مبارزه مردمي در كالبد ادبيات پايداري

اين ادبيات از ميان توده هاي مردمي سرچشمه گرفته و قطره قطره كوششها و جنبش هاي مردمي كه همواره در برهه ها و محدوده هاي جغرافيايي مختلف روي داده، در راه انداختن رود خروشان ادب پايداري بر بستر زندگي بشري، حرف اول را زده است.
گستره اين ادب، شمول تام دارد و سير حركتي آن آفاقي و انفسي است: از طغيان عليه ياغيگران و حاكمان محلي، تا قيام ضد استبداد داخلي و رويارويي با استعمار خارجي. همچنين مبارزه توده هاي مردمي با خفقان هاي اجتماعي، اشغالگري بيگانه و حتي ستيز با نيروهاي اهريمني و طبيعت، مي تواند در زير چتر ادب پايداري جاي گيرد. بدين ترتيب، عنصر اصلي اين ادب كه حكم خون حياتبخش آن رادارد، «مبارزه» است؛ مبارزه عليه قدرت، ظلم، وضعيت موجود و حتي طبيعت و نفس. از اين منظر «پيرمرد و دريا» در كنار «كلبه عمو تم» قرار مي گيرد و «مزامير» محمود درويش نيز در همين طبقه جايگزين مي گردد.
نطفه اين ادب در سه مرحله بسته مي شود: پيش از حادثه، درميان حادثه و پس از حادثه. نقش اصلي در ولادت ادب پايداري بر دوش مراحل مياني و پاياني سنگيني مي كند. چه، آفرينش اثري ادبي كه الهام بخش ايستايي و دمنده روح شوريدگي باشد، آن هم در مرحله مياني حادثه، از يك طرف تكيه گاه محكمي است براي جنگاوران و ازطرف ديگر در بالارفتن روحيه شكست ناپذيري آنان بي تأثير نيست. اما اين آفرينش بعد از فروكش كردن آوار حادثه، در نظم بخشي، موضوع بندي و سروسامان به آن نقش مي آفريند. و هرچند كه آفرينش پيش از حادثه نيز در اين چرخه بي تأثير نيست، تعيين كنندگي از آن مراحل بعدي است؛ زيرا در جامعه اي كه از فرق سر تا نوك پا در زير ذره بين است، خلق اثري كه ثناگوي ايستايي و دليري و دلاوري باشد، اولا چندان ساده نيست و ثانيا بروز سربرآوردن هاي اجتماعي و قيام هاي مردمي، اصولا با تكيه بر اصالتهاي انساني و عمدتا مذهبي صورت مي بندد.
جاودانگي اين ادب، صرف نظر از اينكه در كداميك از مراحل سه گانه زاده شده است، بسته به بهره مندي اوست از زباني فخيم و استوار؛ زباني كه از مايه هاي فصاحت و مواد بلاغت سرشار باشد و بتواند برآورنده خواست و آرمان هاي پايداري و مقاومت گردد. بنابراين، ادب توده اي و آنچه در زبان مردم كوچه و خيابان از قيام هاي محلي و منطقه اي وجود دارد، ادا كننده تمام و كمال اين خواست نيست و شعاع عملكرد آن در حد و اندازه همان ادب توده اي و عاميانه است.
ويژگي ديگر ادب پايداري در خصيصه انساني عام آن بازتاب دارد كه با عبور از مرزهاي زمان و شكستن دژهاي مكان، در همه برهه هاي زماني، مقاطع تاريخي و رده هاي اجتماعي گنجيده و با تركاندن پوسته نازك آرمان هاي ملي گرايانه و ناسيوناليستي- كه هيچ گاه تاب ظرفيت هاي بلند انساني را نداشته و ندارد- شمولي جهان گستر مي يابد.
خصلت جهان شمولي ادب پايداري از آن جا ناشي مي شود كه ستون اصلي اين خيمه برنهاد دروني و مشترك همه انسانها قائم است و آن، فطرت انساني است؛ فطرتي كه ظلم پذير نيست و ظالم ستيز است؛ فطرتي كه خواهان آزادزيستي و بندگي ناپذيري است؛ فطرتي كه پاشنه اش بر خداخواني و ديگرخواهي مي چرخد و آبش با شورابه خودخواهي و گنداب خودداني دريك جوي نمي رود. پس اگر يك نويسنده زن سفيدپوست از آلام و چالش هاي سياهان آمريكا گفت؛ و زني ديگر از انگليس، بهترين اثر خود را به فلسطين و نبردها و زخم هايش اختصاص داد؛ (1) و سومي از آفريقا و مبارزاتش نوشت؛ و هموطني نيز از سال هاي پرفراز و نشيب رويارويي اين ملت دلاور در چهره به چهره شدن با بيگانه هاي فزون خواهي چون پرتغالي ها و انگليسي ها و روس ها، و آشناهاي بيگانه پرستي مانند قجرها و رضاشاه ها و عاري از مهرها و از جنگ هشت ساله سخن ساز كرد، همه بر سكوي مشترك خدادادي انسان ايستاده و از يك درد گفته اند؛ درد فقدان برابري انسان ها در استفاده از مواهب هستي، و تحقير هويت انساني به دست معدودي چند.
و بايد نوشت كه اميد، شگفت آورترين ثمره اين نوع ادب است؛ مرواريدي كه هيچ گاه در رهگذر طوفان بلاها، بوران مصيبت ها و در تنگناي سلول ها، دستخوش حادثه نشد و در صدف آرزوي مبارزان اين راه باقي ماند، تا بشير تابناكي باشد بر طلوع فرداهاي آفتابي و سحرزاد.
اگرچه وجود پس زمينه هاي تاريخي ادب پايداري به صورت پراكنده كند و اندك در متون ادب ما جاري است، اما بايد سرآغاز كاري منظم در جهت تدوين، بالندگي و حركت رو به رشد اين گونه ادبي را در كشور به بعد از شعله ورشدن آتش جنگ مرتبط دانست.
خوشبختانه اين حركت جوان كه بدون وقفه به سير و سياحت خود در مزارع وسيعي از دشتزارهاي ادبي رمان و تحقيق و شعر و ترجمه و... پرداخته، توانسته در مدت زماني كوتاه، به فرازهاي پرافتخاري دست يابد، كه از طرفي نويدبخش حركت مباركي است، و از طرف ديگر مبشر افق هاي باز و روشن آينده در پهنه ادبيات كشورمان.

محمد حسن مقيسه