عین القضات
علی الله سلیمی: کتاب «عین القضات همدانی» نوشته دکتر علی اکبر ولایتی از سری آثار مجموعه کتاب های آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران با محوریت زندگی، اندیشه و آثار عین القضات همدانی به ابعاد مختلف زندگی و آثار این اندیشمند جهان اسلام می پردازد.
سری کتاب های آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران، مجموعه ای متنوع درباره شخصیت های مهم و تاثیرگذار فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی است که به قلم علی اکبر ولایتی تالیف و از سوی انتشارات امیرکبیر در تهران چاپ و منتشر می شود.
از این مجموعه تاکنون بیش از پنجاه عنوان منتشر شده که قرار است عناوین دیگری هم در ادامه انتشار یابد تا مجموعه حاضر به عنوان یکی از مجموعه های کامل در خصوص زندگی و آثار مفاخر علمی و فرهنگی در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی- ایرانی در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار گیرد.
از این مجموعه، بیست و چهارمین اثر درباره زندگی، اندیشه و آثار عین القضات همدانی است که در آن به ابعاد مختلف زندگی و آثار این اندیشمند جهان اسلام پرداخته شده است. مضمون کلی کتاب حاضر می گوید که عین القضات همدانی عارفی وارسته و دلسوخته بود که طریقت احمد غزالی را پیش گرفته بود. ضمن اینکه در مکتب محمد غزالی غایبانه شاگردی میکرد، و برخلاف غزالی که منتقد سرسخت فلاسفه بود، به شیخ الرئیس عشق میورزید و در عقلیات و آزاداندیشی، مرشد و مرادش بوعلی بود، در شجاعت و جسارت در اظهار عقیده روش منصور حلاج را پیش گرفته بود و از دشمنیهای حاسدان بیم نداشت.
به اعتقاد مولف، به علت دشمنی که عین القضات همدانی با عزیزالدین کرد او هم نقشه قتل وی را کشید و در محضری از حسودان و عوام الناس او را به کفر و دعوی الوهیت متهم کرد و فتوای قتل او را از فقهای ظاهربین سلجوقی گرفت و سرانجام در سن 32 سالگی در شب هفتم جمادی الاخر سال 525 بر دار کشیده شد و به روایتی دیگر شمع آجین کردند و در بوریا پیچیدند و آتش زدند.
در این خصوص، مولف به روایت هایی از آن دوران اشاره و آورده است: «در بعضی از روایات آوردهاند که پیش از قتل کاغذی سر به مهر را به یکی از مریدانش میدهد که بعد از یک هفته آن را بگشاید. در آن کاغذ این رباعی نوشته شده بود: ما مرگ و شهادت از خدا خواستهایم/ و آن هم به سه چیز کم بها خواستهایم/ گر دوست چنان کند که ما خواستهایم/ ما آتش و نفت و بوریا خواستهایم.»
کتاب در شش فصل مختلف تهیه و تنظیم شده است؛ نویسنده فصل اول را به عصر عین القضات و فصل دوم را زندگی عین القضات اختصاص داده است.
به استناد کتاب حاضر، صوفی شهید، عین القضات همدانی، در اوج قدرت سلجوقیات زاده شد. در این دوران مهمترین و عمدهترین دولت ترک، که تشکیل آن مقدمه تحولی بزرگ در تمدن اسلامی و خاصه در ایران شد، سلجوقیان است. مؤلف در ادامه فصل به طور مختصر به دولت سلجوقی و ویژگی های آن میپردازد. نام و کنیه و القاب و پدر عین القضات، زادگاه و خاندان وی، شجره نامه، تحصیلات و کسب کمالات او، استادان و فرزند عین القضات، زمینههای توطئه در قتل عین القضات و نحوه شهادت وی عناوینی هستند که نگارنده در فصل دوم ذیل عنوان «زندگی عین القضات» به آن میپردازد.
ابوالمعالی عبدالله بن محمد المیانجی الهمدانی، مشهور به عین القضات، عارف و فیلسوف و متکلم بزرگ جهان اسلام و ایران است.
بخشی از مطالب این فصل به زندگی عین القضات در دوران کودکی وی می پردازد که در آن آمده است: « عین القضات در همدان زاده شد، خانواده وی از تبار علمای میانه بودهاند و شهرت وی به میانجی نیز بی شک به سبب مناسبتی است که جدش بدان مشهور بوده است. از دوران کودکی ابوالمعالی و چگونگی تحصیلاتش، در آثار تذکره نویسان و مورخان هیچ ذکری نیامده است. وی دوران کودکی و نوجوانی را در خانوادهای نسبتاً مرفه و آشنا با ارزشهای فرهنگی خود گذراند، تحصیل علوم و فنون عصر و سلوک در قلمرو تصوف عاشقانه باعث شد که وی در سنین جوانی در همدان مجلس وعظ و درس برپا کند. در بیشتر کتاب های قدیم و معاصر، که از کسانی چون برکه همدانی، فتحه، محمد حموی، ابوحامد و احمد غزالی در مقام استادان عین القضات نام برده شده است.»
نویسنده در فصل سوم به ارادت عین القضات به بزرگانی همچون ابوعلی سینا، ابوسعید ابوالخیر، سنایی، ابوالحسن بستی و ابوالحسن خرقانی اشاره میکند. فصل چهارم هم به آثار عین القضات اختصاص دارد. نگارنده در این فصل درباره اهمیت آثار عین القضات می نویسد: « اشاره صوفیه به اینکه کمتر کسی مانند عین القضات در آثارش کشف حقایق و شرح دقایق آورده دال بر تاثیر و نقش اساسی قاضی – عین القضات – در تدوین شکل گیری تفکر خانقاهی است. حیات کوتاه 33 ساله وی مجال تألیف آثار بسیار را به قاضی نداد؛ ولی همین زمان کوتاه مانع از خلق آثار ثقیل و ارزشمندی از سوی او نشد. بی شک آثار او در تاریخ زبان فارسی از نظر نگرههای عرفانی در برابر قرآن و حدیث و هم به علت ترسیم کردن منظومهی تصوف مستانه و عاشقانه و وجوه مردمی و سیاسی آن اهمیت ویژهای دارد.»
به اعتقاد مولف، سه اثر ارزشمند عین القضات همدانی؛ شکوی الغریب و مکتبات و تمهیدات، به لحاظ شناخت تجربههای روانشناسانه صوفی در جایگاهی است که نوشتههای عرفانی کمی در کنار آن قرار میگیرد. درباره اثر ارزشمند تمهیدات، ذکر این نکته خالی از لطف نیست که این کتاب در اصول طریقت و اسرار عرفان، نه تنها در ایران، بلکه در جهان تصوف تاثیر شگرفی داشته است.
عناوین این کتاب عبارت است از: فرق علم مکتسب با علم لدنی(تمهید اصل اول)، شرطهای سالک در راه خدا (تمهید اصل ثانی)، آدمیان بر سه گونه فطرت آفریده شدهاند (تمهید اصل ثالث)، خود را بشناس تا خدا را بشناسی (تمهید اصل رابع)، شرح ارکان پنج گانه اسلام (تمهید اصل خامس) و...
همچنین درباره اثر ارزشمند«زبده الحقایق» باید گفت، این رساله به زبان عربی و درباره شناخت خداوند و صفات او و ایمان به حقیقت نبوت و رستاخیز بوده و مشتمل بر صد فصل و یک خاتمه است.
زبده الحقایق از چند جهت اهمیت دارد. اول از همه مقدمه عین القضات در آن که که نوعی شرح حال فکری اوست و اعتراف به اینکه چگونه به علم کلام روی آورده است. همین امر باعث شد که از آشفتگی ذهنی رهایی یابد و اساس اندیشهی مذهبی او دگرگون شد. از سوی دیگر، در زبده الحقایق با آرای عین القضات درباره اصول عقاید اسلامی، توحید و نبوت و معاد، مواجه میشویم. گفتنی است که دیدگاه توحیدی عین القضات در این کتاب وحدت وجودی است و نیز وی مسائل مربوط به نبوت و معاد را از دیدگاه عقلی بررسی میکند.
اثر بعدی، شکوی الغریب، رساله شکوی الغریب آخرین اثر عین القضات است که آن را در زندان بغداد، به زبان عربی، نگاشته است. این رساله به دفاعیات هم مشهور است و از چند جنبه اهمیت دارد. نخست اینکه در این رساله عین القضات دربارهی اتهاماتی سخن میگوید که به او بستهاند و به یکایک آنها پاسخ میدهد. دوم اینکه خواننده با بررسی و تحلیل عقاید او، سه اصل خداشناسی و نبوت و معاد را از نظرگاه او میشناسد و در نهایت با فهرستی از رسالهها یا کتاب های عین القضات، که آنها را در دفاعیه آورده آشنا میشود.
به اعتقاد مولف، عین القضات اشعار فارسی هم داشته که بیشتر شعرهایش مشتمل بر چند دوبیتی و چند قصیده و غزل است. البته اشعارش ساده و بی تکلف و در نهایت سادگی است. وی در این اشعار دقایق و رموز عرفانی را مطرح میکند و افزون بر این از اشعارش، در خلال نثر، برای تکمیل معنی و مفهوم آن سود میجوید: ای عشق دریغا که بیان از تو محال است/ خط تو ز خود باشد و خط از تو محال است/
انس تو به ابرو و به آن زلف سیاهت/ قوت تو ز خدّاست و حیات تو ز خال است
در قسمت دوم فصل چهارم – آثار عین القضات – نگارنده آثار منسوب به عین القضات را هم آورده و درباره هریک توضیحاتی میدهد. آثاری همچون؛ رسالهی لوایح، شرح و ترجمه کلمات قصار باباطاهر، رساله یزدان شناخت، غایه الامکان فی درایه المکان و نامههای عین القضات.
رساله لوایح مشتمل بر 201 فصل در حقایق و احوال و اعراض عشق. نثر آن مسجع و مشحون به صنایع لفظی و تشبیهات و استعارات بسیار و به سبک سوانح احمد غزالی است.
انسان کامل، خدا و مکان و عشق از نظر عین القضات عناوینی هستند که نویسنده در فصل پنجم ذیل عنوان «مباحثی دربارهی اندیشههای عرفانی عین القضات» به آنها میپردازد. نظر عین القضات درباره انسان کامل چنین است: «هرکه خود را بشناسد، نفس حضرت محمد(ص) را خواهد شناخت و هرکه حضرت محمد(ص) را بشناسد، خدای تبارک و تعالی را خواهد شناخت.»
در عقیده عین القضات هرگاه معرفت نفس به کمال خویش رسد، معرفت پیامبر اکرم(ص) جلوه میکند. تقدیر انسان کامل عین القضات در دو بخش مطرح میشود:«ارتباط معرفتی نفس و انسان کامل»و «ارتباط معرفتی انسان کامل و حق»
با تحقیق در آثار عین القضات، ارتباط معرفتی نفس و انسان کامل را میتوان سیر و سلوک و عنصر عشق از ناحیه سالک و تصویری متعالی از انسان کامل دانست؛ بنابراین در تفکر عین القضات، حضرت محمد(ص) انسان کامل است که معلوم عدهای از عرفا و اولیا، که با مجاهدهی نفس و سیر و سلوک و به مدد عشق، توان شهود حقیقت انسان کامل را دارا شدند، واقع میشود.
کتاب شناسی عین القضات فصل ششم اثر حاضر را در برمیگیرد و به دو قسمت کتاب هایی درباره عین القضات و آثار منتشر شده عین القضات تقسیم شده است. بخشی از نامههای عین القضات هم به عنوان ضمیمه قسمت آخر کتاب را تشکیل میدهد.
