ایران محور معادلات جدید امنیتی جهان

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس - سعید شهرابی فراهانی؛ سفر مقامات ارشد امنیتی و دفاعی عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه به تهران در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، در شرایطی انجام شد که منطقه غرب آسیا با تنش‌های نظامی، نگرانی از گسترش درگیری‌ها و تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از بازگشت جنگ روبه‌رو است. اهمیت این سفر زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم این سه کشور در اوت ۲۰۲۶ توافق دفاع مشترک مکه را امضا کرده بودند؛ توافقی که بر تقویت همکاری دفاعی و تلقی حمله به یکی از اعضا به‌عنوان حمله به همه اعضا تأکید دارد. اکنون نمایندگان همین سه کشور برای گفت‌و‌گو درباره امنیت منطقه‌ای با مقامات ایران در تهران دیدار کرده‌اند. این تحول، از منظر راهبردی، حامل پیام‌های مهمی درباره جایگاه ایران در معادلات آینده منطقه است.

۱. تهران؛ بازیگری که نمی‌توان از معادلات امنیتی منطقه حذف کرد

نخستین پیام این دیدار، اهمیت نقش ایران در هرگونه ترتیبات امنیتی پایدار در غرب آسیاست. جغرافیای راهبردی ایران، جمعیت، منابع انرژی، توانمندی‌های نظامی و موقعیت آن در مجاورت خلیج فارس و تنگه هرمز، عواملی هستند که نادیده‌گرفتن تهران را برای هر طرح امنیتی منطقه‌ای دشوار می‌کنند. حضور نمایندگان سه کشور مهم منطقه در پایتخت ایران را می‌توان نشانه‌ای از پذیرش ضرورت گفت‌و‌گو با تهران دانست؛ هرچند این دیدار به‌تنهایی به معنای هم‌پیمانی سیاسی یا نظامی این کشور‌ها با ایران نیست. نکته اساسی آن است که حتی کشور‌هایی که ترتیبات دفاعی مستقلی ایجاد می‌کنند، برای مدیریت بحران‌های فراگیر منطقه‌ای همچنان به گفت‌و‌گو با ایران نیاز دارند.

۲. توافق دفاعی مکه و واقعیت‌های پیچیده امنیت منطقه

امضای توافق دفاع مشترک میان عربستان، پاکستان و ترکیه نشان داد که این کشور‌ها در پی افزایش هماهنگی دفاعی و تقویت بازدارندگی جمعی هستند. بااین‌حال، تشکیل یک پیمان دفاعی به‌خودی‌خود به معنای حل تمام تهدید‌های امنیتی نیست؛ زیرا بحران‌های منطقه‌ای ماهیتی چندلایه دارند و از رقابت‌های سیاسی، منازعات مرزی، تهدید‌های موشکی، ناامنی دریایی و اختلافات ژئوپلیتیکی تأثیر می‌پذیرند. از این منظر، گفت‌و‌گو با ایران را می‌توان مکمل تلاش‌های این کشور‌ها برای مدیریت خطر‌های منطقه‌ای دانست. واقعیت راهبردی آن است که هیچ سازوکار دفاعی، بدون شناخت ظرفیت‌ها و ملاحظات امنیتی بازیگران اصلی پیرامون خود، نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده ثبات باشد.

۳. بازدارندگی ایران؛ از توان نظامی تا قدرت چانه‌زنی

قدرت دفاعی زمانی به سرمایه راهبردی تبدیل می‌شود که بتواند هزینه محاسبات اشتباه طرف مقابل را افزایش دهد، احتمال تعرض را کاهش دهد و موقعیت کشور را در مذاکرات تقویت کند. در این چارچوب، توان موشکی، پهپادی، ظرفیت‌های دفاعی و موقعیت جغرافیایی ایران از جمله عواملی هستند که در محاسبات امنیتی منطقه‌ای اهمیت دارند. بااین‌حال، بازدارندگی پایدار صرفاً با ابزار نظامی سنجیده نمی‌شود. انسجام داخلی، توان اقتصادی، فناوری، تاب‌آوری زیرساخت‌ها، دیپلماسی فعال و مدیریت تنش نیز از اجزای اساسی قدرت ملی به شمار می‌روند. ترکیب این مؤلفه‌هاست که می‌تواند ظرفیت دفاعی را به نفوذ سیاسی و قدرت چانه‌زنی تبدیل کند.

۴. محدودیت‌های اتکای انحصاری به قدرت‌های فرامنطقه‌ای

یکی از درس‌های مهم بحران‌های غرب آسیا آن است که حضور قدرت‌های خارجی الزاماً به معنای رفع همه نگرانی‌های امنیتی کشور‌های منطقه نیست. منافع واشنگتن، تل‌آویو، آنکارا، ریاض، اسلام‌آباد و تهران در همه موضوعات یکسان نیست و هر کشور در نهایت باید پیامد‌های تصمیم‌های امنیتی خود را مدیریت کند. ازاین‌رو، تمایل به گفت‌و‌گو‌های منطقه‌ای می‌تواند نشان‌دهنده توجه بیشتر دولت‌ها به راهکار‌های مکمل و ترتیبات بومی امنیت باشد. این تحول لزوماً به معنای پایان همکاری با آمریکا نیست، اما نشان می‌دهد که برخی بازیگران منطقه‌ای ممکن است برای کاهش خطر‌های ناشی از تشدید تنش، مسیر‌های ارتباطی بیشتری را دنبال کنند.

۵. خلیج فارس و تنگه هرمز؛ پیوند جغرافیا با قدرت راهبردی

اهمیت ایران تنها به توان نظامی آن محدود نمی‌شود. خلیج فارس و تنگه هرمز از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان هستند و هرگونه اختلال در امنیت کشتیرانی این منطقه می‌تواند پیامد‌های اقتصادی فراتر از مرز‌های غرب آسیا داشته باشد. به همین دلیل، امنیت دریایی و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها موضوعی مشترک برای ایران، عربستان، پاکستان، ترکیه و دیگر کشور‌های منطقه است. هر سازوکار موفق امنیتی باید بر کاهش خطر برخورد‌های نظامی، تضمین ارتباطات اضطراری و حفاظت از تجارت و زیرساخت‌های حیاتی تمرکز کند. ایران می‌تواند با تکیه بر موقعیت جغرافیایی خود در این گفت‌و‌گو‌ها نقش مهمی داشته باشد؛ نقشی که مسئولیت بیشتری نیز برای مدیریت تنش ایجاد می‌کند.

۶. فرصت راهبردی ایران در تعامل با همسایگان

تهران می‌تواند از چنین نشست‌هایی برای تبدیل تماس‌های سیاسی به سازوکار‌های عملی استفاده کند؛ از جمله ایجاد کانال‌های دائمی ارتباط نظامی، توافق بر سر اصول عدم تعرض، همکاری در مقابله با قاچاق و تروریسم، حفاظت از مسیر‌های دریایی و تبادل اطلاعات درباره تهدید‌های مشترک. چنین ابتکارهایی، در صورت دستیابی به توافق‌های روشن و قابل اجرا، می‌توانند اعتماد متقابل را افزایش دهند و احتمال محاسبات اشتباه را کاهش دهند. در مقابل، اگر مذاکرات صرفاً در سطح بیانیه‌های سیاسی باقی بماند، نباید از آن انتظار تغییر فوری موازنه امنیتی منطقه را داشت.

۷. مسئله اسرائیل و ضرورت مدیریت تنش

تحولات امنیتی منطقه، از جمله رویارویی ایران و اسرائیل، بر محاسبات دفاعی بسیاری از کشور‌های غرب آسیا تأثیر می‌گذارد. بااین‌حال، عربستان، پاکستان و ترکیه هرکدام منافع و اولویت‌های متفاوتی دارند و نمی‌توان صرف حضور نمایندگان آنها در تهران را به معنای تشکیل یک جبهه مشترک علیه اسرائیل تعبیر کرد. برای ایران، تقویت روابط منطقه‌ای زمانی دستاورد راهبردی پایدار خواهد بود که به کاهش انزوای دیپلماتیک، افزایش ظرفیت مدیریت بحران و ایجاد توافق‌های مشخص منجر شود. حمایت سیاسی از حقوق فلسطینیان نیز می‌تواند در چارچوب گفت‌و‌گو‌های منطقه‌ای دنبال شود، بدون آنکه ضرورت جلوگیری از جنگ گسترده‌تر و حفاظت از غیرنظامیان نادیده گرفته شود.

۸. قدرت منطقه‌ای؛ فراتر از یک رتبه‌بندی تبلیغاتی

تعبیر‌هایی مانند «قدرت چهارم جهان» بدون معیار‌های روشن و ارزیابی مستقل، عنوانی اثبات‌شده در تحلیل‌های بین‌المللی محسوب نمی‌شوند. قدرت کشور‌ها بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌ها، از جمله اقتصاد، فناوری، ظرفیت صنعتی، توان نظامی، نفوذ دیپلماتیک، شبکه همکاری‌ها و تاب‌آوری ملی سنجیده می‌شود. بااین‌حال، ایران ظرفیت‌های مهمی برای ایفای نقش منطقه‌ای دارد و می‌تواند با تقویت اقتصاد، توسعه فناوری، افزایش همکاری‌های همسایگی و مدیریت هوشمندانه بحران‌ها، جایگاه خود را ارتقا دهد. قدرت پایدار زمانی شکل می‌گیرد که توان دفاعی و نفوذ سیاسی با رفاه عمومی، ثبات اقتصادی و اعتماد منطقه‌ای همراه شوند.

۹. آزمون واقعی دیپلماسی تهران

اهمیت اصلی نشست تهران در این است که آیا چهار کشور می‌توانند گفت‌و‌گو را به توافق‌های اجرایی تبدیل کنند یا خیر. ایجاد سازوکار مشورت مستمر، توافق بر سر اصول عدم تعرض، مدیریت بحران‌های مرزی و دریایی و حمایت از مسیر‌های دیپلماتیک، معیار‌های واقعی سنجش موفقیت این ابتکار خواهند بود. اگر این مسیر استمرار یابد، ایران فرصت خواهد داشت تا نقش خود را از یک بازیگر مؤثر در معادلات امنیتی به یکی از مشارکت‌کنندگان فعال در طراحی ترتیبات منطقه‌ای گسترش دهد. چنین نتیجه‌ای نه از طریق شعار، بلکه با دیپلماسی پیگیر، بازدارندگی مسئولانه و توافق‌های قابل سنجش حاصل می‌شود.

۱۰. جمع‌بندی؛ دست برتر ایران در گرو تبدیل ظرفیت به نتیجه

سفر مقامات ارشد عربستان، پاکستان و ترکیه به تهران، تحولی مهم در دیپلماسی امنیتی منطقه است؛ به‌ویژه آنکه این تماس پس از تشکیل پیمان دفاعی سه کشور انجام شده است. این رویداد نشان می‌دهد که اختلافات و رقابت‌ها مانع از آن نیست که بازیگران منطقه‌ای برای مدیریت بحران به گفت‌و‌گو با ایران روی آورند. دست برتر راهبردی ایران زمانی تثبیت می‌شود که ظرفیت دفاعی، موقعیت ژئوپلیتیکی و قدرت دیپلماتیک آن به نتایج ملموس تبدیل شوند: کاهش تهدید‌های نظامی، تقویت روابط همسایگی، حفظ امنیت مسیر‌های انرژی، افزایش قدرت چانه‌زنی و ایجاد ترتیباتی که منافع ملی ایران را تأمین کند. 

پیام نهایی روشن است: ایران برای اثرگذاری بر آینده غرب آسیا از ظرفیت‌های مهمی برخوردار است؛ اما تبدیل این ظرفیت‌ها به برتری پایدار، مستلزم تصمیم‌گیری سنجیده، اقتصاد توانمند، دیپلماسی فعال و سازوکار‌های عملی همکاری منطقه‌ای است. تهران می‌تواند یکی از محور‌های اصلی این معماری امنیتی باشد؛ معماری‌ای که موفقیت آن نه در تشدید تقابل، بلکه در توانایی مدیریت اختلافات و جلوگیری از جنگ‌های تازه سنجیده خواهد شد.

انتهای پیام/ ۱۳۴