نقشه راه ایران برای نظم جدید منطقهای
گروه بینالملل دفاعپرس - سعید شهرابی فراهانی، تحلیلگر و پژوهشگرراهبردی حوزه امنیت ملی و بینالملل؛ در میانه پیچیدهترین تحولات ژئوپلیتیکی غرب آسیا، طرح «پنج پیششرط ایران برای مذاکره» را باید فراتر از یک موضعگیری سیاسی یا دیپلماتیک مقطعی ارزیابی کرد. این شروط در واقع بیانگر دکترین جدید جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با فشارهای خارجی، جنگ ترکیبی و معادلات بازدارندگی منطقهای است؛ دکترینی که تلاش میکند قواعد بازی را از «مذاکره تحت فشار» به «مذاکره از موضع قدرت» تغییر دهد.
پایان جنگ، رفع تحریمها، آزادسازی اموال بلوکهشده، پرداخت غرامت و بهرسمیتشناختن حاکمیت ایران بر تنگه هرمز. هر یک از این شروط حامل پیامهای عمیق امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی برای بازیگران منطقهای و فرامنطقهای است.
۱. پایان جنگ؛ تغییر زمین بازی از امنیتی به سیاسی
نخستین شرط ایران، یعنی «پایان جنگ»، در ظاهر ساده، اما در باطن، بنیادیترین مطالبه تهران است. ایران معتقد است مذاکرهای که همزمان با تهدید نظامی، جنگ روانی، خرابکاری امنیتی یا فشارهای اطلاعاتی دنبال شود، اساساً مذاکره نیست بلکه نوعی تحمیل سیاسی است.
در دهههای اخیر، تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که قدرتهای بزرگ معمولاً تلاش میکنند ابتدا از طریق فشار نظامی یا تهدید امنیتی، طرف مقابل را فرسوده کرده و سپس او را پای میز مذاکرهای بنشانند که نتیجه آن از قبل تعیین شده است. ایران اکنون میکوشد این الگو را برهم بزند.
از نگاه تهران، هرگونه گفتوگو تنها زمانی معنا دارد که محیط امنیتی منطقه از وضعیت جنگی خارج شود. این موضع در واقع تأکید بر اصل «امنیت متقابل» است؛ یعنی هیچ طرفی نمیتواند همزمان از ابزار جنگ و مذاکره بهره ببرد.
۲. رفع تحریمها؛ عبور از اقتصاد محاصره به اقتصاد قدرت
دومین شرط ایران، رفع تحریمها، صرفاً یک مطالبه اقتصادی نیست بلکه بخشی از جنگ ارادهها میان تهران و غرب محسوب میشود. تحریمها طی سالهای گذشته به مهمترین ابزار فشار علیه جمهوری اسلامی تبدیل شدهاند؛ ابزاری که هدف آن نه فقط محدودسازی اقتصادی، بلکه ایجاد نارضایتی اجتماعی و فرسایش توان راهبردی کشور بوده است.
با این حال، ایران اکنون تلاش دارد نشان دهد که مذاکره بدون رفع واقعی تحریمها فاقد معناست. تجربه توافقات گذشته نیز به تهران آموخته است که تعلیقهای محدود یا وعدههای غیرعملیاتی نمیتواند تضمینکننده منافع ملی باشد.
از منظر راهبردی، اصرار ایران بر رفع کامل تحریمها به معنای تلاش برای تثبیت «استقلال اقتصادی» و پایان دادن به سیاست فشار حداکثری است. در واقع تهران میخواهد هرگونه توافق آینده نه بر پایه وعدههای سیاسی، بلکه بر اساس تضمینهای عینی اقتصادی شکل گیرد.
۳. آزادسازی اموال بلوکهشده؛ بازپسگیری قدرت مالی ایران
سومین پیششرط، یعنی آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران، پیوند مستقیمی با مفهوم حاکمیت اقتصادی دارد. میلیاردها دلار از داراییهای ایران طی سالهای گذشته در بانکها و کشورهای مختلف مسدود شده و همین مسئله به یکی از ابزارهای فشار سیاسی علیه تهران تبدیل شده است.
طرح این مطالبه از سوی ایران، حامل یک پیام مهم است: تهران دیگر حاضر نیست منابع مالی خود را گروگان مذاکرات یا تحولات سیاسی ببیند. ایران معتقد است این داراییها متعلق به ملت ایران است و استفاده ابزاری از آنها، نوعی جنگ اقتصادی محسوب میشود.
آزادسازی این اموال علاوه بر آثار اقتصادی، پیامدهای روانی و سیاسی نیز دارد. تحقق این شرط میتواند نشانهای از تغییر رفتار طرف مقابل و پذیرش بخشی از حقوق اقتصادی ایران تلقی شود.
۴. پرداخت غرامت؛ عبور از بازدارندگی به مسئولیتپذیری بینالمللی
شاید مهمترین و در عین حال کمسابقهترین شرط ایران، مطالبه پرداخت غرامت باشد. این موضوع نشان میدهد تهران دیگر صرفاً در موضع دفاعی قرار ندارد بلکه تلاش میکند هزینه اقدامات خصمانه علیه خود را افزایش دهد.
در ادبیات روابط بینالملل، مطالبه غرامت معمولاً پس از جنگها یا اقدامات خسارتبار مطرح میشود و پذیرش آن به معنای نوعی مسئولیتپذیری حقوقی و سیاسی است. ایران با طرح این مسئله در واقع میخواهد معادله جدیدی ایجاد کند: هرگونه اقدام علیه ایران باید هزینهمند باشد.
این رویکرد میتواند بخشی از راهبرد کلان بازدارندگی جمهوری اسلامی تلقی شود. اگر طرف مقابل بداند که فشارها، خرابکاریها یا حملات احتمالی علاوه بر شکست سیاسی.
هزینههای حقوقی و اقتصادی نیز به همراه خواهد داشت، احتمال تکرار چنین رفتارهایی کاهش مییابد.
۵. حاکمیت بر هرمز؛ تثبیت ژئوپلیتیک قدرت ایران
پنجمین شرط، یعنی بهرسمیتشناختن حاکمیت ایران بر تنگه هرمز، در واقع مهمترین بخش ژئوپلیتیکی این دکترین است. تنگه هرمز نهتنها یکی از حیاتیترین شاهراههای انرژی جهان محسوب میشود، بلکه قلب توازن قدرت در خلیج فارس نیز به شمار میرود.
ایران با طرح این موضوع، در پی تثبیت نقش خود بهعنوان قدرت اصلی امنیتی منطقه است. تهران معتقد است امنیت خلیج فارس باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود و حضور نیروهای فرامنطقهای عامل اصلی بیثباتی است.
در واقع، تأکید بر حاکمیت بر هرمز صرفاً یک مسئله جغرافیایی نیست بلکه اعلام این پیام است که ایران خود را بازیگری تعیینکننده در نظم آینده منطقه میداند. هرگونه تغییر در معادلات انرژی، تجارت دریایی و امنیت خلیج فارس بدون درنظرگرفتن نقش تهران، از نگاه ایران غیرممکن خواهد بود.
جمعبندی؛ مذاکره از موضع اقتدار
مجموع این پنج پیششرط نشان میدهد جمهوری اسلامی ایران در حال بازتعریف مفهوم مذاکره در سیاست خارجی خود است. تهران دیگر مذاکره را ابزاری برای کاهش فشار نمیداند، بلکه آن را میدان تثبیت قدرت ملی و منطقهای تعریف میکند.
این شروط همچنین بیانگر آن است که ایران تلاش دارد از مرحله «مدیریت بحران» عبور کرده و وارد مرحله «مهندسی نظم منطقهای» شود. در چنین چارچوبی، مذاکره تنها زمانی ممکن خواهد بود که طرف مقابل حقوق سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران را به رسمیت بشناسد.
بنابراین، پنج شرط مطرحشده را باید نه صرفاً مجموعهای از مطالبات سیاسی، بلکه نقشه راه تهران برای آینده توازن قدرت در غرب آسیا دانست؛ نقشهای که هدف آن تبدیل ایران از بازیگری تحت فشار، به بازیگری تعیینکننده در معادلات منطقهای و بینالمللی است.
انتهای پیام/ ۱۳۴
