در تقدس افراط نشود
به گزارش سايت ساجد، دومين نشست بررسي ادبيات داستاني دفاع مقدس در قالب نقد کتاب «سوران سرد» نوشته جواد افهمي، عصر يکشنبه 22 خرداد با حضور سرهنگ حسن رسولي منفرد، معاون ادبيات و انتشارات بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاع مقدس، محمدرضا سنگري، احمد شاکري و نويسنده کتاب در ساختمان ستاد مرکزي راهيان نور برگزار شد.
سنگري در اين نشست گفت: سئوال مهمي که مطرح است درباره وجود ادبيات انقلاب و دفاع مقدس است. چون برخي هنوز روي هستي ادبيات انقلاب و دفاع مقدس حرف دارند. پاسخ مشخص اين پرسش اين است که نميشود انقلابي رخ بدهد و تحولات عظيمي در يک کشور رخ بدهد، اما در عرصه ادبيات آن کشور تغييري حاصل نشود. انقلاب هم ديد مردم را عوض کرد و هم جريان جديدي پيش روي آنها گذاشت.
وي افزود: پس ادبياتي به وجود آمد که در آغاز ممکن است براي نامگذارياش سردرگمي وجود داشته باشد. هويت ادبيات انقلاب با ادبيات دفاع مقدس گره خورده است؛ چون اين دو واقعه بلافاصله و پشت سر هم رخ دادند. نثرهاي ادبي، خاطرات و شعرهاي اين دو ژانر ويژگيهاي مشترکي با يکديگر دارند. يکي از اين ويژگيها شتابزدگي و ديگري فاصله کم ميان خلق اثر تا عرضه آن است. از اين جهت آثار اين دو ژانر مانند آثار دوران مشروطه ميمانند.
اين نويسنده دفاع مقدس ادامه داد: آثار دهه 60 حالت شعارگونه و تهييج اجتماعي داشتند و با دقت به آهنگ واژهها ميتوان به اين موضوع پي برد. با مطالعه کتاب «سوران سرد» افهمي حيرت کردم. تصورم اين بود که نويسنده بايد پيش از اين در زمينه داستان دفاع مقدس آثار زيادي داشته باشد و در اين زمينه چيرهدست باشد، اما متوجه شدم اين اولين داستان افهمي در اين ژانر است. قلم افهمي نشان ميداد يا اين نويسنده در اين زمينه زياد نوشته و يا تامل زيادي در آثار دفاع مقدس داشته است.
سنگري گفت: نکته مهم اين که نسل ما نسلي نيست که فرصت مطالعه داشته باشد و فرصت اين را ندارند که پشتوانه تئوريک و نظري اين ژانر را مطالعه کنند. از اين جهت پشتوانه مطالعاتي ضعيف است. با گذشت چند سال از انقلاب و شروع جنگ، ما هنوز نظريهپردازي در اين زمينه وجود نداشت. کم کم و با گذشت سالها جلسات نقد مشترک برپا شد و به نظرم دهه 80 اوج بالندگي ادبيات داستاني دفاع مقدس بود.
نويسنده کتاب «سوگ سرخ» افزود: گفته ميشود رمانهاي دفاع مقدسي دهه 80 بعد تقدس را رها کردند، اما معتقدم تقدس در ذات موضوع دفاع مقدس نهفته است. افهمي هم با اين که نخواسته رمانش تقدسگرا باشد، در برخي از مقاطع رمانش خواسته يا ناخواسته اين موضوع را گنجانده است. مثلا شخصيت جالب سينا يکي از شخصيتهاي مقدس کار است. البته توجه کنيم که هر دفاعي مقدس نيست و واژه مقدس در قلمرو دين معني ميپذيرد.
وي ادامه داد: يکي از کلماتي که در توصيف «سوران سرد» به ذهنم ميرسد، خيانت است. چون شرح حال عدهاي که خيانت کردهاند در آن آمده است. در شرايط فعلي از دوستان داستاننويس توقع نميرود که مرتب از تقدس و موضوعات مقدس بنويسند، اما توليد اثر، مانند آن دوستمان نشود که در سهگانه سينمايياش طوري عمل کرد که گويي جوّ جبههها به کل در دست انسانهاي ناباب و با تيپهاي خاص بوده است. که اين نوع برخورد، نوعي خيانت است. افهمي آن بُعد مقدس را در کارش پياده نکرده است، ولي به ناچار با شخصيت سينا، اين موضوع در کتابش مطرح شده است.
سنگري درباره جذابيتهاي کتاب «سوران سرد» گفت: افهمي نتوانسته از جذابيت شخصيت سينا فرار کند. وقتي قصه تمام ميشود، نميتواني آن را رها کني و درگيرت ميکند. داستان يک رسوب از يک چهره دفاع مقدسي در ذهن مخاطب به جا ميگذارد. رمان «سوران سرد» يک رمان دهه 80 است و رنگ و بوي رمانهاي دهه 60 را ندارد. اين رمان حداقلي دفاع مقدس در پرداخت است؛ نه حداکثري.
نويسنده کتاب «يادهاي سبز» گفت: يکي ازنقايص کتاب اين است که پايانبندياش خيلي فشرده است. فصلبنديها هم بسيار در هم ريخته است. به نظرم کتاب از اين حيث به يک ويرايش جدي احتياج دارد. ضربات پي در پي سينمايي و تصويري است. جز تصوير اول که به نظرم ايراد سينمايي دارد. اين کتاب، بسيار اکشن و زنده است و نثر زيبايي دارد.
احمد شاکري نيز در اين نشست گفت: توصيف، مهمترين عنصر اين داستان است. شخصيت سهراب تا حدودي راوي داستان است و فلاشبکها به عهده اوست. همه 20 شخصيت داستان، متهم به خيانت ميشوند. بخشي از داستان به نيازهاي انساني و بخشي به ارزشهاي الهي ميپردازد.
به اشتباه فکر کرديم عمق دفاع مقدس، «نخلهاي بيسر» است
وي گفت: دليل اينکه ادبيات دهه 60 ما به اتمام رسيد اين نبود که حاجي و سيد تمام شدند، بلکه اين دوره ادبي به اين علت تمام شد که با اشتباه فکر کرديم عمق دفاع مقدس، «نخلهاي بيسر» و «عشق سالهاي جنگ» است. به نظرم در اين کتاب هم به ساحت تقدس نزديک نميشويم چون بدبيني در مفهوم کار وجود دارد.
