حکایت حاج نذیر از کوچه‌های گرگان تا قلب اطلاعات سپاه

«همه ما فدای یک تبسم امام»؛ جمله‌ای که از حاج نذیر به یادگار مانده است؛ جوانی که از کوچه‌های سرخواجه گرگان برخاست و در ۲۷ سالگی به جانشینی و قائم‌مقامی واحد اطلاعات سپاه رسید؛ مردی که سال‌ها کابوس جریان‌های ضدانقلاب بود.
کد خبر: ۸۷۸۹۲۲
تاریخ انتشار: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ - ۱۱:۳۸ - 18November 2026

به گزارش خبرنگار دفاع‌پرس از گلستان، نامش سیدکاظم کاظمی بود، اما دوستان و همرزمانش او را بیشتر با نام «حاج نذیر» می‌شناختند. او در آرادان گرمسار متولد شد، اما در کودکی و سن ۶ سالگی همراه خانواده به گرگان آمد و سال‌های مهم کودکی، نوجوانی و شکل‌گیری شخصیت انقلابی‌اش را در این شهر گذراند.

شهید کاظمی

برای شناخت حاج نذیر باید به سال‌هایی بازگشت که گرگان نیز مانند بسیاری از شهر‌های کشور، در تب‌وتاب مبارزه با رژیم پهلوی قرار داشت؛ سال‌هایی که فضای مذهبی و انقلابی شهر، محافل دینی و مدارس علمیه، در کنار فعالیت‌های فرهنگی، به کانون‌های شکل‌گیری اندیشه و حرکت انقلابی تبدیل شده بودند.

از مدرسه امام صادق (ع) تا کتابخانه مخفی «حُر»

حسن بیارجمندی در گفت‌و‌گو با خبرنگار فارس در گرگان، برای توضیح ریشه‌های فکری و مبارزاتی حاج نذیر، از فضای مذهبی و تربیتی گرگان و ارتباط او با مدرسه علمیه امام صادق (ع) و مرحوم آیت‌الله سیدحبیب‌الله طاهری گرگانی یاد می‌کند.

وی با بیان اینکه مدرسه علمیه امام صادق (ع) در آن سال‌ها تنها محل آموزش علوم دینی نبود تأکید کرد: این مدرسه محفلی برای آشنایی جوانان با اندیشه‌های انقلابی و معارف اسلامی به شمار می‌رفت. 

به روایت بیارجمندی، ارتباط کاظمی با آیت‌الله طاهری و فرزندان او، از جمله سید صادق طاهری و شهید حجت‌الاسلام سیدمحمدطاهر طاهری، در مسیر فکری و مبارزاتی او اثرگذار بود.

او یکی از جلوه‌های این فعالیت‌ها را شکل‌گیری حلقه مطالعاتی و مخفی «حُر» دانست و گفت: گروه موسوم به "حر" جمعی بود که در آن آثار و اندیشه‌های امام خمینی (ره) مطالعه می‌شد و مطالب مورد نیاز برای آگاهی‌بخشی و فعالیت‌های انقلابی تهیه و به صورت اعلامیه و جزوه و ... در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌گرفت.

شهید کاظمی

از شکنجه ساواک تا فعالیت تشکیلاتی در آمریکا

بیارجمندی در تشریح فعالیت‌های آن دوره، به حضور کاظمی در مبارزات پیش از انقلاب و نقش او در انتقال اعلامیه‌های امام خمینی (ره) از قم به گرگان و شهر‌های اطراف اشاره می‌کند. مخالفت با حزب رستاخیز و فعالیت علیه رژیم پهلوی نیز از جمله اقداماتی بود که او را در معرض تعقیب دستگاه امنیتی حکومت قرار داد.

فعالیت‌های مبارزاتی حاج نذیر بدون هزینه نبود. او در جریان مبارزات پیش از انقلاب بازداشت شد و مدتی را در بازداشتگاه‌های گرگان و تهران گذراند. یکی از سخت‌ترین دوره‌های بازداشت او، حدود ۱۰ روز بازجویی و شکنجه در کمیته مشترک ضدخرابکاری تهران بود.

اوکه علی رغم قبولی دانشگاه موفق به حضور در دانشگاه نشده بود، برای ادامه تحصیل راهی آمریکا شد و در رشته مهندسی مکانیک به تحصیل پرداخت؛ اما مهاجرت نیز او را از فعالیت‌های سیاسی و مذهبی و مأموریت اصلی‌اش دور نکرد. حضور در انجمن اسلامی دانشجویان آمریکا و کانادا و فعالیت تشکیلاتی در میان دانشجویان ایرانی خارج از کشور، بخش دیگری از زندگی او را شکل داد.

با پیروزی انقلاب اسلامی، کاظمی تحصیل در خارج از کشور را رها کرد و ۱۲ اسفند ۱۳۵۷ به ایران بازگشت. او به سپاه پاسداران پیوست و خیلی زود در مأموریت‌های اطلاعاتی و امنیتی کشور نقش گرفت.

شهید کاظمی

جانشین و قائم‌مقام اطلاعات سپاه

سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب، با فعالیت گروه‌های مسلح و تشکیلات سیاسی مختلف و درگیری‌های امنیتی در نقاط گوناگون کشور همراه بود. در چنین شرایطی، شکل‌گیری یک ساختار منسجم اطلاعاتی برای شناسایی و مقابله با شبکه‌های سازمان‌یافته اهمیت ویژه‌ای داشت.

واحد اطلاعات سپاه در خرداد ۱۳۵۸ شکل گرفت و کاظمی از نیرو‌هایی بود که در سازماندهی و توسعه آن نقش داشت. او پس از حضور در مأموریت‌های کردستان و نقده، به یکی از چهره‌های اصلی این مجموعه تبدیل شد و در ادامه، مسئولیت جانشینی و قائم‌مقامی واحد اطلاعات سپاه را بر عهده گرفت و به‌ویژه در حوزه شناسایی و مقابله با جریان‌های چپ و مارکسیستی فعالیت می‌کرد.بیارجمندی در توضیح ویژگی‌های کاری کاظمی، بر توان تحلیل و شناخت شبکه‌ها و قدرت طراحی و سازماندهی عملیاتی او تأکید می‌کند و اینگونه ادامه می‌دهد: حاج نذیر صرفاً در اجرای مأموریت‌ها و پیگیری پرونده‌ها نقش نداشت؛ بلکه در شناخت مناسبات تشکیلاتی، کشف ارتباطات پنهان و شناسایی نقاط آسیب‌پذیر گروه‌ها نیز صاحب‌نظر بود.

شهید کاظمی

عملیات امیرالمؤمنین (ع)؛ مأموریت ویژه حاج نذیر

پرونده حزب توده یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های اطلاعات سپاه در سال‌های نخست انقلاب بود؛ پرونده‌ای که به عملیات معروف «امیرالمؤمنین (ع)» و ضربه نهایی به تشکیلات این حزب انجامید.

حاج نذیر مسئول اجرای عملیات امیرالمؤمنین (ع) بود؛ مأموریتی که شناسایی شبکه‌ها، کشف ارتباطات و طراحی ضربه به تشکیلات حزب توده را دربر می‌گرفت. در جریان این پرونده و در گام‌نخست نورالدین کیانوری، دبیر اول حزب توده و همسرش نیز دستگیر شدند.

سردار شیرازی درباره نقش و عملکرد شهید کاظمی در مقابله با این جریان‌ها گفته است: «مدیریت و عملکرد شهید کاظمی باعث شد تا این گروه‌ها و حزب توده ضربه‌های سختی خورده و منهدم شوند.»

شیرازی در توصیف جایگاه این شهید نیز گفته است: «او انصافاً گمنام و مظلوم باقی ماند.» این دو جمله، هم از اثرگذاری حاج نذیر در یکی از پرونده‌های مهم امنیتی آن دوره حکایت دارد و هم به فاصله میان کارنامه او و میزان شناخت عمومی از این چهره اشاره می‌کند؛ پرونده‌ای که بخشی از آن در کتاب «وقت محدود» نیز روایت شده است.

در کنار حاج نذیر، شهید حسن باقری (افشردی) نیز از چهره‌های جوان و اثرگذار عرصه اطلاعاتی انقلاب در آن زمان بود؛ البته در دو حوزه متفاوت. باقری در اطلاعات عملیات و شناسایی میدانی جبهه‌ها نقش برجسته‌ای داشت و کاظمی در حوزه اطلاعات امنیتی و مقابله با شبکه‌های سازمان‌یافته داخلی فعالیت می‌کرد. هر دو، از نسلی بودند که در سال‌های ابتدایی انقلاب مسئولیت‌های سنگین را در سنین جوانی پذیرفتند.

شهید کاظمی

مأموریت در سیستان و بلوچستان؛ از امنیت تا رسیدگی به محرومان

مسئولیت‌های حاج نذیر تنها به واحد اطلاعات سپاه محدود نماند. او در سال ۱۳۶۲ به‌عنوان معاون سیاسی ـ امنیتی استانداری سیستان و بلوچستان منصوب شد؛ استانی که در آن سال‌ها با ناامنی‌های مرزی، فعالیت گروه‌های مسلح و قاچاق مواد مخدر روبه‌رو بود.

حضور در مناطق مرزی و پیگیری مسائل امنیتی، بخش مهمی از مأموریت او در این استان را تشکیل می‌داد. 

با این حال، خاطرات اطرافیانش از حاج نذیر تنها به مسئولیت‌های امنیتی محدود نمی‌شود. در روایت‌های خانوادگی، از مردی سخن گفته شده که در کنار مأموریت‌های دشوار، نسبت به زندگی و مشکلات مردم عادی نیز بی‌تفاوت نبود و حتی در فرصت‌های محدود، به سراغ خانواده‌های نیازمند می‌رفت.

شهید کاظمی

همسری که از زندگی پنهان یک مرد پرمشغله می‌گوید

لیلا مصلایی، همسر شهید کاظمی، در بیان خاطرات خود از زندگی شخصی و خانوادگی او، بخش‌هایی از زندگی مردی را روایت کرده که بیشتر عمرش در مأموریت و دور از خانواده گذشت.

او از مأموریت‌های پی‌درپی، جابه‌جایی محل زندگی و نگرانی‌های امنیتی آن سال‌ها گفته است؛ از اینکه همسرش به دلیل مسئولیت‌های کاری فرصت چندانی برای حضور در کنار خانواده نداشت، اما در همان فرصت‌های محدود نیز به جزئیات زندگی توجه می‌کرد.

مصلایی از مهربانی، آرامش و صبوری کاظمی یاد کرده و گفته است که او هر سال برای تولدش انگشتری می‌خرید؛ انگشتر‌هایی که می‌خواست به تعداد سال‌های زندگی مشترکشان نگه دارد.

یکی از جمله‌هایی که همسر شهید از او نقل کرده، نگاهش به زندگی و مسئولیت را روشن می‌کند: «من ممکن است زیاد زنده نباشم، اما می‌خواهم تا هنگامی که هستم در راه خدا کار کنم.»

از دیگر عبارت‌هایی که در روایت همرزمانش از حاج نذیر نقل شده، این جمله است: «همه ما فدای یک تبسم امام»؛ جمله‌ای که در کنار پیچیدگی مأموریت‌ها و طراحی‌های اطلاعاتی، از ارادت او به امام خمینی (ره) حکایت دارد.

شهید کاظمی

«قهرمان ملی»؛ گواهی همرزمان به جایگاه والای حاج نذیر

با وجود گذشت سال‌ها از شهادت کاظمی، فرماندهان و همکارانش همچنان از نقش او در سال‌های نخست شکل‌گیری نهاد‌های امنیتی کشور یاد می‌کنند.

سردار محمدرضا نقدی در مراسم رونمایی از کتاب «وقت محدود» با اشاره به جایگاه این شهید گفته است: «شهید کاظمی یک قهرمان ملی است که در جامعه ما بسیار مظلوم و غریب است.»

محسن‌رضایی فرمانده سپاه در جنگ تحمیلی نیز او را از پایه‌گذران سیستم اطلاعاتی کشور عنوان‌کرده است. مردی که در سال‌های جوانی مسئولیت‌های مهم اطلاعاتی را بر عهده گرفت، اما نام و کارنامه‌اش به اندازه نقش‌آفرینی‌اش در حافظه عمومی شناخته نشد.

وقت محدود؛ پایان مأموریت در طلائیه

سیدکاظم کاظمی سرانجام دوم شهریور ۱۳۶۴ در منطقه طلائیه و جزیره مجنون، هنگام حضور در مناطق عملیاتی، بر اثر اصابت ترکش خمپاره در حالیکه روی قایق بود به شهادت رسید؛ به گواه همرزمان و همراهان کاظمی؛ آخرین صحنه زندگانی دنیایی او دستانی غرق به خون، اما رو به آسمان و شکر نعمت شهادت بود.

بخشی از زندگی و فعالیت‌های او در کتاب «وقت محدود» به قلم محمدحسن روزی‌طلب روایت شده است؛ اثری که با گفت‌و‌گو با دوستان و همکاران شهید، به بازخوانی ورود او به اطلاعات سپاه، مقابله با گروه پیکار، عملیات امیرالمؤمنین (ع) علیه حزب توده و مأموریت سیستان و بلوچستان پرداخته است.

حاج نذیر هنوز در زادگاهش چهره‌ای کمتر شناخته‌شده است!

بیارجمندی در بخشی از پاسخ به علت این گمنامی، جریان التقاط چپ مارکسیستی را با توجه به فعالیت‌های سال‌های نخست انقلاب در گرگان و فعالیت‌های خاموش آنان در سال‌های بعد، از عوامل اصلی مؤثر در کم رنگ ماندن نام و جایگاه او می‌داند.

شهید کاظمی

مکتبی که همچنان پابرجا و کاظمی‌پرور است

حاج نذیر از محله سرخواجه گرگان برخاست؛ در فضای مذهبی و تربیتی همین شهر بالید و مسیر فکری و مبارزاتی خود را در مدرسه علمیه امام صادق (ع) و مکتب تربیتی مرحوم آیت‌الله سیدحبیب‌الله طاهری گرگانی پیمود. 

این مکتب که بر شناخت عمیق معارف اسلامی، بصیرت و ایستادگی در برابر جریان‌های التقاطی استوار بود، با شهادت حاج نذیر به پایان نرسید. این مسیر همچنان در حوزه علمیه امام صادق (ع) و میان شاگردان و پرورش‌یافتگان آن مکتب ادامه دارد؛ همان مسیری که حاج نذیر یکی از چهره‌های برخاسته از آن بود.

انتهای پیام/

نظر شما
captcha
پربیننده ها
آخرین اخبار