به بهانه روزمبارزه باسلاحهاي شيميايي وميكروبي؛به پيشرفتهايي رسيده ايم كه دنيابه يك درصدآن هم نرسيده

تاريخ ايران هيچ گاه فاجعه بمباران شيميايي سردشت را از ياد نخواهد برد؛ امروزه تعداد زيادي جانباز شيميايي در گوشه و كنار شهرها و روستاهاي ما زندگي مي كنند كه سرفه هاي پي در پي و زندگي دردآلود آنها ياد آن تجاوز وحشيانه را در ذهن تداعي مي كند و شايد اين همايش بتواند روزي همه صلح دوستان جهان را گردهم آورد تا به كمك يكديگر بتوانند بر اعمال و افكار ماليخوليايي عده اي از حكومتگراني ظالم فايق آيند.
پيش از اين، خبر موفقيت پيوند قرنيه در جانبازان شيميايي را در صفحه عشقستان خوانديد در پي آن خبر مسرت بخش، با دكتر «مصطفي قانعي» رئيس مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي نيز گفت و گويي درباره نحوه درمان مصدومان شيميايي داشتيم كه حاوي خبرهاي مهمي است.



يك نگاه تخصصي
دكتر مصطفي قانعي رئيس مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي درباره درمان و رسيدگي به مصدومان شيميايي اظهار مي دارد: در دو سال گذشته بنياد شهيد و امور ايثارگران تصميم گرفت بحث رسيدگي به جانبازان را با يك نگاه تخصصي علمي پيگيري كند، بدون اين كه خدمات را تعطيل كند و يا بخواهد تغييري در خدمت رساني ايجاد كند، به عبارت ديگر يك بازوي مشورتي فكري و علمي در كنار خودش درست كند. براي اين هدف، چهار مركز راه اندازي شد كه يكي هم مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي است.
دكتر قانعي عضو انجمن ريه اروپا ادامه داد: كار مركز تدوين سياستهاي كلان در مورد نحوه شناسايي، تشخيص، درمان و چگونگي رسيدگي به مصدومان شيميايي كشور است.
و اين مشورتها و پروتكلها با امضاي معاونت بهداشت و درمان جنبه اجرايي پيدا كرد.

شروع كار تخصصي
دكتر قانعي عضو هيأت بورد بيماري هاي ريه كشور درباره درمان ضايعات ريوي مي گويد: در اولين قدم آن چه كه در مورد ضايعات ريوي مصدومان شيميايي، شايع ترين شكل مصدوميت را تشكيل مي دهد، در مركز جمع بندي كرديم.
او به تخصصي بودن كارهاي مركز اشاره مي كند و مي گويد: در شروع كار يك نشست علمي ترتيب داده شد و تمام فوق تخصصهاي ريه كشور گرد هم آمدند و با يك مديريت از قبل طراحي شده و يك برنامه علمي تشخيص ضايعات ريوي به اطلاع هم رسانده شد و مورد نقد قرار گرفت و بعد بحث شد كه چرا و چگونه بايد به اين تشخيص برسيم. در نهايت يك بيانيه صادر شد و به امضاي دبير انجمن ريه ايران، گروه برد تخصصي ريه ايران و مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي رسيد. آنها يك بيانيه را با سه امضا منتشر كردند كه در اين بيانيه ذكر شده است كه تشخيص ضايعه ريه مصدومان چيست؟
نحوه تقسيم بندي بيماران به گروههاي مختلف براساس شدت ضايعات چگونه است و درمان در مراحل مختلف چگونه بايد صورت گيرد و اين بيانيه براي كل متخصصان كشور ارسال شد.

علت تأخير در درمان
دكتر مصطفي قانعي فوق تخصص بيماري هاي ريه، نسبت به تأخير در درمان مجروحان شيميايي مي گويد: علت اين است كه ما در اوايل جنگ مصدوم داشتيم، اما اطلاعات علمي از اينكه چه ضايعه اي برايش ايجاد شده، بسيار كم بود و اگر هم بود كشورهاي غربي در اختيار ما نمي گذاشتند و چون اطلاع علمي ما ناقص بود، شايد تشخيص و درمان با اشكال مواجه مي شد. من نمي توانم بگويم اين كار با تأخير صورت گرفته، بلكه زمان لازم داشت تا طي بيست سال متخصصان مختلف روي جنبه هاي مختلف مصدومان شيميايي كار كنند، حقايق علمي را كشف كنند، سؤالهاي علمي را مطرح كنند، پروژه هاي پژوهشي را پيشنهاد كنند و گروههاي علمي، همديگر را بشناسند.
رئيس مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي درباره موفقيتهاي نسبي اين مركز مي گويد: با تمام موفقيتهاي به دست آمده هنوز سؤالهاي زيادي وجود دارد كه بايد در كنار خدمت به مصدمان شيميايي كار پژوهشي هم به موازات آن انجام مي شود و هر نتيجه اي سؤال ديگري به دنبال خود دارد و اين تركيب علمي، تركيب بسيار مباركي است.

موفقيت در درمان
دكتر قانعي عضو جامعه توراكس آمريكا ميزان موفقيت در درمان را هم مثبت پيش بيني مي كند و مي گويد: ما از زبده ترين و متعهدترين دانشمندان و متخصصان كشور دعوت كرديم؛ از آنها كه مقالات علمي دارند و شناخته شده هستند و دارند در مورد مصدومان شيميايي نظر مي دهند. بنابراين يك موقعيت خوب فراهم آمده كه مي تواند براي مصدومان شيميايي دستاورد درماني داشته باشد و انتشار اينها مي تواند براي كشور ما دستاورد علمي خوبي داشته باشد و موقعيت علمي ما را در سطح بين المللي بالا ببرد.
دكتر قانعي اضافه مي كند: اينكه در سالهاي اوليه تصور مي شد كه مصدومان شيميايي يك نوع بيماري لاعلاج و غيرقابل كنترل و رو به پيشرفت گرفته اند، امروز با كارهاي علمي انجام شده اين تصور و تخيل دارد به افسانه تبديل مي شود و روز به روز كمرنگ تر مي شود و در هر حيطه اي يك تشخيص جديد و يك درمان جديد مبتني بر شواهد علمي به دست مي آيد.
كنترل بيماري
رئيس مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي، ريشه كن كردن بيماري را مقدور نمي داند و در اين باره مي گويد: نبايد توقع داشت كه اين بيماري ريشه كن شود، به خاطر اينكه اصلاً در طب بيماريهايي مثل فشار خون، رماتيسم و... قابل درمان قطعي نيست.
امروز ما مي توانيم بگوييم كه بيماري را كنترل كرده ايم. ما هنوز سؤالهاي زيادي داريم كه چگونه پيشرفت بيماري را متوقف كنيم و تا چه حد مي توانيم بيماري را از بين ببريم.
اين سؤالها به پاسخهاي علمي نياز دارد كه الحمدلله براي آن برنامه ريزي داريم.

ارتباط با متخصصان بين المللي
دكتر قانعي فوق تخصص بيماري هاي ريه با اشاره به ارتباط با دانشگاههاي معتبر جهان در جهت سرعت بخشيدن به درمان جانبازان شيميايي مي گويد: ما براي درمان مصدومان شيميايي به متخصصان داخلي اكتفا نكرديم. هر كدام از دانشگاههاي معتبر بين المللي كه در اين رشته ها يا مشابه آن تواني داشتند به ايران دعوت شدند يا ما نمونه بيماران را به آن جا برديم ما با اينها يك مشاركت بين المللي داشتيم، يعني هر كسي را كه مي توانست كمكي به ما كند دعوت كرديم و اين حكم اسلامي و ديني ماست كه از تجارب همه استفاده كنيم و اين گونه توانستيم به كار سرعت ببخشيم و آرزوي ما اين است كه حتي اگر بتوانيم يك روز زودتر از دردهاي مصدومان شيميايي را كمتر كنيم، اين يك روز هم به تأخير نيفتد! و خبر خوش تر اينكه براساس اطلاعاتي كه ما داريم مسؤولان كشوري هم به تدريج دارد حمايتهايشان از ما بيشتر مي شود و ما منتظر روزي هستيم كه در سالهاي نزديك خبرهاي خوشي را براي مصدومان شيميايي در اين زمينه داشته باشيم.

مصدوم شيميايي كيست؟
دكتر قانعي درباره اينكه به چه كسي مصدوم شيميايي مي گوييم، مي گويد: مصدوم شيميايي كسي است كه با سلاح شيميايي مواجه شده و نوعي عارضه پيدا كرده است.
او وضعيت مصدومان شيميايي را اميدبخش اعلام مي كند و مي گويد: خوشبختانه بعد از 20 سال مي توانم بگويم در وضعيتي قرار داريم كه 85 درصد كل بيماران با درمانهاي انجام شده در مرحله خفيف باقي مانده اند. براساس تحقيقات علمي كه ما به عمل آورديم 10 تا 15 سال طول مي كشد تا بيماريشان يك مرحله پيشرفت كند و از خفيف به متوسط برسد و اين در صورتي است كه هيچ درماني روي آنها صورت نگيرد. بنابراين ما با 85 درصد بيماراني كه در مرحله خفيف كنترل شده اند، مي توانيم بگوييم كه خطر جدي، جامعه مصدومان شيميايي را تهديد نمي كند.
اين پزشك فوق تخصص ريه در مورد بيماران حاد مي گويد: در مجموع ما شايد صد بيمار با وضعيت وخيم داريم و براي اين صد بيمار هم از دو سال گذشته تمهيداتي را اتخاذ كرديم كه وسايل پيشرفته پزشكي در منزل در اختيارشان باشد و اگر دچار نارسايي تنفسي شدند، از اين كمك تنفسي استفاده كنند.

درمان ريه مصدومان شيميايي
روند بيماري ريه شايد از مشكل ترين و حادترين نوع بيماري مصدومان شيميايي است.
دكتر قانعي عضو تحريريه مجله تحقيق در علوم پزشكي در اين باره مي گويد: درمانهايي كه تا به حال انجام داده ايم در قالب 19 مقاله علمي در مجلات علمي خارجي به چاپ رسيده است و اين موضوع از صدا و سيما منعكس شده و در مجلات و كنگره هاي علمي هم بيان شده است، و مشخصاً نشان داده شده كه روند بيماري ريه را مي توان متوقف كرد و در بعضي موارد حتي بيماري ريه را بهبود بخشيد. چون بحث علمي در اين باره طولاني است، من علاقه مندان را دعوت مي كنم تا از سايت مركز استفاده كنند. تمام مقالات علمي براساس شواهد در اين سايت موجود است.
نكته مهم اين است كه ما فقط خودمان اين حرف را نمي زنيم؛ تمام مقالات ما به مهمترين مراكز علمي دنيا ارسال مي شود، داوران بين المللي آن را مطالعه مي كنند، شواهد مي خواهند و اگر مشاهدات قطعي بود، اقدام به چاپ مقالات مي كنند و شايد امروز ما بتوانيم بگوييم كه برترين مقاله در جشنواره رازي در سال گذشته مربوط به مصدومان شيميايي و بيماريهاي آنها و تشخيص و درمان آن بود كه در برترين مجلات علمي ريه در دنيا چاپ شد.
او اضافه مي كند: امروز بيماري ريه در مصدومان شيميايي قابل كنترل است، اما اينكه آيا مي توان بيماري را كم كرد به تحقيقات بيشتري نياز داريم.

مصدومان شيميايي جديد!
اما اينكه آيا عوارض شيميايي در بعضي از افرادي كه دورتر از نقاط بمباران شده بودند و امروز بعد از سالها عوارض مختلف در آنها پديد آمده است، مي تواند قابل بحث باشد يا نه؟
دكتر قانعي عضو كالج پزشكان ريه آمريكا مي گويد: در اين باره متخصصان آمريكايي و انگليسي در مقالات خود اعلام كرده اند كه اگر كسي آسيب جدي ببيند با حضور در منطقه آلوده هيچ مشكلي پيدا نمي كند و اول كسي كه اين مقالات را نقد كرد، ما بوديم.
ما اعلام كرديم كه خير، اين طور نيست! افرادي هستند كه در مناطق شيميايي شده حضور داشتند و آن زمان مشكلي نداشتند، اما آسيب ديده اند. ما اين را اعلام كرديم و به اطلاع عموم هم رسانديم و از افراد هم دعوت كرديم براي معاينه بيايند.
دكتر قانعي در ارتباط با مشكلات اين گونه مصدومان و سرگرداني آنها اظهار مي دارد: اين افراد چند دسته اند؛ يك عده واقعاً مشكل دارند، و در اين ميان چون مسأله اي به نام درصد وجود دارد و در پشت اين درصد امكانات و تسهيلات وجود دارد، فقط مسأله بيماري نيست. بعضيها ممكن است بخواهند خود را در زمره جانبازان قرار دهند.

تشخيص افراد مشكوك به آسيب شيميايي
رئيس مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي براي تشخيص افرادي كه به واقع شيميايي هستند، اظهار مي دارد: ما براي تشخيص اين گونه افراد يك معيار علمي تعريف شده داريم، يعني بايد گواهي حضور در جبهه هنگام بمباران شيميايي را داشته باشند و اين اثبات شود، يعني صورت سانحه داشته باشند و بعد از آن براي شناسايي اين مصدومان يك سي تي اسكن پيشرفته گرفته مي شود؛ اين سي تي اسكن علامت خاصي دارد كه اگر ديده شود نشان دهنده آن است كه گاز شيميايي در ريه فرد اثر گذاشته است و اگر اين علامت باشد و صورت سانحه هم باشد، او به عنوان جانباز شيميايي پذيرفته مي شود.
دكتر قانعي امكانات موجود در شهرستانها را در تشخيص اين مصدومان كافي نمي داند و مي گويد: سي تي اسكن موجود از نوع پيشرفته است و فقط در بنياد، سپاه، ارتش و در مراكز خاصي وجود دارد و پزشكان معتمد و متخصص خاصي هم بايد اين علامت را پيدا كنند. حتي گاهي اگر علامت پيدا باشد نياز به صورت سانحه و بستري شدن هم نيست.

افراد مدعي
دكتر قانعي عضو هيأت رئيسه انجمن ريه ايران درباره افرادي كه مدعي هستند اين وسايل بيماري آنها را تشخيص نمي دهد، مي گويد: گاهي ما با افرادي روبرو هستيم كه همه تستها، معاينات سي تي اسكن و حتي تست ورزش آنها طبيعي طبيعي است، اما مي گويند مشكل داريم و ما در جواب آنها مي گوييم كه ما گاهي با چشم طبيعي مي بينيم، يك وقت با ذره بين يك وقت هم با ميكروسكوپ و... فعلاً با علمي كه هست ما چيزي مشاهده نمي كنيم. اين دو معني دارد، يا هست يا نيست و اگر هست آن قدر خفيف است كه هنوز آسيب ايجاد نكرده و از نظر ما مشكل ايجاد نخواهد كرد. پس اگر نتوان تشخيص داد فرد مشمول نمي شود. نكته ديگري هم هست و آن مسايل مخدوش كننده است، يعني اگر فردي سيگاري باشد 600 تا سم دارد، اما خردل فقط يك سم دارد و قابل تشخيص است و سيگار 10 برابر خردل مي تواند آسيب برساند!
پس اين افراد هم مشمول نمي شوند. با اين همه، ما از همه كساني كه مدعي بودند دعوت كرديم كه تمام معاينات روي آنها انجام شود، اما آنها هنوز مدعي اند كه ما بيماريم و شما تشخيص نمي دهيد.
دكتر قانعي اضافه مي كند: ما براي اينها هم يك راه گذاشتيم و آن نمونه برداري از ريه است و اگر بافت ريه در اثر مصدوميت شيميايي آسيب ديده باشد، زير ميكروسكوپ ديده مي شود و اگر اين نشان هم باشد، باز هم مي پذيريم، اما داوطلبان اين آزمايش بسيار كم هستند.
درباره ادعاي بعضي مصدومان شيميايي كه عقيده دارند وقتي ثابت شود كه چشم آسيب شيميايي ديده، پس بايد قسمتهاي ديگر بدن هم مورد تأييد قرار گيرد، دكتر قانعي مي گويد: مسأله قبولي يا ردي نيست، يك نوع ميزان از كار افتادگي است و ما چون ضايعه اختصاصي روي چشم و پوست نداشتيم، مي گفتند كه اول بايد معلوم شود ريه آسيب ديده يا نه؟ چون خردل يك ويژگي دارد كه بلافاصله بعد از تماس دو دقيقه بعد از پوست جذب شده و وارد گردش خون مي شود و به اين طريق وارد ريه فرد مي شود.
دكتر قانعي معاون پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي اصفهان تأكيد مي كند: استنشاق گاز يك مطلب ا ست و رسيدن گاز به ريه مطلب ديگر، حتماً گاز نبايد از ريه وارد شود. از پوست به ريه و بقيه بافتها هم مي رسد.
امروز متخصصان چشم فتوا مي دهند كه اگر آسيب چشمي هست، حالا اگر معلوم شد اين آسيب چشمي خردلي است، ريه هم معاينه مي شود و اگر از كار افتاده باشد درصد مي گيرد وگرنه درصدي به فرد تعلق نمي گيرد.

نارضايتي آسيب ديدگان
اينكه با تمام اين امكانات چرا با افراد آسيب ديده اظهار نارضايتي شديد از وضعيت درمان و تهيه دارو و... دارند، دكتر قانعي مي گويد: علت نارضايتي به اين خاطر است كه نظام درماني ما يك اشكال دارد و آن اين است كه بيشترين پولي را كه دولت داده در اختيار بيمه گذاشته ايم و هر مصدومي يك كارت بيمه دارد و با اين دفترچه بيمه يا كارت بيمه، مصدوم مي تواند به هر كجا كه بخواهد براي درمان مراجعه كند و اين يك مراجعه انفعالي است، يعني هر وقت فرد احساس بيماري مي كند به پزشك مراجعه مي كند و اين نارضايتي در همين جا شكل مي گيرد كه بيمه به همه اشخاص جواب مي دهد.
رئيس مركز رسيدگي به مصدومين شيميايي براي رفع اين مشكل مي گويد: در يك سال گذشته پروتكلهايي تدوين شده كه به جاي مراجعه جانباز به پزشك، پزشك به بيمار سر بزند، آن هم با فاصله هاي مشخص ولو اينكه جانباز حتي احساس بيماري نكرده باشد. از اول هم بايد پزشك به سراغ اينها مي رفت و مشكلشان را حل مي كرد نه يك كارت يا دفترچه بيمه.
دكتر قانعي ادامه مي دهد: البته حل اين مشكل بايد به دست همه مسؤولان صورت پذيرد. دارو را كه بنياد نمي تواند وارد كند، اما جانباز دارو را از بنياد مي خواهد و خيلي از اين مشكلات از لحاظ مديريتي متوجه بنياد نيست. با تمام اين وجود، باز تدابيري را فراهم كردند و در حال حاضر همان طور كه گفتم اين نظام در حال تغيير است. البته پنج سال طول مي كشد كه اين نظام انفعالي به نظام فعال تبديل شود، يعني به جاي مراجعه جانباز، پزشك مراجعه كند و ما به طور آزمايشي اين طرح را در يكي از شهرهاي ايران شروع كرديم، اگر نتايج و دستاوردهايش موفقيت آميز باشد، اين نظام تغيير خواهد كرد و بخش زيادي از اين نارضايتيها حاصل خواهد شد.

جدي ترين آسيب شيميايي
دكتر قانعي جدي ترين ضايعات آسيبهاي شيميايي ناشي از بمباران شيميايي را نارسايي تنفسي مي داند و مي گويد: آسيبهاي شديد ريوي منجر به فوت مي شود، اما نابينايي منجر به فوت نمي شود، پس آنها كه دچار نارساييهاي تنفسي هستند به مراقبت شديدي نياز دارند.
او عمده مشكلات مصدومان شيميايي را پوست، چشم، ريه، اعصاب و روان ناشي از بيماري مزمن، ناشي از برگشت اسيد معده، گرفتاري ريه، ريفلكس، ضايعات ناشي از پوكي استخوان، مصرف داروهاي حاوي كورتن، كاهش ميل جنسي و اختلالات خواب و مشكلات ديگر اعلام مي دارد.

ما نااميد نيستيم
اينكه آيا مي توان اميدوار بود كه پيوند سلولهاي بنيادي در بهبود يا درمان قطعي ريه هم مثل چشم عمل كند، دكتر قانعي اظهار مي دارد: چشم ارگاني است در دسترس و محدود است، اما ريه ارگان پيچيده اي است.
ريه ارگاني است پر از سلول دفاعي و به محض جا به جايي خودش، خودش را منهدم مي كند. به همين جهت تا به حال كه پيوند ريه در دنيا ناموفق بوده يعني در بدن، هر ارگاني را پيوند كنيم مي گيرد، اما ريه خيلي بد پيوند مي گيرد يا اصلاً نمي گيرد اما باز ما نااميد نيستيم چنان كه طي سال گذشته و امسال يك پروژه مشترك با رويان در مورد ريه داشتيم كه البته در مرحله تحقيقاتي است و ممكن است تا سالها نتيجه ندهد، اما نمي توان آينده را پيش بيني كرد.
رئيس مركز رسيدگي به مصدومان شيميايي در پايان اظهار مي دارد: آن چه مسلم است اين كه ما در ايران به نتايج علمي خوبي رسيده ايم كه در خارج از كشور به يك درصدش هم نرسيده اند و اين در دنيا قابل ارايه است. در حال حاضر با امكانات و شيوه هاي تشخيص و درماني كه ما ارايه مي دهيم، بعضي از مصدومان كه مكرر به خارج مي رفتند، از اين رفت و آمد بي نياز شده اند. اگر هنگام جنگ يا بعد از آن ما مصدومان شيميايي را به خارج اعزام مي كرديم، اول به اين علت بود كه ثابت كنيم بمب شيميايي بر سر ما مي ريزند و دليل ديگر آن بود كه نمي توانستيم درمان كنيم، اما امروز ما در محور علمي حاضر مي شويم و مي گوييم و ادعا مي كنيم !آنها هم ادعا كنند، و همه اينها تجاربي است كه از سال 1372 تا به حال به دست آمده، آن هم با رعايت همه موازين اخلاقي و اين يك امر طبيعي است كه يك روزه نمي توان به نتيجه خاصي رسيد و امروز عده زيادي از جانبازان شيميايي ما تمايل چنداني براي اعزام به خارج از كشور ندارند و اين به خاطر تجارب بالاي پزشكان ايراني است

 

روزنامه قدس

فرحروز صداقت