عملیات بیت‌المقدس مورد مطالعاتی مناسب برای بررسی دوران پدافند هوایی سنتی ایران

به گزارش خبرنگار حماسه و جهاد دفاع‌پرس، دو جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه (جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم) یکی از مهمترین موضوعات نظامی جهان، یعنی پدافند هوایی را در رأس توجه همه اندیشمندان و طراحان نظامی دنیا قرار داد؛ البته نباید منکر وجود و اهمیت این موضوع در جنگ روسیه و اوکراین هم شد؛ موضوعی که در کنار عمل به اصول پدافند غیرعامل می‌تواند نتایج جنگ را برای طرفین به شکلی کاملاً متفاوت رقم بزند.

در نبرد‌هایی از این نوع که وسعت سرزمین، یا دوردست‌بودن اهداف نظامی موجب در رأس قرارگرفتن قدرت هوایی نظامی است، دو طرف قطعاً با قدرت هوایی با هم درگیر شده با همه توان از تسلیحات دورپرتاب، سرنشین‌دار، بدون سرنشین و هدایت‌پذیر استفاده خواهند کرد.

بر این اساس، تشکیل لایه‌های پدافندی، شبکه‌سازی سامانه‌ها، استقرار سامانه‌های برد مختلف و تدبیر برای تسلیحات برترساز دشمن و نگاه عمیق به نبرد ناهمتراز یک امر حیاتی محسوب می‌شود.

البته این نوع نگرش به موضوع پدافند هوایی دو دهه است که رایج شده و پیش از این به واسطه کم‌پیچیده بودن تسلیحات این نوع نبرد، دارای پیچیدگی کمتر بوده است.

در دفاع مقدس هشت‌ساله به واسطه وسعت منطقه درگیری، توان هوایی نوشونده دشمن، توان هوایی موجود گسترده اما تقریباً به‌هم‌ریخته ایران و... باز موضوع پدافند هوایی مورد توجه بود؛ اما در جبهه ایران دچار نقص‌هایی به‌ویژه در اواخر دوران جنگ شد؛ چراکه دشمن نبرد موشکی را هر روز گسترش می‌داد و در ایران هنوز توان موشکی و پدافند موشکی وجود نداشت و اصولاً در طراحی‌های پنتاگون برای ارتش ایران در دوران پیش از انقلاب اسلامی هم این توانایی تعبیه نشده بود؛ فلذا ارتش ایران هم توانایی و ابزار حداقلی مقابله را نداشت؛ بنابراین پدافند هوایی و توانایی موشکی در کشور و با تلاش نیروهای داخلی از صفر شروع شد و شکل‌ گرفت.

عملیات «الی بیت‌المقدس» و «والفجر هشت» از نمونه‌های عالی قابل بررسی برای سنجش و مطالعه پدافند هوایی سنتی (کلاسیک) در ایران هستند. در آن دوران نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به برخی سامانه‌های موشکی عمدتاً هواپایه برای مقابله پدافندی مجهز بود؛ همچنین توپ‌های پدافند هوایی هم در کشور وجود داشت و در دوران پایانی جنگ در صنایع نظامی داخل هم تولید می‌شد. برخی سامانه‌های موشکی زمین به هوا نیز در این دوران به سختی تهیه شد؛ اما نتوانست به واسطه مکفی‌بودن تعداد و توانایی فناورانه، مثمر ثمر باشد که البته در این فرصت امکان نام‌بردن و تشریح هر یک از این سامانه‌ها وجود ندارد. مشکل اساسی در این دوران، هواگرهای سرنشین‌دار دشمن هستند.

در ادامه به بررسی نقش پدافند هوایی در عملیات «بیت‌المقدس» یا «الی بیت‌المقدس» که آزادسازی خرمشهر مرحله نهایی آن بود، می‌پردازیم. این مطلب برگرفته از تاریخ شفاهی سردار «محمدعلی احمدی میان‌دشتی» از فرماندهان و بنیان‌گذاران پدافند هوایی سپاه در دوران دفاع مقدس، است که در کتاب تاریخ شفاهی خود به نام مدافعان آسمان، به بیان آن پرداخته است.  

دفاع از پل‌های شناور

«در دو نقطه روی رودخانه کارون توسط مهندسی نیروی زمینی ارتش پل شناور در محور عملیاتی قرارگاه فتح نصب شد؛ یکی در منطقه دارخوین در حاشیه نخلستان‌های رودخانه‌ای به نام پل ایثار و دیگری در جنوب دارخوین، حوالی روستای سلمانیه به نام پل آزادی.

دو پل شناور هم در محدوده عملیاتی قرارگاه نصر نصب شد که عمده قوای خودی برای عبور از کارون از این پل‌ها استفاده کردند. در محدوده قرارگاه قدس در شمال منطقه و هویزه طراحی و بر روی کرخه پلی نصب شد.

مأموریت پدافند هوایی در مرحله اول، حفظ این پل‌ها بود. این پل‌ها راهبردی و بسیار در موفقیت عملیات تأثیرگذار بودند، اگر دشمن می‌توانست این پل‌ها را منهدم کند، امکان عبور و انتقال عمده قوا به سمت دشمن میسر نمی‌شد.

ابتدا توپ‌های ضد هوایی در مجموعه این پل‌ها، در محدوده قرارگاه در شرق رودخانه کارون گسترش و پس از عبور نیرو‌ها و امکانات در غرب رودخانه تأمین گردید.

مأموریت دوم پدافند هوایی بر اساس توجیهات انجام‌شده توسط قرارگاه کربلا، بعد از سرپل‌گیری توسط گردان‌های پیاده در جاده اهواز-خرمشهر بود.

مأموریت سوم پدافند هوایی، دفاع نقطه‌ای و منطقه‌ای در کل منطقه و خطوط مقدم بود. با این توضیحات، پدافند هوایی باید به گونه‌ای طراحی و برنامه‌ریزی می‌کرد که تجهیزات و امکانات در اختیارش را برای انجام مأموریت در عقبه‌ها، پل‌ها و در مرحله دوم پوشش جاده اهواز-خرمشهر برای پشتیبانی از نیرو‌های پیاده در حال پیشروی تا منطقه هدف به کار گیرد.

ما از این ۱۰۲ قبضه توپ ضد هوایی، ۵۰ قبضه برای عقبه‌ها در مرحله اول و ۲۵ قبضه در مرحله دوم برای همراهی با یگان‌های رزمی به هنگام پیشروی در نظر گرفته بودیم. تعداد ۲۵ قبضه هم همراه با یگان‌های رزمی تا رسیدن به اهداف عملیات حرکت دادیم.

توپ‌های ضدهوایی در طول جاده و اطراف آن و در سمت غرب مستقر بودند که ضمن دفاع هوایی قادر بودند در سطح، تیراندازی و در مقابل دشمن آتش‌باری کنند؛ به همین شکل در مقابل پاتک دشمن حرکت کردند و پدافند هوایی سپاه همراه با گردان‌های پیاده، با اجرای آتش در خطوط مقدم علیه پاتک زرهی دشمن قرار داشت. با حضور در خط مقدم به شکل دو مأموریتی، یعنی اولا پدافند هوایی و درگیری با هواپیما‌ها و بالگرد‌های دشمن و ثانیاً پشتیبانی از یگان‌های رزمی و مقابله با پاتک‌های دشمن فعال بودند؛ لذا وقتی دشمن روی جاده اهواز-خرمشهر اقدام به پاتک کرد، پدافند هوایی در خطوط مقدم می‌جنگید.

تلاش اصلی دشمن در این عملیات بمباران عقبه یگان‌های رزمی و پشتیبانی و محور‌های مواصلاتی بود؛ ولی در مرحله دوم عملیات، با عقب‌نشینی دشمن در جبهه طراح و هویزه، عملاً جاده اهواز -خرمشهر به سمت منطقه عملیاتی باز و امکان تردد در آن فراهم شد؛ لذا پل‌های شناور روی رودخانه کارون کم ترافیک و اکثر پشتیبانی‌ها از جاده اهواز-خرمشهر انجام می‌شد.

مجموعه پدافند هوایی موفق شد که ۲۰ فروند هواپیمای دشمن را در این منطقه عملیاتی سرنگون کند. کاهش آمار حملات هوایی ارتش عراق در عملیات بیت‌المقدس نسبت به عملیات‌های قبلی، نشان از این بود که نیروی هوایی عراق ضعیف شده و مقداری از تجهیزات خود را از دست داده و امکان پشتیبانی کامل نداشته و نتوانسته بود نیروی هوایی خودش را سرپا نگه دارد.

در این عملیات و با تقویت و گسترش جنگ‌افزار‌های پدافند هوایی در منطقه عملیاتی، خیلی از هواپیما‌های دشمن در مواجهه با آتش مؤثر پدافند هوایی ما مجبور به فرار شدند.

البته باید گفت که نیروی هوایی ارتش هم در این عملیات با استقرار موشک‌های ارتفاع متوسط هاگ در حوالی منطقه عملیاتی، نقش قابل توجهی در پشتیبانی از یگان‌های مانوری داشت. تنها در روز اول عملیات، ۲۰ نوبت پشتیبانی از نیرو‌های پیاده در خطوط مقدم انجام شد و در ادامه عملیات، روزانه شش نوبت پشتیبانی هوایی انجام می‌گرفت.»

پدافند هوایی فناورانه

بعد از جنگ ایران و عراق کم‌کم با فروپاشی بلوک شرق و پیشرفت و توسعه فناوری‌ها عملاً آمریکا و رژیم صهیونیستی که به‌عنوان دشمنان سطح یک کشور محسوب می‌شدند رو به توسعه فناوری‌ها نوینی در صنعت نظامی آوردند که ترکش‌های این انفجار فناوری نظامی همه اطراف و اکناف صنعت را تحت‌الشعاع قرار داد. جمهوری اسلامی ایران به توسعه موشکی روی آورد و پس از دو دهه توسعه توان پدافند هوایی مورد تمرکز قرار گرفت. در این مدت، همکاری نظامی با چین، روسیه و حتی کره شمالی برای حفظ توان پدافند هوایی وجود داشت. 

اما از دهه ۸۰ ایران روی این توان تمرکز کرد و نیروی هوایی سپاه که مأموریت‌های متعددی در حوزه‌های هوایی و فضایی پیدا کرده‌بود، تبدیل به نیروی هوافضای سپاه شد. قرارگاه مشترک پدافند هوایی و سپس تفکیک نیروی پدافند هوایی در ارتش به‌عنوان یک نیروی مستقل، از دیگر تدابیر امام و فرمانده کل قوای مدبر ما حضرت آیت‌الله العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای قدس‌الله نفسه الزکیه بود. این توسعه ادامه یافت و در همه این زمان‌ها درگیری‌های نظامی دنیا در این حوزه مطالعه شد و صد البته در میدان عمل آزمون نشد تا از سال اخیر در دو جنگ تحمیلی.

تجربه نشان داده است که میدان آزمون جنگ بهترین محل تدبیر و اندیشه و غلبه به ضعف‌هاست. این تجربه به ما می‌گوید که از دل جنگ تحمیلی دوم و سوم پدافند هوایی ایران با یک بازآرایی جدید، هوشمندانه و مؤثر پا به میدان گذاشته است و در صورت ادامه نبرد حاضر، این بازآرایی همزمان در میدان هم جاری خواهد شد. 

انتهای پیام/ 119