روسیه و اوکراین؛ جنگ فرسایشی در آسمان
گروه بینالملل دفاعپرس: ارتش روسیه حملات موشکی و پهپادی جدیدی را علیه اوکراین آغاز کرده است که دارای ویژگیهای تاکتیکی جدیدی است: مقیاس بیسابقه (تعداد پهپادهای پرتاب شده میتواند به هزار فروند برسد)؛ مدت زمان قابل توجه (حملات به صورت موجی و به مدت چندین ساعت و گاهی تقریباً یک شبانهروز ادامه مییابد)؛ هدف قرار دادن همزمان مناطق مختلف کشور، و درگیر کردن تعداد زیادی از اهداف، از جمله زیرساختهای غیرنظامی. حملات موجی بزرگ از این نوع در تاریخهای ۲۳-۲۴ مارس و ۱۵-۱۶ آوریل انجام شدند.
به گفته کارشناسان نظامی، این تاکتیک با هدف اعمال فشار سیستماتیک بر پدافند هوایی اوکراین، اشباع کردن آن و کشف نقاط ضعف آن طراحی شده است. با این حال، مدت زمان طولانی حملات به تعداد محدود سکوهای پرتاب «شاهد» در روسیه نیز مرتبط است. با این وجود، نیروی اصلی ضربهزننده این حملات، موشکها و به ویژه موشکهای بالستیک هستند. با توجه به کمبود مزمن سامانههای پدافند هوایی، اوکراین قادر به رهگیری حداکثر یکچهارم از آنهاست.
روسیه در نیمه دوم سال ۲۰۲۵، مقیاس پرتاب پهپادها و موشکهای خود را به طور قابل توجهی افزایش داد. در ماههای اول سال ۲۰۲۵، شدت حملات روزانه ۱۱۵ پهپاد و ۳.۱ موشک بود، در حالی که در پایان سال به ۱۸۰ پهپاد و ۷.۵ موشک رسید که بیش از نیمی از آنها بالستیک بودند. با این حال، از آن زمان تعداد موشکهای پرتاب شده کاهش یافته و در آوریل به سطح ۳.۱ موشک در روز رسیده است که تنها یکسوم آنها بالستیک هستند. به نظر میرسد این نتیجه حملات موفق اوکراین در فوریه و مارس به کارخانه «وتکینسک» (Votkinsk) و کارخانه «کرمینی ال» (Kremniy El) بوده است که نقش کلیدی در زنجیره تولید موشکهای روسیه دارند.
در شرایط کمبود مزمن سامانههای پدافند هوایی، اوکراین مجبور به پیروی از یک استراتژی ترکیبی خواهد بود و حملات به تأسیسات تولید موشک روسیه به عنصر مهمی از آن تبدیل شده است، هرچند به تنهایی کافی نیست.
در زمستان گذشته، حملات موشکی و پهپادی روسیه، اوکراین را عملاً در آستانه یک فاجعه انسانی قرار داد؛ و تردیدی نیست که مسکو زمستان آینده نیز سعی خواهد کرد «موفقیت» خود را بیشتر توسعه دهد. جنگ فرسایشی هوایی به اندازه جنگ زمینی با شدت در حال توسعه است و اوکراین زمان زیادی و فرصتهای بسیار کمی برای آماده شدن برای زمستان آینده در اختیار ندارد. در این شرایط، ولودیمیر زلنسکی سعی دارد متحدان اروپایی را در مورد ضرورت یک راهحل جامع برای مشکل پدافند هوایی اروپا متقاعد کند که اوکراین باید بخشی از آن باشد.
جنگ فرسایشی در هوا
جنگ در اوکراین مدت هاست که در دو جبهه در جریان است: بر روی زمین، جایی که نیروهای روسیه به سختی در دونباس شمالی پیشروی میکنند، و در هوا، جایی که روسیه همچنین تلاش میکند برتری خود را در منابع و تجهیزات فنی محقق و اوکراین را با حملات گسترده موشکی و پهپادی به زیرساختها و بخش غیرنظامی خسته کند. در هفتههای اخیر، روسیه مجموعهای از چنین حملاتی را با پروفایل تاکتیکی جدیدی علیه اوکراین انجام داده است. این حملات تعداد زیادی از اهداف غیرنظامی را در نقاط مختلف کشور مورد اصابت قرار داده و مقیاس و مدت زمان آنها به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
مؤسسه «مطالعات جنگ» (ISW) اشاره میکند که این تاکتیک برای اولین بار در تاریخ ۲۳-۲۴ مارس، در چارچوب بزرگترین حمله هوایی از زمان آغاز جنگ، به کار گرفته شد. در مجموع، ۹۴۸ پهپاد از انواع مختلف و همچنین ۳۴ موشک که هفت فروند از آنها بالستیک بودند، در این حمله به کار گرفته شدند. به گفته نیروهای هوایی اوکراین، بیشترین تعداد حملات در طول روز انجام شده است. هدف این حمله، مجموعه صومعه «برناردین» در «لویو» بود که یک میراث جهانی یونسکو است.
یورش بزرگ بعدی در تاریخ ۳۱ مارس تا ۱ آوریل انجام شد، زمانی که روسیه از ۶۹۹ پهپاد استفاده کرد. در نهایت، ارتش روسیه یک حمله بزرگ دیگر با پروفایل مشابه را در تاریخ ۱۵-۱۶ آوریل انجام داد، که به گفته همین منبع، در قالب دو موج، ۴۴ موشک (شامل ۱۹ موشک بالستیک) و ۶۵۹ پهپاد از انواع مختلف به سمت اوکراین پرتاب شدند. در نتیجه این حمله در کیف، ۱۷ ساختمان بلندمرتبه و ۱۰ خانه شخصی، یک هتل، یک مرکز اداری، یک نمایشگاه خودرو، یک پمپ بنزین و یک مرکز خرید و تفریحی آسیب دیدند. چهار نفر از جمله یک کودک ۱۲ ساله جان باختند. همچنین در موج دیگری از همین حمله که «اودسا» را هدف گرفت، ۹ نفر کشته و حداقل ۱۹ نفر زخمی شدند.
مؤسسه «علوم و امنیت بینالمللی آمریکا» (ISIS) در گزارش خود اشاره میکند که در ماه مارس، حملات روسیه با استفاده از پهپادهای «شاهد» وارد سطح جدیدی شد که با حجم بیسابقه پرتاب و توالی چندین موج بزرگ حمله در طول یک شبانهروز، و همچنین هدف قرار دادن تأسیسات در سراسر کشور مشخص میشود. وظیفه این تاکتیک، اعمال فشار سیستماتیک بر پدافند هوایی و زیرساختهای اوکراین است. «سرگئی فلش بسکرسنوف»، کارشناس اوکراینی پهپادها، نیز معتقد است که افزایش مدت زمان حمله با هدف کشف نقاط ضعف در پدافند هوایی اوکراین انجام میشود. «الکساندر کووالنکو»، کارشناس نظامی، این تاکتیک جدید را «تروریسم متوازن» مینامد. به گفته وی، روسیه حدود ده روز برای یورش بیسابقه ۲۴-۲۵ مارس آماده میشد: پرتاب پهپادها در این مدت، برعکس، محدود بود.
پویایی مقیاسگذاری: پهپادها
چنین تحولی غیرمنتظره نیست. در ماه میسال گذشته، اطلاعات نظامی اوکراین ادعا کرد که روسیه روزانه حدود ۳۰۰ فروند «شاهد» تولید میکند و قصد دارد تولید را به ۵۰۰ فروند برساند. در این صورت، «ازدحام» آنها که علیه اوکراین هدایت میشوند، در چارچوب یک حمله به هزار پهپاد خواهد رسید. حمله ماه مارس تقریباً به این آستانه رسید. با این حال، برآوردهای امروزی از تولید پهپادهای روسیه محتاطانهتر به نظر میرسد. در ماه اوت، «وادیم اسکیبیتسکی»، معاون رئیس اداره اصلی اطلاعات وزارت دفاع اوکراین (GUR)، حجم کل تولید پهپادهای تهاجمی در روسیه (شامل پهپادهای فریبنده) را کمی بیش از ۲۲۰ فروند در روز تخمین زد. به گفته الکساندر کووالنکو، روسیه در کارخانههای «کوبول» و «آلابوگا» در مجموع روزانه حدود ۲۵۰ پهپاد تهاجمی و پهپاد فریبنده تولید میکند.
محاسبات Re: Russia که بر اساس مجموعه داده «پترو ایوانیوک» با عنوان «حملات موشکی عظیم به اوکراین» است، پویایی مقیاسگذاری را نشان میدهد. میانگین تعداد پهپادهای پرتاب شده در نیمه اول سال ۲۰۲۵ حدود ۱۱۵ فروند در روز بود، در حالی که در نیمه دوم سال و اوایل سال ۲۰۲۶ این تعداد به حدود ۱۸۰ فروند رسید. حملات رکوردشکن در ماه مارس تا آوریل، این شاخص را به ۲۴۰ پهپاد در روز رساند. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا میتوان از یک سطح جدید از شدت حملات صحبت کرد، یا اینکه این انبار "انباشته شده" طی چند ماه است که روسیه پس از مصرف آن، شدت حملات را کاهش خواهد داد.
نمودار پرتاب پهپادهای تهاجمی به سمت اوکراین، ۲۰۲۵-۲۰۲۶، به صورت ماهانه، میانگین در روز
با این حال، علاوه بر ظرفیت تولید، مقیاسگذاری حملات پهپادی با تعداد سکوهای پرتاب محدود میشود. طبق گزارش RBC-Ukraine در اوایل سال ۲۰۲۵، روسیه «شاهدها» را از هفت مکان پرتاب میکرد که اخیراً حداقل دو مکان دیگر به آنها اضافه شده است. در عین حال، «شاهدهای» روسیه یا از سکوهای پرتاب ثابت یا از سامانههای متحرک پرتاب میشوند. در اوایل سال ۲۰۲۶، سکوی پرتاب «شاهدها» در فرودگاه شاتالوو به چهار سکوی ثابت و چهار خودروی پرتابگر متحرک گسترش یافت که به گفته پروژه Militarnyi امکان پرتاب همزمان حداقل ۲۲ پهپاد را فراهم میکند.
حملات از تمام پایگاههای روسیه به صورت موجی انجام میشود که مدت زمان هر موج در پایگاههای مختلف متفاوت است. به گزارش پروژه Dnipro Osint، این امر در مجموع یک امکان فنی برای اطمینان از پرتاب هماهنگ ۱۰۰۰ پهپاد ایجاد میکند، اما در طول بزرگترین حمله در ۲۳-۲۴ مارس، ارتش روسیه مجبور شد نزدیک به یک شبانهروز وقت بگذارد تا این تعداد پهپاد را از چندین سکو پرتاب کند. این توضیح دیگری برای افزایش مدت زمان حملات روسیه است.
حملات موشکی
در همین حال، نیروی اصلی ضربهزننده هر حمله، پهپادها نیستند، بلکه موشکها هستند. همانطور که محاسبات Re: Russia نشان میدهد، در طول سال ۲۰۲۵، میتوان همان دو دوره را در پرتاب موشکها نیز تشخیص داد که در پرتاب پهپادها وجود داشت. شدت پرتابها در ژانویه تا مه ۲۰۲۵ در سطح ۳.۵ موشک در روز بود، با نسبت یک موشک بالستیک به دو موشک کروز. از ژوئن به بعد، شدت به طور قابل توجهی افزایش یافت و در پاییز ۲۰۲۵ به سطح ۷.۵ موشک در روز رسید که بیش از نیمی از آنها بالستیک بودند. با این حال، در پنج ماه گذشته، شدت پرتاب موشکها کاهش یافته و به طور متوسط به ۵.۷ در روز رسیده و در آوریل به ۳.۱ کاهش یافته است که یکسوم آنها بالستیک هستند.
نمودار پرتاب موشک به سمت اوکراین، ۲۰۲۵-۲۰۲۶، به صورت ماهانه، میانگین در روز؛ خاکستری؛ موشک کروز/ آبی: موشک بالستیک
موشکهای بالستیک به طور سنتی بزرگترین مشکل را برای سامانههای پدافند هوایی اوکراین ایجاد میکنند، زیرا رهگیری آنها تنها با سامانههای کمیاب Patriot امکانپذیر است. در نتیجه، نرخ رهگیری موشکهای بالستیک روسیه از سپتامبر ۲۰۲۲ تا اکتبر ۲۰۲۵ از ۲۵٪ فراتر نرفته است، در حالی که نرخ رهگیری موشکهای کروز به طور مداوم در سطح بالای ۷۰-۸۵٪ باقی مانده است.
«میخائیل فدوروف»، وزیر دفاع اوکراین، در جریان نشست «رامشتاین» در ۱۵ آوریل اعلام کرد که سطح رهگیری موشکهای کروز توسط پدافند هوایی اوکراین ۸۰٪ و پهپادها ۹۰٪ است.
«فابیان هافمن»، تحلیلگر مشهور موشکی، نرخ تولید روسیه برای موشکهای بالستیک «ایسکندر-M» را ۲۵-۳۳ فروند در ماه تخمین میزند. طبق برآورد GUR تا اول دسامبر ۲۰۲۵، نرخ تولید موشکهای «ایسکندر-M» بیش از ۵۰ فروند در ماه و موشکهای بالستیک «کینژال» بیش از ۱۰ فروند است. از میان موشکهای کروز، روسیه بیشتر از همه X-۱۰۱ (بیش از ۵۰)، «کالیبر» (حدود ۳۰) و همچنین «ایسکندر-K» و «اونیکس» (حدود ۲۰) تولید میکند.
به نظر میرسد کاهش تعداد موشکهای بالستیک پرتاب شده در ماه مارس با حملات موفق اوکراین به کارخانههایی که در زنجیره تولید آنها نقش دارند، مرتبط باشد. تعدادی از تحلیلگران، از جمله الکساندر کووالنکو، این دیدگاه را دارند. بزرگترین این حملات شامل اصابت موشک «فلامینگو» اوکراین به کارخانه وتکینسک در ۲۱ فوریه بود که یکی از تأسیسات کلیدی تولید موشکهای بالستیک از جمله «ایسکندر-M» است، و همچنین حمله با موشک «استورم شدو» به کارخانه «کرمینی ال» در ۱۰ مارس، دومین تولیدکننده بزرگ ریزالکترونیک نظامی در روسیه.
در حمله به کارخانه وتکینسک، کارگاه شماره ۱۹ که در آن روی و فرآوری فلزات با فشار انجام میشود، مورد اصابت قرار گرفت، اما فابیان هافمن در تجزیه و تحلیل دقیق خود از این حمله اشاره میکند که حتی آسیب دیدن یک کارگاه میتواند کار چندین خط مونتاژ را همزمان کُند کند، زیرا کارخانه وتکینسک در واقع یک محوطه صنعتی است که از دهها تأسیسات تولیدی به هم پیوسته تشکیل شده است.
در نتیجه حمله به کارخانه «کرمینی ال»، کارگاه مونتاژ شماره ۴ تخریب شد. به گزارش پورتال Defence Express، این به احتمال زیاد به معنای توقف کامل کارخانه است و بازسازی حتی بخشی از فرآیندهای فنی سالها طول میکشد، اگر اصلاً ممکن باشد. الکترونیک تولیدی «کرمینی ال» در سامانههای موشکی «ایسکندر»، موشکهای کروز «کالیبر»، سامانههای پدافند هوایی «پانتسیر»، S-۳۰۰ و S-۴۰۰، موشکهای بالستیک قارهپیما «تاپول-ام» و «بولاوا» و همچنین در رادارها، سامانههای جنگ الکترونیک و پهپادها استفاده میشود.
بسیار محتمل است که افزایش مقیاس جزء پهپادی در حملات هوایی اخیر روسیه، تلاشی برای جبران کمبود موشک در طرف روسی باشد.
زمستان نزدیک است
کمپین موفق اوکراین با سلاحهای میانبرد نیز تهدید موشکی و پهپادی روسیه را کاهش میدهد که منجر به انهدام سیستماتیک روزانه سامانههای پدافند هوایی شده است. در غیاب پدافند هوایی، برای نیروهای مسلح اوکراین ضربه زدن به پتانسیل موشکی و پهپادی روسیه آسانتر شده است. در ماه آوریل، حداقل دو سایت پرتاب «شاهد» مورد حمله قرار گرفتند. در ۲۴ مارس، GUR یک سامانه ساحلی موشکی «باستیون» را با دو موشک مافوق صوت «تسیرکون» در کریمه منهدم کرد که این اولین تلفات ثبت شده این سامانه بود. به گفته آندری کووالنکو، رئیس مرکز مقابله با اطلاعات نادرست، حملات سیستماتیک پهپادهای اوکراین به تأسیسات شیمیایی روسیه نیز لجستیک تولید و تحویل موشکهای روسی به جبهه را مختل میکند.
با این حال، مشکل موشکهای بالستیک نیازمند یک پاسخ سیستمی است. کمبود مزمن سامانههای پاتریوت و موشکهای آنها به دلیل جنگ در ایران تشدید شده است که زرادخانههای پدافند هوایی آمریکا و متحدانش را خالی کرد. علاوه بر این، ترامپ اشاره کرده است که ممکن است به دلیل امتناع متحدان اروپایی از مشارکت در بازگشایی تنگه هرمز، ارسال تسلیحات به اوکراین را متوقف کند. ناتوانی در مقابله با حملات موشکهای بالستیک یکی از اصلیترین آسیبپذیریهای اوکراین است. حملات روسیه با استفاده از آنها اوکراین را در زمستان امسال در آستانه یک فاجعه انسانی قرار داد. بدون شک، ولادیمیر پوتین از همین الان برای زمستان آینده آماده میشود و اوکراین در پاییز امسال شاهد یک کمپین گسترده جدید از حملات موشکی به زیرساختهای انرژی خود خواهد بود. در ماه فوریه، ولودیمیر زلنسکی اعتراف کرد که در ۸۰٪ از خاک اوکراین سامانههای پدافند هوایی که قادر به ساقط کردن موشکهای بالستیک باشند، وجود ندارد.
دو راه برای حل مشکل وجود دارد که در صورت ترکیب میتوانند مؤثر واقع شوند: حملات به شبکه تولید روسیه که امکان محدود کردن مقیاس حملات مشابه آنچه اخیراً رخ داد را فراهم میکند، و ساخت یک سیستم جدید پدافند هوایی. زلنسکی گفت امسال، کیف برای اولین بار سامانه اروپایی SAMP/T را علیه موشکهای بالستیک آزمایش خواهد کرد. در پایان آوریل، آلمان از بسته حمایت نظامی از اوکراین به ارزش ۴ میلیارد یورو خبر داد که بزرگترین بخش آن تحویل چند صد موشک PAC-۲ GEM-T برای سامانههای پاتریوت به ارزش ۳.۲ میلیارد یورو است.
این بسته همچنین شامل ۳۶ سکوی پرتاب برای سامانههای پدافند هوایی IRIS-T SL به ارزش ۱۸۲ میلیون یورو و همچنین ۳۰۰ میلیون یورو سرمایهگذاری برای توسعه قابلیتهای ضربتی دوربرد اوکراین است. سامانههای آلمانی IRIS-T مدت هاست در اوکراین استفاده میشوند، اما نتایج قابل توجهی در مبارزه با موشکهای بالستیک نشان ندادهاند.
اوکراین روی توسعههای داخلی خود نیز حساب میکند. شرکت دفاعی Fire Point، سازنده موشک کروز اوکراینی فلامینگو، و شرکت آلمانی Diehl Defence، تولیدکننده موشک و سامانههای پدافند هوایی، در ماه آوریل توافق کردند تا توسعه یک سامانه تخصصی پدافند ضد بالستیک با قطعات اروپایی به نام Freya را تسریع بخشند. Fire Point همچنین روی ساخت رهگیر ضد بالستیک خود کار میکند که هزینه عملیات آن چندین برابر ارزانتر از پاتریوت خواهد بود. اولین آزمایشات رهگیر ضد بالستیک برای پایان سال ۲۰۲۷ برنامهریزی شده است.
البته مشکل پدافند هوایی به طور کامل اروپا را نیز تهدید میکند. استراتژیهای جدید حملات موشکی و پهپادی، اروپا را در برابر یک درگیری احتمالی با روسیه به شدت آسیبپذیر میکند. کیف به دنبال استفاده از این شرایط به نفع خود است و به متحدان اروپایی استراتژیهای جامعی را پیشنهاد میکند که با هدف حل هر دو مشکل در چارچوب ایجاد کنسرسیومهایی برای تولید موشکهای پدافند هوایی انجام میشود.
انتهای خبر/ ۱۳۴
