهد با خطر جنگ هسته‌ای با ایران رو‌به‌رو شود یا با خطر احتمالی انقراض به دست هوش مصنوعی؟ هر دو مورد، تهدید‌هایی بسیار جدی به نظر می‌رسند. با این حال، دونالد ترامپ در تناقضی آشکار، در حالی‌که فشار اقتصادی بر مردم آمریکا را به علت جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، امری قابل قبول می‌داند، خطر هوش مصنوعی را ناچیز جلوه می‌دهد.
رئیس جمهور آمریکا در جریان سفر اخیرش به ایرلند در دیدار با خبرنگاران اظهار داشت: «ما در زمینه هوش مصنوعی از چین پیشی گرفته‌ایم و پیشرفته‌ترین کشور جهان هستیم؛ همچنین ما اراده داریم که این وضعیت را حفظ کنیم، چرا که هر کس در رقابت هوش مصنوعی پیروز شود، برنده نهایی رقابت جهانی خواهد بود. ما می‌توانیم چارچوب‌های نظارتی و حفاظتی تعیین کنیم و اقداماتی از این دست انجام دهیم، اما فکر می‌کنم کسانی که لزوم نظارت بر هوش مصنوعی را مطرح می‌کنند، نیات مثبتی از این تقاضا ندارند».
دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، همواره کابوسی امنیتی برای آمریکا و به ویژه برای نزدیک‌ترین متحد آمریکا در غرب آسیا یعنی اسرائیل به شمار می‌رود. ترامپ اولین رئیس‌جمهوری نبوده که از لزوم عدم دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای سخن گفته است و قطعا آخرین رئیس جمهور نیز نخواهد بود.
با این حال، «هرگز» بازه زمانی بسیار طولانی‌ای است؛ سازوکار ساخت سلاح هسته‌ای دیگر یک راز به‌شدت محافظت‌شده نیست. اگر کشوری با قدرت متوسط علمی و فناوری، مصمم به ساخت سلاح هسته‌ای باشد، جلوگیری از اقدام آن بسیار دشوار خواهد بود. اولین سلاح‌های هسته‌ای در زمانی قبل از توسعه هوش مصنوعی ساخته شدند، بنابراین توسعه سلاح‌های بعدی با کمک هوش مصنوعی بسیار آسان‌تر خواهد بود.
به عنوان مثال، پاکستان در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ بدون کمک گرفتن از فناوری‌های موجود، اقدام به ساخت سلاح‌های هسته‌ای کرد. این در حالی است که ایران محاسبات بسیار پیچیده‌تر، سطح علمی بسیار بالاتر، سال‌ها تجربه فعالیت هسته‌ای و امکان بهره‌برداری از هوش مصنوعی را داراست.
مسلما قرار نیست که هوش مصنوعی یک سلاح هسته‌ای کامل را در اختیار تهران قرار دهد، اما دانشمندان ایرانی مطمئناً می‌توانند از ابزار‌های تقویت‌شده با هوش مصنوعی به طور فزاینده‌ای برای کار سریع‌تر، تجزیه و تحلیل اطلاعات بیشتر، آزمایش راه‌حل‌های ممکن و حل مشکلات فنی با کارایی بیشتر نسبت به دانشمندان نسل پیش استفاده کنند.
علاوه بر این، این سخن که تهران هرگز نمی‌تواند سلاح هسته‌ای داشته باشد، سخنی غیر واقعی به شمار می‌رود. حقیقت آن است که اگر ایران مصمم به توسعه سلاح‌های هسته‌ای باشد، علی‌رغم تمام تلاش‌های آمریکا و اسرائیل، دیر یا زود این کار را انجام خواهد داد.
درست است که تأسیسات هسته‌ای را می‌توان بمباران و سانتریفیوژ‌ها را نابود کرد، اما دانشمندان ایرانی که دارای دانش هسته‌ای هستند را نمی‌توان منقرض کرد. مهندسان ایرانی سال‌ها روی بخش‌های مختلف این برنامه کار کرده‌اند و این کشور دهه‌ها تجربه اندوخته است. اگر تهران تصمیم به بازسازی تاسیسات هسته‌ای خود بگیرد، واشنگتن باید تصمیم بگیرد که آیا دوباره حمله کند یا خیر. ایران همچنین می‌تواند کار‌های بیشتری را به زیر زمین منتقل کند، آن را در سایت‌های کوچک‌تر پخش کند، پنهان‌کاری خود را افزایش بخشد و منتظر لحظه‌ای مساعدتر برای علنی‌کردن فعالیت خود بماند.
ممکن است تاریخ برای ایران در حال تکرار باشد. در طول دهه ۱۹۹۰، کره شمالی راکتور‌های تولید پلوتونیوم را در مرکز تحقیقات علمی هسته‌ای «یونگ‌بیون» ساخت. این کشور توافق‌نامه‌های بین‌المللی منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا کرد و سپس آنها را نقض کرد.
پیونگ یانگ پس از آنکه در طول دهه ۱۹۹۰ بار‌ها تهدید به خروج از «پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای» کرده بود، سرانجام در سال ۲۰۰۳ رسماً از این توافق خارج شد. دو سال بعد، این کشور برای نخستین بار علناً اعلام کرد که سلاح‌های هسته‌ای عملیاتی ساخته است و در اکتبر ۲۰۰۶ نخستین آزمایش خود را انجام داد. اکنون که کره شمالی دارای سلاح هسته‌ای است، گزینه‌های پیش روی آمریکا بسیار پیچیده‌تر شده‌اند.
تجهیز کره‌شمالی به سلاح هسته‌ای باعث شده است که ترامپ، مجبور به تن دادن به مذاکره با این کشور شود، زیرا نمی‌تواند ریسک نابود شدن شبه جزیره کره را در یک جنگ ویرانگر هسته‌ای بپذیرد، بنابراین با زرادخانه هسته‌ای پیونگ‌یانگ کنار می‌آید. ترامپ نمی‌خواهد که ایران به کشور دیگری تبدیل شود که واشنگتن مجبور باشد یاد بگیرد با زرادخانه هسته‌ای آن زندگی کند.
با این حال، مشخص است که علی‌رغم فهم ترامپ از مفهوم قدرت، وی به درستی در رابطه با میزان توانایی یک رئیس جمهور توجیه نشده است؛ او سال‌هاست که می‌گوید ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست نخواهد یافت، اما متوجه نیست که با وجود تمامی سختی‌هایی که به شهروندان آمریکایی در جریان جنگ منطقه‌ای ایران تحمیل کرده است، قادر نخواهد بود که مانع از دستیابی یک کشور مستقل به سطحی از فناوری تسلیحاتی شود.
این در حالی است که تنها پاسخ ترامپ به گرانی سوخت که مقدمه‌ای بر گرانی سایر اقلام در آمریکا شده است، انداختن توپ در زمین اوکراین است، وی با بی‌اهمیت دانستن جنگ منطقه‌ای و انسداد تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح ایران، علت گرانی سوخت را حملات اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه می‌داند. وی همچنین افت توان مالی شهروندان آمریکایی در ماه‌های اخیر را یک دروغ و فریب بزرگ خوانده است، البته آن چیزی که ترامپ آن را فریب می‌خواند، در حال از بین بردن کنترل جمهوری‌خواهان بر مجلس نمایندگان و احتمالا سنا است.
با این وجود، آنچه برای کارشناسان و تحلیلگران گیج کننده است بی‌تفاوتی ترامپ نسبت به تهدید هوش مصنوعی است. اینکه کاخ سفید نگرانی‌های مربوط به هوش مصنوعی را یک فریب بنامد، کشور را بدون موضع منسجمی در مورد یک تهدید مستند و رو به رشد رها می‌کند.
جای تعجب است که در حالی که شرکت‌های توسعه دهنده هوش مصنوعی نسبت به توسعه بی حد و مرز این فناوری هشدار می‌دهند، یک فعال بازار املاک و مستغلات، احساس می‌کند که فهم بیشتری از متخصصان این حوزه داراست و خطرات هوش مصنوعی را فریب می‌داند.
با این حال، «کوین سوراس»، مدیرعامل ارائه‌دهنده امنیت بیومتریک «توکن‌کور»، معتقد است که دولت ترامپ این تهدید را به طور کامل نادیده نگرفته است. وی در این رابطه تاکید کرد: فرایند حاکم بر کاخ سفید پیچیده‌تر از آن است که صرفاً با یک اظهار نظر از رئیس جمهور پرونده یک مسئله تخصصی را مختومه اعلام کند؛ دستور اجرایی صادر شده در ژوئن به صراحت خطرات سایبری پیشرفته هوش مصنوعی را به رسمیت می‌شناسد و فرآیند‌های آزمایش و بررسی در این زمینه را ایجاد می‌کند، در چنین شرایطی اظهار نظر یک رئیس جمهور نمی‌تواند تاثیر چندانی بر این روند ایجاد کند.
تفاوت عمده وضعیت توسعه هوش مصنوعی با برنامه هسته‌ای ایران در این است که آمریکا به‌شدت در حال رقابت با رقبای بالقوه‌ای همچون چین است. تا زمانی که در رابطه با توسعه هوش مصنوعی یک تفاهم جهانی حاصل نشود، حتی اگر آمریکا تدابیر نظارتی و حفاظتی (موسوم به «گاردریل») را اعمال کند، تهدید هوش مصنوعی همچنان پابرجا خواهد ماند.
جهان درگیر یک مسابقه بزرگ برای تعیین پیشروترین کشور در یکی از مهم‌ترین فناوری‌های عصر خود است؛ فناوری‌ای که هم برای اهداف مخرب و هم برای اکتشافات علمی عمیقی که توازن ژئوپلیتیک را به‌طور اساسی تغییر می‌دهند، به کار گرفته خواهد شد. این مسابقه بزرگ، لزومِ برخورداری از مهندسی قوی را ایجاب می‌کند. در چنین وضعیتی هیچ کشوری به صورت داوطلبانه با ایجاد قوانین دست و پاگیر، سرعت خود را در چنین مسابقه‌ای کاهش نمی‌دهد.
حتی اگر روند توسعه هوش مصنوعی فردا کند شود، اقدامات امنیتی کشور‌ها باید شتاب بگیرند. ما نمی‌توانیم با همان سرعتی حرکت کنیم که فناوریِ تحتِ حفاظت ما پیش می‌رود. صرف‌نظر از تصمیماتی که شرکت‌های هوش مصنوعی اتخاذ می‌کنند، وظیفه تأمین امنیت این سیستم‌ها عملاً ده برابر دشوارتر شده است.
با این حال، بعید است که شاهد کند شدن هماهنگ و جهانی توسعه هوش مصنوعی باشیم؛ یکی از دلایل رخ ندادن این موضوع این است که راستی‌آزمایی یا اعمال چنین محدودیتی، آن هم در شرایطی که کشور‌ها و شرکت‌ها برای دستیابی به مدل‌های برتر با یکدیگر رقابت می‌کنند، دشوار خواهد بود. درست همان‌طور که کره شمالی با وجود پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای به توسعه تسلیحات هسته‌ای ادامه داد و ایران نیز در صورت اراده، قادر به انجام این کار خواهد بود.
به بیان دیگر، مسئله‌ی اصلی این نیست که آیا می‌توان جلوی توسعه هوش مصنوعی را گرفت یا خیر؛ چرا که چنین کاری ممکن نیست. بلکه مسئله این است که آیا دسترسی‌ها، مجوز‌ها و سازوکار‌های احراز هویت به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که مانع از آن شوند تا یک سیستم هوش مصنوعی، برای بشریت خطرآفرین شود یا خیر.
ترامپ مدعی شده بود که ایران «دو یا شاید سه هفته تا داشتن سلاح هسته‌ای» فاصله دارد و از این ادعا برای توجیه حملات نظامی استفاده کرد، با این حال، به گفته آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و کارشناسان، هیچ مدرکی دال بر یک برنامه تسلیحاتی فعال و ساختاریافته یا ساخت قریب‌الوقوع سلاح هسته‌ای توسط ایران وجود نداشت.
ترامپ همچنین معتقد است که تهران در صورت تجهیز به سلاح هسته‌ای از این سلاح استفاده خواهد کرد، اما شواهد برعکس است. اکثر کارشناسان و آژانس‌های اطلاعاتی ارزیابی می‌کنند که بعید است ایران به کشوری حمله هسته‌ای انجام دهد. در عوض، آنها ممکن است همان رویکرد کره شمالی را در پیش بگیرند، یعنی استفاده از سلاح‌های هسته‌ای به عنوان آخرین راه حل برای تضمین عدم تلاش خارجی برای تغییر حکومت.
داشتن سلاح هسته‌ای ایران یک نتیجه قطعی نیست، اما توقف آن بدون تغییر حکومت، که اکنون بعید به نظر می‌رسد، غیر ممکن است. در مقابل، ایران می‌تواند به یادگیری، بازسازی، مخفی‌کاری بیشتر و بهره‌گیری از پیشرفت‌های تکنولوژیکی که حل مشکلات علمی و مهندسی را آسان‌تر می‌کند، ادامه دهد. وضعیت تهدید هوش مصنوعی وضعیتی است که باید از برنامه هسته‌ای ایران جدی‌تر گرفته شود، اما ترس ترامپ از اینکه چین بتواند دست بالا را به دست آورد، مانع از تلاش‌ها برای کندکردن سرعت توسعه هوش مصنوعی شده است.
خبر خوب این است که تا این مرحله، عوامل هوش مصنوعی مشاهده نشده‌اند که پتانسیل ایجاد خطر جدی برای انسان‌ها داشته باشند، این مدل‌ها بر روی تحقیقات امنیتی و کد‌های تولید شده توسط انسان توسعه یافته‌اند.
هیچ ارتش رباتیکی به این زودی برای انسان خطرآفرین نخواهد شد، اما خطر در اینجاست که هوش مصنوعی سرعت پیشرفت غیرقابل تصوری داشته و حاشیه امنیتی نسبت به آینده این فناوری وجود ندارد. از سوی دیگر، این فناوری برخلاف فناوری هسته‌ای از مرحله کنترل‌پذیری خارج شده و امکانی برای کنترل یا توقف در توسعه آن دیده نمی‌شود. مقررات، حتی در صورت تصویب نمی‌توانند هوش مصنوعی را به روشی که منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای موفق شد، دچار توقف کند.
انتهای پیام/ 999
