پایان ماه عسل اردوغان و علی‌اف
گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: رابطه راهبردی و دیرینه ترکیه و جمهوری آذربایجان که همواره با شعار سنتی «یک ملت، دو دولت» توصیف می‌شد، اخیرا شاهد جوشش تنش‌های انباشته‌شده و اختلاف‌نظر‌های عمیقی بوده است. در حالی که آنکارا همچنان تمایل دارد نقش برادر بزرگ‌تر را در معادلات دوجانبه ایفا کند، اتخاذ رویکردی مستقل و خودسرانه از سوی باکو در سیاست خارجی، ترک‌هایی جدی در این اتحاد استراتژیک ایجاد کرده است. این شکاف‌ها که در حوزه‌های حقوق مذهبی، روابط با رژیم صهیونیستی و مناقشات منطقه‌ای سر باز کرده‌اند، نشان‌دهنده پویایی جدید و قدرت‌طلبانه در رویکرد ژئوپلیتیکی جمهوری آذربایجان است.
کانون آغازین این جنجال‌های اخیر، تصمیم جنجالی دولت آذربایجان در اعمال ممنوعیت پوشش حجاب در مدارس این کشور بوده است. این مسئله موجی از واکنش‌های تند را در ترکیه برانگیخت. «رجب طیب اردوغان» رئیس‌جمهور ترکیه، در جریان مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سپتامبر گذشته، بدون نام بردن مستقیم از باکو، محدودیت‌های اعمال‌شده بر حجاب را حمله‌ای به حقوق بنیادین زنان و مصداقی از اسلام‌ستیزی خواند.
همزمان، احزاب حاکم و رسانه‌های نزدیک به حزب «عدالت و توسعه» به همراه گروه‌های مذهبی در ترکیه با برگزاری تجمعاتی در برابر کنسولگری آذربایجان در استانبول، به شدت به این سیاست انتقاد کردند. برخی سخنرانان در این تجمعات با صراحت اعلام کردند کشوری که دست به سرکوب مذهبی می‌زند و همزمان با صهیونیست‌ها همکاری می‌کند، دیگر لایق عنوان کشور برادر نیست.
یکی دیگر از محور‌های اصلی اصطکاک میان دو کشور، ائتلاف جمهوری آذربایجان با رژیم صهیونیستی است. در شرایطی که جهان اسلام و به‌ویژه ترکیه مواضع بسیار تندی علیه جنگ غزه و کشتار غیرنظامیان فلسطینی توسط ارتش رژیم اشغالگر اتخاذ کرده‌اند، باکو سیاست جانبداری از اسرائیل را در پیش گرفته است.
وابستگی ارتش آذربایجان به تسلیحات اسرائیلی برای نوسازی قوا و وابستگی شدید انرژی اسرائیل به سوخت‌های فسیلی باکو، رابطه این دو را تحکیم کرده است. حضور نمایندگان آذربایجان در سالن سازمان ملل و امتناع از ترک سخنرانی بنیامین نتانیاهو نیز خشم محافل مذهبی و سیاسی ترکیه را برانگیخت و منتقدان در آنکارا، باکو را به هم‌پیمانی با قاتلان متهم کردند. حتی تلاش‌های پشت پرده باکو برای میانجی‌گری میان آنکارا و تل‌آویو نیز نتوانسته حس منفی و نگاه منتقدانه ترکیه به آذربایجان را به خاطر ارتباطات نزدیکش با اسرائیل بهبود ببخشد.
فراتر از مسائل مذهبی و منطقه‌ای، تنش در روایت تاریخی پیرامون جنگ دوم قره‌باغ نیز به این واگرایی دامن زده است. «الهام علی‌اف»، رئیس‌جمهور آذربایجان، اخیرا در سخنانی با چرخشی آشکار نسبت به مواضع قبلی خود ادعا کرد که باکو در جنگ سال ۲۰۲۰ کاملا به تنهایی و بدون هیچ کمکی به پیروزی رسیده است؛ بیانیه‌ای که تناقض آشکاری با قدردانی‌های مکرر پیشین او از حمایت‌های همه‌جانبه نظامی و سیاسی ترکیه دارد. این اظهارات با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شده و نشان‌دهنده تقلا و خودبزرگ‌بینی فزاینده باکو به عنوان یک بازیگر مستبد منطقه‌ای است که نمی‌خواهد تحت سایه سنگین آنکارا تعریف شود.
همچنین، موضوع عادی‌سازی روابط ترکیه با ارمنستان پس از تحولات سال ۲۰۲۳ میلادی نیز به عنوان منبع اصطکاکی دیگر مطرح است. در حالی که ترکیه به دنبال گشایش مرز‌ها و بازسازی مناسبات خود با ایروان است، باکو همواره اصرار دارد که هرگونه تنش‌زدایی میان آنکارا و ایروان باید منوط و گره‌خورده به روند صلح دوجانبه خود آذربایجان با ارمنستان باشد.
علاوه بر این موارد، موضوع گام‌های جدید آنکارا برای عادی‌سازی روابط با ارمنستان پس از تحولات و تحرکات سال ۲۰۲۳ میلادی، به یکی دیگر از نقاط اصطکاک کلیدی میان دو طرف تبدیل شده است. پس از بازپس‌گیری قره‌باغ، ترکیه تمایل بی‌سابقه‌ای برای بازگشایی مرز‌های زمینی مسدودشده از سال ۱۹۹۳، احیای خطوط ترانزیتی و برقراری مناسبات دیپلماتیک با ایروان نشان داده است.
این در حالی است که باکو رویکرد متفاوتی دارد. مقامات جمهوری آذربایجان همواره اصرار داشته‌اند که هرگونه تنش‌زدایی و گشایش مرزی میان ترکیه و ارمنستان باید کاملا منوط به امضای یک پیمان صلح جامع و دوجانبه میان باکو و ایروان باشد. باکو نگران است که دستیابی سریع‌تر ارمنستان به دستاورد‌های دیپلماتیک و اقتصادی از سوی ترکیه، اهرم فشار آذربایجان را در مذاکرات صلح با ایروان تضعیف کند و از همین رو، این شتاب آنکارا را با بدبینی و ناخرسندی عمیقی دنبال می‌کند.
اگرچه مقامات ارشد دو کشور تا کنون با خویشتن‌داری تلاش کرده‌اند از حملات لفظی مستقیم به یکدیگر پرهیز کنند و رسانه‌های دولتی باکو این مناقشات را تنها حاصل فضاسازی‌های رسانه‌ای ترکیه بدانند، اما این تنش‌ها چهره‌ای تازه از روابط دو جانبه را به نمایش گذاشته است. با وجود قرارداد‌های کلان اقتصادی در حوزه گاز و امضای توافق‌نامه‌های دفاعی جدید، این واقعیت به وضوح نشان داده می‌شود که جمهوری آذربایجان دیگر تنها پیرو بی‌چون‌وچلای سیاست‌های آنکارا نیست و مصمم است با اتکا به منابع انرژی و موقعیت ژئوپلیتیک خود، سیاستی مستقل در قبال مسائل منطقه‌ای و جهانی پیش بگیرد.
انتهای پیام/ ۴۶۱
