آزادی نافرجام کوبا در منگنه‌ی سازش یا فروپاشی اقتصادی

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس - مسعود رحیم‌زاده؛ کوبا جزیره‌ای است در دریای کارائیب که تاریخ آن به‌طور عمیقی با مفهوم «آزادی» و «مبارزه برای استقلال» گره خورده است. از روزگار استعمار اسپانیا تا سلطه آمریکا و سپس انقلاب ۱۹۵۹، کوبایی‌ها همواره در جستجوی حاکمیت ملی و رهایی از سلطه خارجی بوده‌اند. این گزارش به مرور این تلاش‌ها از قرن پانزدهم تا حوادث اخیر می‌پردازد.

 

 

 

کریستف کلمب در سال ۱۴۹۲ کوبا را متعلق به اسپانیا دانست و از سال ۱۵۱۱ اشغال رسمی جزیره توسط اسپانیایی‌ها آغاز شد. جمعیت بومیان از جمله تاینوها، سیبونی‌ها و گواناهاتابه‌ای‌ها به دلیل جنگ و بیماری‌های وارداتی تا سال ۱۵۳۷ به حدود ۵ هزار نفر کاهش یافت. از اوایل قرن شانزدهم، وارد کردن بردگان آفریقایی برای کار در مزارع قهوه و شکر شروع شد.

 

 

جنگ ده ساله (۱۸۶۸–۱۸۷۸): در ۱۰ اکتبر ۱۸۶۸ «کارلوس مانوئل دِسِسپدس» مالک مزرعه‌ای در شرق کوبا، با صدور «گریتو دِ یارا» (فریاد یارا) علیه اسپانیا اعلام استقلال کرد. این قیام که به «جنگ ده ساله» معروف شد، با وجود جان‌باختن حدود ۲۰۰ هزار نفر، با امضای پیمان زاخون در سال ۱۸۷۸ ناتمام ماند و اسپانیا وعده اصلاحاتی داد که بیشتر آنها محقق نشد.

 

جنگ کوچک (۱۸۷۹–۱۸۸۰): «کالیکستو گارسیا» قیام دیگری را رهبری کرد که با شکست مواجه شد، اما فشار‌ها منجر به لغو برده‌داری در سال ۱۸۸۶ شد.

 

جنگ استقلال (۱۸۹۵–۱۸۹۸): «خوزه مارتی» شاعر و اندیشمند بزرگ در ۲۴ فوریه ۱۸۹۵ فرمان قیام عمومی را صادر و در ۲۵ مارس «مانیفست مونت‌کریستی» را منتشر کرد. اگرچه مارتی در نبرد اول کشته شد، رهبرانی مانند مکسیمو گومز و آنتونیو ماسئو با تاکتیک‌های چریکی، دو سوم جزیره را آزاد کردند.

 

 

در آستانه پیروزی کامل انقلابیون در سال ۱۸۹۸، آمریکا با بهانه انفجار ناو جنین «مین» در هاوانا، به اسپانیا اعلان جنگ کرد و اسپانیا را شکست داد. بدین ترتیب کوبا رسماً در ۱۰ دسامبر ۱۸۹۸ مستقل شد، اما عملاً به اشغال نظامی آمریکا درآمد.

 

در سال ۱۹۰۱، آمریکا کوبا را مجبور کرد متمم پلات را به قانون اساسی خود اضافه کند. این متمم به آمریکا حق می‌داد که برای «حفظ استقلال» کوبا در امور داخلی آن دخالت و پایگاه‌های نظامی در خلیج گوانتانامو ایجاد کند که هنوز هم در اختیار آمریکاست.

 

کوبا در ۲۰ مه ۱۹۰۲ رسماً جمهوری شد، اما با خروج آمریکا، دوره‌ای از روسای‌جمهور فاسد و وابسته به واشنگتن آغاز شد.

 

 

در سال ۱۹۵۲ «فولخنثیو باتیستا» گروهبان سابق ارتش طی یک کودتا قدرت را به دست گرفت و دیکتاتوری خونین و فاسدی برپا کرد. در این دوران، اقتصاد کوبا به شدت به آمریکا وابسته بود و نیمی از صنعت شکر در اختیار آمریکایی‌ها قرار داشت و شکاف طبقاتی هر روز تعمیق می‌شد.

 

 

در ۲۶ ژوئیه ۱۹۵۳ «فیدل کاسترو» وکیل جوان، با ۱۶۰ نفر به پادگان مونکادا حمله کرد. این عملیات نافرجام بود و بسیاری کشته شدند و کاسترو به زندان افتاد. او در دادگاه سخنرانی معروف «تاریخ مرا تبرئه خواهد کرد» را ایراد کرد.

 

پس از آزادی و تبعید به مکزیک، کاسترو به همراه چه گوارا و برادرش رائول با قایق «گرانما» در دسامبر ۱۹۵۶ به کوبا بازگشتند. تنها ۱۲ تن از ۸۲ نفر زنده ماندند و به کوه‌های سیرا مائسترا پناه بردند. با رشد حمایت‌های مردمی، ارتش چریکی در سال ۱۹۵۸ عملیات‌های گسترده‌ای را آغاز کرد و سرانجام در ۱ ژانویه ۱۹۵۹، باتیستا فرار کرد و انقلابیون وارد هاوانا شدند.

 

 

انقلاب فوراً دست به تغییرات اساسی زد: ملی‌سازی صنایع (از جمله کلیه دارایی‌های آمریکایی)، اصلاحات ارضی و گسترش بی‌سابقه آموزش و بهداشت. در پاسخ، آمریکا در سال ۱۹۶۰ تحریم اقتصادی همه‌جانبه علیه کوبا وضع و در آوریل ۱۹۶۱، کودتای نافرجام خلیج خوک‌ها را سازماندهی کرد. کاسترو در همان سال رسماً مارکسیسم را پذیرفت و کوبا به اردوگاه شرق پیوست.

 

هراس آمریکا از حضور موشک‌های هسته‌ای شوروی در کوبا، جهان را تا آستانه جنگ جهانی سوم پیش برد. نهایتاً با قول عدم حمله آمریکا به کوبا و خروج موشک‌ها از ترکیه، بحران خاتمه یافت.

 

 

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، کوبا یارانه‌های سالانه ۴ تا ۶ میلیارد دلاری خود را از دست داد و وارد «دوره ویژه در زمان صلح» شد که با قحطی و بحران شدید اقتصادی همراه بود.

 

با بازگشت دونالد ترامپ به قدرت در سال ۲۰۲۵، فشار بر کوبا به شدت افزایش یافت. بایدن کوبا را از فهرست کشور‌های حامی تروریست خارج کرده بود، اما ترامپ در اولین روز کاری خود آن را بازگرداند.

 

پس از ربایش نیکلاس مادورو رئیس‌جمهور ونزوئلا، آمریکا ارسال نفت این کشور به کوبا که نیمی از نیاز انرژی کوبا را تأمین می‌کرد، مسدود کرد. ترامپ همچنین کشور‌هایی مانند مکزیک را تحت فشار گذاشت تا ارسال نفت به کوبا را متوقف کنند.

 

 

از فوریه ۲۰۲۵، خاموشی‌های گسترده و طولانی تا ۱۵ ساعت در روز در هاوانا آغاز شد. هواپیما‌ها به دلیل نبود سوخت قادر به سوخت‌گیری نبودند و خطوط هوایی مانند ایر کانادا پرواز‌ها را لغو کردند.

 

جمعیت کوبا از ۱۱.۳ میلیون نفر در سال ۲۰۲۱ به حدود ۸.۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. این بزرگترین خروج جمعیت در تاریخ کوباست.

 

بر اساس گزارش رسمی کوبا، تحریم آمریکا بین مارس ۲۰۲۴ تا فوریه ۲۰۲۵ بیش از ۷.۵ میلیارد دلار به اقتصاد این کشور خسارت زده است. مجموع خسارات در شش دهه گذشته بیش از ۱۷۰ میلیارد دلار (با احتساب تورم، بیش از ۲ تریلیون دلار) برآورد می‌شود.

 

 

در اواسط مارس ۲۰۲۶، اعتراضات مردمی در شهر مون به غارت دفتر حزب کمونیست و آتش‌زدن اموال دولتی انجامید. معترضان شعار «آزادی» سر می‌دادند و پنج نفر دستگیر شدند. دولت کوبا این اعتراضات را ناشی از «محاصره جنایتکارانه» آمریکا دانست.

 

مسکو توافقنامه همکاری نظامی با کوبا امضا کرده و نفت ارسال می‌کند، اما حاضر به پذیرش بار کامل اقتصادی کوبا مانند دوران شوروی نیست. چین نیز سیاست واقع‌گرایانه‌تری در پیش گرفته و بر اولویت‌های منطقه خود متمرکز است.

 

دولت کوبا تأیید کرده که مذاکراتی با واشنگتن برای یافتن راه‌حل از طریق گفت‌و‌گو در جریان است، هرچند ترامپ آشکارا خواستار تغییر رژیم در کوباست.

 

 

کوبا در قرن بیستم با انقلاب ۱۹۵۹ به استقلال واقعی از آمریکا دست یافت، اما این پیروزی با هزینه وابستگی اقتصادی به شوروی و تحریم فلج‌کننده آمریکا همراه بود. امروز، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تشدید بی‌سابقه تحریم‌ها، کوبا با سخت‌ترین بحران بشردوستانه و اقتصادی تاریخ خود مواجه است. نسل جوانی که خاطره انقلاب را ندارد، از کمبود برق، غذا و آزادی به تنگ آمده و موج مهاجرت بی‌سابقه شده است.

 

این جزیره که روزگاری نماد مقاومت در برابر امپریالیسم بود، اکنون در نقطه عطفی تاریخی قرار دارد: میان حفظ انقلاب و سازش با واقعیت‌های جدید جهانی یا فروپاشی تحت فشار اقتصادی. رویداد‌های ماه مارس ۲۰۲۶ ممکن است تنها آغاز یک فصل جدید و پرفرازونشیب در تاریخ پرفرازونشیب کوبا باشد.

 

انتهای پیام/ 944