تئاتر مقاومت شاخصه تئاتر است
_بسیاری از مباحث تاریخ معاصر ایران در دو گروه نمایشهای قبل از انقلاب و بعد از انقلاب تقسیم بندی میشود . چگونه میتوان این تقسیم بندی را قایل شد؟
طبیعتاً وقتی انقلاب رخ داد و به پیروزی رسید در بسیاری از فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی تغییراتی خاص ایجاد کرد و این امر بسیار طبیعی و بدیهی است. هنرهم از جمله تئاتر تابع این شرایط بود. تئاتر در قبل از انقلاب بر اساس سیاستهای رژیم گذشته، فعالیت خاص خودش را داشت و وقتی انقلاب تحقق پیدا کرد، این فعالیتها در یک دوره بسیار کوتاه متوقف شد و گروهی دیگر از هنرمندان تئاتر با تفکری جدید منطبق بر اعتقاداتی که انقلاب سرمنشاء آنها بود شروع به کار کردند. گروهی از هنرمندان هم بودند که شاید در دوره قبل مهجور مانده بودند و فرصتی به آنها داده نشده بود و انقلاب فرصتی برای این گروه ازهنرمندان ایجاد کرد تا آنها وارد این عرصه بشوند و به خلق آثار نمایشی دست یازند. تئاتر در این مرحله بیشتر در حوزه هنری شکل گرفت یعنی جمعی از هنرمندان مسلمان و انقلابی، پایگاه منظمی را در حوزه هنری تشکیل دادند و به نمایشنامههای دینی، مخصوصا نمایشنامههایی که برخاسته از تاریخ اسلام بودند و یا شخصیتهای خاصی را در تاریخ اسلام دست مایه قرار داده بودند، روی آوردند. تئاتر به این شکل در بعد از انقلاب دوباره کار خود را شروع کرد و در یک مدت کوتاهی از بعد از انقلاب تا شروع جنگ تحمیلی، یک جریان جدید شکل گرفت که این جریان در آن سالها با اهداف فرهنگی پس از انقلاب هم سو بود. طبیعتا این جریان نمیتوانست به همین شکل باقی بماند چون تئاتر در هیچ شکلی ثابت باقی نمیماند و مرتب در حال تغییر است.
_آیا هنرمندان پیش از انقلاب، پس از انقلاب تغییر کردند؟
هنرمندان تئاتر پیش از انقلاب ما، به ندرت در انقلاب دچار مشکل شدند. عموماً بعد از یک مرحله کوتاه تعطیلی مجدداً شروع به کار کردند و بسیاری از کارهایی را که قبل از انقلاب انجام داده بودند به عنوان آثاری که در خدمت فرهنگ و انسانیت است، شروع کردند. همچنین خیلی از ترجمههایی که قبل از انقلاب کار شده بود، دوباره دست مایه قرار گرفت و هنرمندان به طور کلی، صرف نظر از قبل انقلابی یا بعد انقلابی شروع به کار کردند. هنرمندان تئاتر، بعدانقلاب هم اکثراً همان هنرمندان قبل از انقلاب بودند به جزآن هنرمندان انقلابی که گفتم در حوزههنری تشکلی پیدا کرده بودند. وقتی جشنواره تئاتر فجر شروع به کار کرد، (حدوداً 2 یا 3 سال بعد از انقلاب) باعث شد هنرمندان تئاتر کشور دوباره به تئاتر جذب شوند و دوباره انگیزه ای برای کارکردن پیدا کنند. این جشنوارهها، جریان دوباره ای را در تئاتر ایجاد کرد که باعث تولید کار شد اما پس از یکی دو سال ما چندان شاهد آثار با موضوع انقلابی نبودیم و عموماً تئاترها همان چیزهایی بود که هنرمندان تئاتر بنا بر ذوق خودشان از گذشته داشتند یا حتی هنرمندانی که بعد از انقلاب شروع به نوشتن کردند هم، همان تمها را به کار میگرفتند.
_به نظر شما چرا با گذشت یکی دو سال تولید آثار انقلابی کاهش پیدا کرد؟
چون تئاترموضوعیت خاص را نمیطلبد، جز در مواقع اضطراری. تئاتر با یک جامعه انسانی سروکار دارد و از آنجا که شناخت ابعاد وجودی انسان در تئاتر امری ضروری است و یک بعد این شناخت به شرایط سیاسی و اجتماعی مربوط میشود و همچنین ماهیت انسانی و خصوصیات فطری انسان همواره ثابتند، به همین دلیل است بسیاری از آثاری که در دنیا خلق شده مبتنی بر تفکر اندیشمندانه انسانی و خصوصیات فطری انسان است. اینها هستند که در هر دوره ای کاربرد دارند و همیشه ارزشمند هستند و میتوانند در هر دوره ای قابل گفتن باشند. به هر حال تئاتر ما مبتنی بسیاری از متنهای گذشته، فعالیت خود را ادامه داد تا دوره جنگ تحمیلی که جریان جدیدی در تئاتر بوجود آمد.
_خاطرتان هست که تئاتر پس از انقلاب توسط چه کسانی حیاتش را آغاز کرده بود؟
خب الآن خیلی حضور ذهن ندارم اما میدانم در حوزه هنری جمعی دور هم گرد آمده بودند و با آثاری مثل "اسم شب" و "نهضت حروفیه" و از این دست کارها شروع به کار کردند و جریان تازهای را به عنوان تئاتر انقلاب آغاز کردند که همانطور که عرض کردم این جریان دیری نپایید و فرصت کار کردن برای هنرمندان تئاتر دوره گذشته استحاله شد و تئاتر به روال خود برگشت.
_تئاتر دفاع مقدس چه جایگاه و تاثیری برتئاتر این دوره داشت؟
در دوره جنگ تحمیلی، ناخودآگاه و بدون هدایت ارگان یا نهادی، تمام آحاد جامعه اعم از ارگانهای دولتی و غیر دولتی یا تشکلهای مردمیبرای مقابله با دشمن که به خاک ما تجاوز کرده بود، بسیج شدند. بنابراین در سالهای اولیه جنگ، جایی برای اینکه مسئولین بخواهند برنامه ریزی یا سیاستی را تدوین کنند که بوسیله تئاتر یا سایر هنرها کار فرهنگی بکنند، نبود. اما هنرمندان به صورت خودجوش تئاترهایی را تولید کردند که از نظر موضوعی و شکلی، سابقه ای در تئاتر ایران نداشت. این که میگویم از نظر شکلی، منظور از نظر نوع طراحی صحنه و آکسوسوار به کار گرفته است. هنرمندان بنابر موضوعیت دفاع و فرهنگ دفاع، به صورت خودجوش آثاری خلق کردند که در پشت جبههها به اجرا در میآمدند. گاهی گروهی به مناطق مختلف جنگی اعزام میشدند و این آثار را برای رزمنگان به صحنه میبردند. این کارها به جهت اجاد روحیه و انگیزه بیشتر برای مقابله با دشمن انجام میگرفتند. آنها گاه موضوعات اجتماعی و گاه موضوعات عاشورایی را دست مایه قرار میدادند. بسیاری از این آثار، ژانر کمدی داشتند. در ژانر کمدی به سخره گرفتن دشمن و کاریکاتور کردن دشمن یکی از کارهایی بود که خیلی از هنرمندان دست مایه قرار داده بودند و برای خنداندن و ایجاد روحیه شاد در رزمندگان، این آثار را روی صحنه میبردند. در این میان کسانی هم بودند که هیچ سابقهای در تئاتر نداشتند اما ذوق تئاتری در آنها وجود داشت. تولید آثار کمدی با این مضمون آنقدر زیاد بود که عنوان خاصی پیدا کرد. "صدام بازی" عنوانی بود که خیلی از مردم به این گونه از نمایشهای کمدی اطلاق میکردند و بعدها هم به همین اسم جا افتاد. پایههای اولیه تئاتر دفاع مقدس به این شکل و خود جوش، گاه با نمایشهای جدی و گاه با نمایشهای کمدی شکل گرفت که هم از نظر شکل اجرایی، هم از نظر موضوع و هم از لحاظ رفتارشناسی با گونههای دیگر تئاتر در آن دوره بسیار متفاوت بود. بعد از مدتی بعضی نهادها و ارگانها دیدند که جریانی در تئاتر کشور بوجود آمده که نمیشود نسبت به آن بی تفاوت بود. آنها با طراحی و برگزاری جشنوارههای تئاتری سعی کردند این جریان را سامان دهی کنند. مثلا جشنواره تئاتر سنگر یکی از جشنوارههایی بود که در راستای جهت بخشی یا تایید و یا انسجام تئاتر دفاع مقدس شکل گرفت، اما خیلی زود بعد از یکی دو دوره تعطیل شد. یکی دو جشنواره هم در ارتش شکل گرفت و تعطیل شد تا اینکه بعد از دوره دفاع مقدس به عنوان یک ژانر در تئاتر که در ایران شکل گرفته و انگیزه بسیار بالایی را برای بسیاری از هنرمندان ایجاد کرده است، شناخته شد . یک جشنواره سراسری و ملی تحت عنوان جشنواره تئاتر دفاع مقدس شکل گرفت و این خود یک کانال جدید در تئاتر کشور بود که همچنان به عنوان یک جریان مستقل تئاتری به حیات خود ادامه میدهد.
_در میان این دو جریان تئاتر چه وضعیتی داشت؟
تئاتر در یک مقطع کوتاهی تعطیل شد. بعد از بهمن 57 که انقلاب به پیروزی رسید، شور و اشتیاقی وجود داشت که نیاز به تئاتر احساس نمیشد یا احساس نیاز به تئاتر گم بود. اما بلافاصله در سال 58 خیلی از گروههای غیر حرفهای که از سر ذوق به تئاتر روی آوردند و سابقه چندانی هم در تئاتر نداشتند یا فرصتی به آنها داده نشده بود چه در تهران و چه در شهرستانها از این فرصت برای ابراز وجود استفاده کردند و تئاتر دوباره شروع به کار کرد. من خودم هم در سال 58 در شهرستان عضو گروهی شدم که یکی از دوستان شکل داده بود و همان سال روی صحنه رفتم یعنی بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب.
_شما گفتید بعد از یکی دو سال چندان شاهد آثار انقلابی نبودیم، آیا میتوان گفت جریان تئاتر، بعد از انقلاب در اصل با تئاتر دفاع مقدس شروع شد؟
دقیقاً، جریان تئاتر دفاع مقدس یک جریان بسیار تاثیرگذار در کشور بود. نه همه، ولی عمده ویژگیهای تئاتر بعد از انقلاب را میتوانیم در تئاتر دفاع مقدس جست و جو کنیم یا تئاتری که امروز به آن تئاتر مقاومت میگوییم. چون معنای تئاتر مقاومت خیلی گسترده تر از 8 سال دفاع مقدس است. ویژگی 8 سال دفاع مقدس در دل تئاتر مقاومت هم دیده میشود. تئاتر مقاومت در واقع شاخصه ای از تئاتر است که محصول بعد از انقلاب ماست.
_آقای مسافر جوانهایی که شاید در آن زمان خیلی کم سن و سال بودند و در آن دوران زندگی نکردند هم الآن کارهای دفاع مقدسی و انقلابی خوبی را آماده میکنند. چه چیزی باعث شده که به این نوع تئاتر علاقه مند بشوند؟
دقیقا، این میتواند نتیجه فعالیتهای انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس باشد. حالا چون انجمن دیگری را نام نمیبرم نه به این خاطر که هیچ کس نقشی در این زمینه نداشت، اما نقش پررنگ تر را انجمن تئاتر دفاع مقدس داشت. این انگیزه همان طور که شما اشاره کردید وجود دارد. نسلهایی که در دوره انقلاب و دفاع مقدس، حتی به دنیا نیامده بودند هم علاقه مندانه در این ژانر کار میکنند. اتفاقا این نسلهای جوانی که در آن دوره حضور نداشتند، گاه تحلیلهایی بسیار بسیار روا و شایسته در مورد فرهنگ دفاع مقدس دارند که قابل تقدیر است.
