نیم‌نگاه جهان به حمل و نقل زیردریایی

تنش‌ها در مناطقی همچون تنگه هرمز و باب‌المندب، شرکت‌های ترابری جهان را به فکر انتقال محموله‌های تجاری به زیر آب انداخته اما این ایده راه پر پیچ و خمی تا عملی شدن پیش رو دارد.
کد خبر: ۸۷۹۶۸۹
تاریخ انتشار: ۰۱ آذر ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۰ - 22November 2026

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: تنش‌های آبی فزاینده در جهان که پس از آغاز جنگ منطقه‌ای ایران و انسداد تنگه هرمز توسط نیرو‌های مسلح به اوج خود رسیده است، مفاهیم موجود در تجارت دریایی را به کلی دچار تغییر و تحول کرده است. تا پیش از تسلط نیرو‌های مسلح ایران بر تجارت دریایی، دغدغه تاجران هزینه حمل و نقل و هزینه بیمه و کوتاهی مسیر بود، اما ماه‌هاست که در تجارت دریایی، صرف سالم رسیدن محموله از مبدا به مقصد، موفقیتی غیرقابل انکار محسوب می‌شود. عدم امنیت محموله‌های انتقالی توسط کشتی، نیاز به حمل و نقل زیردریایی را در میان شرکت‌های باری ایجاد کرده است.

زیردریایی

شرکت آمریکایی «کوردیدین» با تکیه بر همین نیاز، در تاریخ دوازدهم آبان از جذب سرمایه‌ای به ارزش ۳۸ میلیون دلار برای توسعه زیردریایی‌های خودمختار فوق‌بزرگ خبر داد. این شناور‌ها قرار است محموله‌هایی با ابعاد استاندارد کانتینر‌های بین‌المللی ایزو را در مسافت‌های چند هزار مایل دریایی جابه‌جا کنند. این شرکت قصد دارد نخستین نمونه اصلی خود را در سال ۲۰۲۷ معرفی کند.

ایده این طرح ساده و در عین حال جذاب است: اگر عبور کشتی‌های سطحی از منطقه‌ای که زیر پوشش موشک‌ها و پهپاد‌ها قرار دارد دشوار باشد، می‌توان محموله را از زیر سطح آب منتقل کرد. البته این راهکار سابقه‌ای طولانی دارد. بنابراین، نکته اصلی در طرح جدید، چگونگی سازمان‌دهی حمل‌ونقل زیرسطحی بدون سرنشین و طراحی وسیله‌ای است که از ابتدا برای مأموریت حمل بار ساخته شده باشد.

در جریان جنگ اقیانوس آرام، زیردریایی‌های آمریکایی وظیفه انتقال تجهیزات و تدارکات به نیرو‌های چریکی فیلیپین و همچنین تخلیه افراد از مناطق درگیری را بر عهده داشتند. در ابتدا، محموله‌های کوچک در جریان مأموریت‌های معمول رزمی زیردریایی‌ها منتقل می‌شدند؛ اما با افزایش نیازها، در سال ۱۹۴۳ یک گروه ویژه برای این مأموریت تشکیل شد. زیردریایی‌های موسوم به «نهنگ تک‌شاخ»، «ناتیلوس»، «گرگ دریایی» و «سفره‌ماهی» اعضای این گروه بودند.

بر اساس گزارش مرکز اطلاعاتی ناوگان هفتم آمریکا، زیردریایی موسوم به نهنگ تک‌شاخ به فرماندهی «فرانک لاتا» در سال ۱۹۴۳ بندر «داروین» را با محموله‌ای از مهمات و تجهیزات تدارکاتی به مقصد جزیره «میندانائو» ترک کرد. عملیات تحویل محموله در خلیج «بوتوان» در دهم آذر با موفقیت انجام شد. این زیردریایی در مسیر بازگشت نیز شماری از افراد را از منطقه خارج کرد.

بااین‌حال، همه مأموریت‌ها موفقیت‌آمیز نبودند. در یکی از مأموریت‌های سال ۱۹۴۴، خدمه زیردریایی در برخی نقاط موفق به دریافت علائم امنیتی مورد توافق نشدند و در نقطه‌ای دیگر، حضور کشتی‌ها و نیرو‌های دشمن آنها را مجبور به ترک منطقه پیش از تکمیل تخلیه محموله کرد. بخشی از بار مستقر روی عرشه نیز ناچاراً به دریا انداخته شد. این تجربه نشان داد که صرف انجام یک سفر دریایی، لزوماً به معنای تحویل موفق محموله به مقصد نیست.

در سال ۱۹۱۶، زیردریایی تجاری آلمانی با محموله‌ای از رنگ‌ها و مواد شیمیایی به آمریکا رفت و در مسیر بازگشت، لاستیک طبیعی، نیکل و قلع حمل کرد. این زیردریایی با هدف عبور از محاصره دریایی ساخته شده بود و فضای بزرگ اختصاص‌یافته به بار در آن، کاربرد مشخصی داشت: انتقال کالا‌هایی که امکان عبور آنها با کشتی‌های معمولی وجود نداشت.

بر اساس تاریخ رسمی عملیات زیردریایی‌های آلمان که در آمریکا منتشر شده است، این زیردریایی بخش عمده مسیر خود را روی سطح آب طی می‌کرد. قابلیت غوطه‌وری به آن امکان می‌داد از برخورد‌های خطرناک اجتناب کند، اما به این معنا نبود که تمام مسیر اقیانوس را به‌صورت زیرسطحی طی می‌کرد. این تجربه، تفاوت میان یک زیردریایی باری و یک سامانه حمل‌ونقل کاملاً زیرسطحی را نشان می‌دهد.

در سال ۱۹۴۲ نیز مدافعان «سواستوپل» به مهمات، سوخت، مواد غذایی و دارو نیاز داشتند. با وخیم‌تر شدن وضعیت خطوط ارتباطی دریایی، زیردریایی‌های رزمی ناوگان دریای سیاه شوروی برای انتقال تدارکات به کار گرفته شدند. این زیردریایی‌ها در مسیر بازگشت، افراد را نیز تخلیه می‌کردند. در واقع، مأموریت حمل بار به شناور‌هایی سپرده شده بود که اساساً برای مأموریت‌های دیگری طراحی شده بودند.

در کتاب «شکست‌ناپذیران» اثر ایلیا آزاروف، روایت «نیکلای پروزومِنشچیکوف» مهندس زیردریایی «ال۴» درباره این مأموریت‌ها نقل شده است. به گفته او، پیش از نخستین سفر تدارکاتی، چهار واگن باری راه‌آهن در اسکله «نووروسیسک» مستقر شدند تا محتوای آنها به داخل زیردریایی منتقل شود. وی همچنین یادآوری می‌کند که در مأموریت‌های بعدی، خدمه هر چیزی را که از دریچه زیردریایی عبور می‌کرد با خود می‌بردند و هر بار راهی برای افزایش ظرفیت حمل بار پیدا می‌کردند.

اتحاد جماهیر شوروی بعد‌ها طرح‌هایی برای ساخت زیردریایی‌های اختصاصی ترابری و پیاده‌سازی نیرو نیز ارائه کرد. پروژه «۷۱۷» یکی از این طرح‌ها بود که امکان انتقال نیرو، تجهیزات و محموله را پیش‌بینی می‌کرد. این زیردریایی حتی قرار بود قابلیت تخلیه مستقل بار و تجهیزات در سواحل فاقد تأسیسات بندری را داشته باشد. بااین‌حال، پروژه مذکور هرگز به مرحله ساخت نرسید.

در همین راستا، شرکت کوردیدین قصد دارد سه ویژگی را در یک سامانه ترکیب کند: وسیله حمل‌ونقل اختصاصی، کنترل خودمختار و محموله‌های قابل تعویض. این شرکت اعلام کرده است که برای تولید محصولات خود از زنجیره تأمینی مستقل از زیرساخت صنعتی زیردریایی‌های سرنشین‌دار استفاده خواهد کرد. در صورت موفقیت این رویکرد، امکان توسعه ظرفیت حمل‌ونقل زیرسطحی بدون استفاده از همان ظرفیت‌های صنعتی موردنیاز برای ساخت و نگهداری زیردریایی‌های رزمی فراهم می‌شود.

در این الگو، حمل بار به مأموریت اصلی یک وسیله مستقل تبدیل خواهد شد. آماده‌سازی محموله، انجام سفر‌های دریایی و تعمیر و نگهداری نیز بر اساس نیاز‌های پشتیبانی و تدارکاتی سازمان‌دهی می‌شوند. به این ترتیب، زیردریایی‌های سرنشین‌دار می‌توانند بر مأموریت‌های اصلی خود متمرکز بمانند.

حذف خدمه در این طرح، فضای قابل‌توجهی را در اختیار طراحان قرار می‌دهد. دیگر نیازی به اختصاص فضا برای محل استراحت، آشپزخانه، ذخایر غذایی و سامانه‌های پشتیبانی حیات نیست. همچنین مدت مأموریت دیگر به میزان تحمل و توان جسمی خدمه محدود نخواهد بود. فضای آزادشده در این ایده را می‌توان به حمل محموله بیشتر یا افزایش ظرفیت ذخیره انرژی اختصاص داد؛ هرچند بدنه مقاوم، سامانه پیشران و تجهیزات فنی همچنان ضروری خواهند بود.

بنیان‌گذاران شرکت کوردیدین پیش‌تر نیز در شرکت «جنرال داینامیکس» در حوزه سامانه‌های خودمختار زیرسطحی فعالیت داشته‌اند. در این طرح، سامانه‌های خودکار باید وظایفی مانند کنترل تجهیزات، تشخیص اختلالات فنی و هدایت وسیله را بر عهده بگیرند.

تفاوت اصلی میان یک وسیله کنترل از راه دور و یک وسیله خودمختار نیز در همین موضوع است. نمونه نخست به دریافت مداوم فرمان از اپراتور نیاز دارد، اما نمونه خودمختار باید بتواند حتی در شرایط قطع ارتباط مستمر، مأموریت خود را ادامه دهد.

در سال ۲۰۲۳، نیروی دریایی آمریکا اعلام کرد که نمونه آزمایشی «اورکا» را از شرکت بوئینگ دریافت کرده است. این وسیله به بخش ماژولار حمل محموله و سامانه پیشران دیزل-الکتریکی مجهز است.  البته برنامه اورکا پروژه‌ای مستقل از طرح کوردیدین محسوب می‌شود. شرکت بوئینگ در توضیحات خود به ترکیب باتری‌ها و ژنراتور‌های دیزلی دریایی اشاره کرده است. از آنجا که موتور دیزل برای فعالیت به هوا نیاز دارد، خودمختار بودن وسیله لزوماً به معنای انجام تمام مراحل سفر در زیر آب نیست. نحوه تأمین انرژی و سلامت قطعات، به نوع سامانه پیشران و شیوه فعالیت آن بستگی دارد.

شرکت کوردیدین تاکنون اطلاعات دقیقی درباره ظرفیت حمل بار، سرعت، نوع سامانه تأمین انرژی و روش تخلیه محموله منتشر نکرده است. معرفی نمونه اصلی در سال ۲۰۲۷، نزدیک‌ترین نقطه عطف اعلام‌شده این پروژه محسوب می‌شود. همچنین برخلاف برخی گزارش‌های منتشرشده، در اطلاعیه رسمی شرکت به برنامه تشکیل یک ناوگان کامل تا سال ۲۰۳۰ اشاره‌ای نشده است.

در زیردریایی ال۴، خدمه برای حمل محموله مجبور بودند فضای آزاد موجود را برای جعبه‌های مختلف پیدا کنند. اما در الگوی کانتینری، می‌توان محموله را از ابتدا در یک ماژول استاندارد قرار داد و آن را به‌صورت یکپارچه از یک وسیله حمل‌ونقل به وسیله دیگر منتقل کرد.

ابعاد و اتصالات استاندارد کانتینر‌ها این امکان را فراهم می‌کنند که فضای بار و تجهیزات بارگیری برای عملیات تکرارشونده طراحی شوند. بااین‌حال، استاندارد بودن ابعاد یک کانتینر به معنای قابلیت استفاده از آن در زیر آب نیست.

کنوانسیون بین‌المللی ایمنی کانتینرها، الزامات مربوط به استحکام، آزمایش، جابه‌جایی و مهار کانتینر‌ها را مشخص می‌کند. اما صرف برخورداری از استاندارد ایزو به این معنا نیست که یک کانتینر معمولی می‌تواند فشار خارجی آب در اعماق دریا را تحمل کند.

بر اساس توضیحات اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، به ازای هر ۱۰ متر افزایش عمق، فشار آب تقریباً یک اتمسفر افزایش می‌یابد. بنابراین، در عمق حدود ۱۰۰ متری، فشار اضافی آب به حدود ۱۰ اتمسفر می‌رسد.

چنین فشاری برای یک محفظه خشک که داخل آن فشار معمول هوا برقرار است، بار مکانیکی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. فشار آب نیز از تمام جهات به دیواره‌های محفظه وارد می‌شود. برای محافظت از محموله در برابر این فشار، می‌توان از چند راهکار استفاده کرد: نخست، محموله در یک محفظه خشک و مقاوم قرار گیرد که ساختار آن توان تحمل فشار خارجی را داشته باشد و دوم، یک ماژول اختصاصی و مقاوم برای حمل بار طراحی شود. شرکت کوردیدین هنوز جزئیات طراحی بخش بار این وسیله را منتشر نکرده است.

علاوه بر محافظت از محموله، نحوه مهار آن و دسترسی به بار هنگام بارگیری نیز اهمیت دارد. ابعاد یکسان کانتینر‌ها باید جابه‌جایی را آسان کند، اما محتوای داخل آنها نیز باید پس از پایان سفر دریایی قابل استفاده باقی بماند.

برای مثال، تجهیزات الکترونیکی، مواد غذایی و قطعات مکانیکی هرکدام به شرایط بسته‌بندی و نگهداری متفاوتی نیاز دارند. موضوع دیگری نیز وجود دارد که در ظاهر یک کانتینر دیده نمی‌شود: وزن و نحوه توزیع آن؛ دو محموله با ابعاد یکسان ممکن است وزن بسیار متفاوتی داشته باشند، وسیله زیرسطحی باید در شرایط مختلف بارگیری، شناوری و تعادل خود را حفظ کند. برای نمونه، قرار گرفتن یک محموله سنگین در قسمت جلویی زیردریایی، توزیع وزن متفاوتی نسبت به قرارگیری همان محموله در بخش میانی ایجاد می‌کند. بنابراین، استانداردسازی کانتینر‌ها به معنای بی‌نیازی از بررسی شرایط بارگیری زیردریایی نیست.

اهمیت واقعی این استانداردسازی در آن است که تعویض محموله به عملیاتی از پیش طراحی‌شده و قابل پیش‌بینی تبدیل شود. اگر برای هر کانتینر جدید لازم باشد ساختار وسیله حمل‌ونقل تغییر کند، بخش مهمی از مزیت این طرح از بین خواهد رفت.

از سوی دیگر، نمی‌توان یک وسیله زیرسطحی را به‌سادگی به کامیون باری تشبیه کرد که راننده آن از یک مرکز ساحلی هدایت می‌شود. روش‌های معمول ارتباط رادیویی و ناوبری ماهواره‌ای در زیر آب همان کارایی و شرایط استفاده در سطح آب را ندارند. بنابراین، سامانه ناوبری و تبادل فرمان باید متناسب با شرایط محیط زیرسطحی طراحی شود.

بر اساس توضیحات مؤسسه اقیانوس‌شناسی وودز هول، وسیله تحقیقاتی موسوم به «نگهبان» هنگام فعالیت زیر آب از طریق مودم صوتی با شناور پشتیبان ارتباط برقرار می‌کند و در سطح آب نیز از ارتباطات ماهواره‌ای و رادیویی بهره می‌گیرد. سامانه ناوبری این وسیله از ترکیبی از تجهیزات ناوبری اینرسی، سرعت‌سنج داپلری و سامانه‌های تعیین موقعیت صوتی استفاده می‌کند.

سامانه اینرسی حرکت و موقعیت وسیله را بر اساس داده‌های داخلی ثبت می‌کند و سرعت‌سنج داپلری به اصلاح اطلاعات مربوط به سرعت کمک می‌کند. تجهیزات صوتی نیز اطلاعات تکمیلی را فراهم می‌کنند و امکان تبادل پیام را به وجود می‌آورند. در نتیجه، وسیله زیرسطحی باید بتواند موقعیت خود را حتی در شرایطی که دسترسی به سامانه‌های معمول تعیین موقعیت ماهواره‌ای وجود ندارد، تشخیص دهد.

در مرحله پایانی مأموریت، باید محموله دریافت شود، اتصالات آن آزاد و بار به محلی منتقل شود که امکان استفاده از آن وجود داشته باشد. بنابراین، محل بارگیری و تخلیه نیز بخشی از سامانه حمل‌ونقل محسوب می‌شود و الزامات خاص خود را بر طراحی وسیله تحمیل می‌کند.

در پروژه شوروی ۷۱۷، روش تخلیه محموله بر معماری کلی زیردریایی تأثیر مستقیم داشت. در طرح شرکت کوردیدین نیز نحوه ارتباط وسیله با محل‌های بارگیری و دریافت محموله، میزان کارایی عملیاتی آن را مشخص خواهد کرد.

برای مثال، تعویض یک ماژول در یک پایگاه مجهز با تحویل تجهیزات به یک یگان مستقر در منطقه‌ای دورافتاده و فاقد زیرساخت، دو مأموریت کاملاً متفاوت هستند. نمی‌توان هر دو را صرفاً با واژه «تحویل» توصیف کرد.

برای یک مشتری نظامی، هزینه چنین سامانه‌ای تنها به قیمت ساخت وسیله محدود نمی‌شود. تمام چرخه عملیاتی آن باید در محاسبات اقتصادی لحاظ شود؛ از آماده‌سازی و بارگیری گرفته تا سفر دریایی، تحویل محموله، بازگشت و تعمیر و نگهداری.

در این میان، برخورداری از یک گروه پشتیبانی ساحلی کوچک، امکان تعویض سریع ماژول‌ها و تعمیرات قابل پیش‌بینی ممکن است از ثبت رکورد‌های چشمگیر در زمینه برد عملیاتی اهمیت بیشتری داشته باشد. این عوامل هستند که امکان اعزام مجدد وسیله به مأموریت بعدی را فراهم می‌کنند.

اگر هر وسیله بدون سرنشین همچنان به اپراتور اختصاصی و تعمیرات مکرر در دریا نیاز داشته باشد، حذف خدمه از داخل آن لزوماً به معنای کاهش چشمگیر نیروی انسانی موردنیاز نیست. مزیت اصلی زمانی ایجاد می‌شود که یک گروه ساحلی بتواند با نیروی انسانی و هزینه معقول، چندین مأموریت را آماده‌سازی و پشتیبانی کند.

همچنین برد عملیاتی باید در کنار ظرفیت حمل بار، سرعت حرکت و زمان بازگشت ارزیابی شود. صرف اعلام یک عدد بزرگ برای مسافت قابل پیمایش، نشان نمی‌دهد که این وسیله در طول یک ماه چه میزان محموله را می‌تواند به مقصد برساند.

برای مثال، یک سفر طولانی ممکن است برای انتقال ذخایر از پیش برنامه‌ریزی‌شده مناسب باشد، اما برای رساندن فوری یک قطعه یدکی موردنیاز در میدان عملیات، کارایی چندانی نداشته باشد. در این میان، قابلیت پنهان‌کاری نیز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است: فراهم‌کردن امکان انتقال محموله در مسیر‌هایی که عبور وسایل نقلیه معمولی از آنها با خطر زیادی همراه است، تنها با این قابلیت ممکن خواهد بود.

با این حال، در مسیر‌های امن این وسیله باید از نظر ظرفیت حمل، زمان انتقال و هزینه با روش‌های متعارف مقایسه شود. یک سامانه حمل‌ونقل زیرسطحی لزوماً قرار نیست در تمام شرایط از سایر روش‌ها بهتر عمل کند.

در مجموع، شرکت کوردیدین قصد دارد با ترکیب محموله‌های قابل‌تعویض، کنترل خودمختار و تولید مستقل، الگوی جدیدی برای حمل‌ونقل زیرسطحی ایجاد کند. در این طرح، ماژول‌های قابل‌تعویض امکان انجام مأموریت‌های مختلف با یک وسیله را فراهم می‌کنند، سامانه خودمختار نیاز به حضور نیروی انسانی در داخل شناور و کنترل دائمی آن را کاهش می‌دهد و زنجیره تولید مستقل نیز می‌تواند ظرفیت جدیدی به ناوگان حمل‌ونقل زیرسطحی اضافه کند.

در نهایت، معیار موفقیت این پروژه نه صرفاً ساخت یک زیردریایی پیشرفته، بلکه تحویل واقعی محموله به مقصد و توانایی بازگرداندن همان وسیله به چرخه عملیاتی برای انجام مأموریت بعدی خواهد بود.

انتهای پیام/ 999

نظر شما
captcha
پربیننده ها
آخرین اخبار