ظهور ادبیات جهادی در ایران پساجنگ

گروه سیاسی دفاع‌پرس: تحولات سال‌های اخیر، مفهوم حکمرانی را در بسیاری از کشور‌ها تغییر داده است. در دنیایی که مرز میان جنگ و صلح روزبه‌روز مبهم‌تر می‌شود، اداره کشور نیز دیگر صرفاً مجموعه‌ای از فرایند‌های اداری و اقتصادی نیست. دولت‌ها امروز هم‌زمان باید با فشار اقتصادی، عملیات روانی، جنگ رسانه‌ای، تحریم، ناامنی منطقه‌ای و بی‌ثباتی جهانی مقابله کنند. همین مسئله باعث شده مفاهیمی مانند «تاب‌آوری ملی»، «حکمرانی بحران» و «مدیریت شرایط جنگی» اهمیت بیشتری پیدا کنند.

ایران نیز در سال‌های گذشته در چنین فضایی قرار داشته است. جنگ، تهدید نظامی، تحریم، تنش‌های منطقه‌ای و فشار‌های اقتصادی، ساختار حکمرانی کشور را وارد مرحله‌ای متفاوت کرده است؛ مرحله‌ای که در آن، بسیاری از مسائل اجرایی و اقتصادی، مستقیماً به امنیت ملی و ثبات اجتماعی گره خورده‌اند.

در چنین شرایطی، طبیعی است که ادبیات سیاسی نیز دچار تغییر شود. وقتی کشور در وضعیت فشار و تقابل مستمر قرار می‌گیرد، مفاهیمی که پیش‌تر عمدتاً در حوزه نظامی استفاده می‌شدند، به عرصه حکمرانی و مدیریت داخلی نیز وارد می‌شوند. به همین دلیل، استفاده از واژه‌هایی مانند «سنگر»، «جهاد»، «مقاومت» و «خط مقدم» در توصیف نهاد‌های اجرایی و سیاسی، بخشی از تحول ادبیات حکمرانی در ایرانِ پساجنگ محسوب می‌شود.

 آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای در همین چارچوب، در پیام خود به مناسبت روز مجلس صندلی نمایندگی مجلس را «سنگر خط مقدم تحول» توصیف می‌کند. این تعبیر، صرفاً یک استعاره ادبی نیست، بلکه حامل نوعی نگاه سیاسی و راهبردی به نقش مجلس در شرایط جدید است. در این نگاه، نماینده مجلس دیگر فقط قانون‌گذار نیست، بلکه بخشی از ساختار مدیریت بحران، حفظ ثبات و بازسازی کشور محسوب می‌شود.

مفهوم «سنگر» در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی، همواره بار معنایی ویژه‌ای داشته است. سنگر، محل دفاع، مقاومت و ایستادگی در برابر تهدید تلقی می‌شود. وقتی این مفهوم به مجلس نسبت داده می‌شود، به این معناست که حکمرانی نیز به یکی از میدان‌های اصلی تقابل تبدیل شده است. در واقع، اکنون نبرد فقط در مرز‌ها یا میدان نظامی تعریف نمی‌شود، بلکه در حوزه اقتصاد، رسانه، سیاست‌گذاری، فرهنگ و اداره کشور نیز جریان دارد.

همین مسئله باعث می‌شود که قانون‌گذاری نیز از حالت عادی خارج شود. در شرایط عادی، مجلس عمدتاً نهادی برای تنظیم روابط حقوقی و سیاسی جامعه است، اما در شرایط پساجنگ، مجلس به نهادی برای مدیریت بحران، بازسازی ملی و حفظ ثبات تبدیل می‌شود. به همین دلیل، از نمایندگان انتظار می‌رود که فراتر از رقابت‌های معمول سیاسی عمل کنند و در تراز شرایط جدید کشور قرار گیرند.

این تحول، بخشی از روند «امنیتی‌شدن حکمرانی» در ایران نیز محسوب می‌شود. امنیتی‌شدن حکمرانی به این معنا نیست که همه مسائل صرفاً با نگاه امنیتی دیده شوند، بلکه به این معناست که بسیاری از حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، به دلیل شرایط منطقه‌ای و فشار‌های خارجی، مستقیماً بر امنیت ملی اثر می‌گذارند.

البته تفاوت مهمی میان «سنگر نظامی» و «سنگر حکمرانی» وجود دارد. در سنگر نظامی، مأموریت اصلی دفع تهدید و حفظ خطوط دفاعی است، اما در سنگر حکمرانی، وظیفه اصلی حل مسئله، تصمیم‌گیری مؤثر و ایجاد ثبات برای جامعه است. به همین دلیل، مجلس در شرایط جدید بیش از آنکه به میدان منازعات سیاسی نیاز داشته باشد، به نهادی برای تولید راه‌حل، مدیریت چالش‌های ملی و تبدیل ظرفیت‌های کشور به فرصت‌های توسعه‌ای نیازمند است. سنگر بودن مجلس زمانی معنا پیدا می‌کند که خروجی آن به بهبود زندگی مردم و افزایش کارآمدی نظام اداره کشور منجر شود.

برای مثال، مسئله تورم دیگر فقط یک چالش اقتصادی نیست؛ تورم می‌تواند به فرسایش اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی منجر شود. یا مسئله رسانه صرفاً یک حوزه فرهنگی نیست، بلکه بخشی از میدان جنگ شناختی و عملیات روانی تلقی می‌شود. حتی اختلافات سیاسی داخلی نیز می‌توانند از سطح رقابت طبیعی عبور کرده و بر انسجام ملی و ثبات کشور اثر بگذارند.

در چنین فضایی، حکمرانی ناگزیر به سمت نوعی «مدیریت جهادی» حرکت می‌کند؛ مدلی که در آن، سرعت تصمیم‌گیری، اولویت‌بندی مسائل اصلی، هماهنگی میان نهاد‌ها و روحیه حل مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به همین دلیل، ادبیات جهادی در ایرانِ پساجنگ، فقط یک ادبیات شعاری نیست، بلکه بازتاب نوعی نگاه به شرایط کشور و الزامات اداره آن است.

البته این تحول، فقط محدود به حوزه سیاسی نیست. جامعه نیز پس از عبور از جنگ و بحران، وارد مرحله‌ای تازه می‌شود. در چنین شرایطی، انتظار عمومی از ساختار حکمرانی افزایش پیدا می‌کند. مردمی که فشار اقتصادی و امنیتی را تحمل کرده‌اند، اکنون انتظار دارند آثار این مقاومت را در کارآمدی، ثبات و پیشرفت کشور مشاهده کنند. به همین دلیل، مسئولیت نهاد‌های حکمرانی نیز سنگین‌تر می‌شود.

در همین چارچوب، مفهوم «مجاهدت برای نوسازی کشور» اهمیت پیدا می‌کند. نوسازی در اینجا فقط به معنای بازسازی فیزیکی یا عمرانی نیست، بلکه شامل بازسازی اقتصادی، اجتماعی، مدیریتی و حتی روانی جامعه نیز می‌شود. کشوری که از یک دوره فشار و جنگ عبور می‌کند، نیازمند نوعی بازآرایی در ساختار تصمیم‌گیری و اولویت‌های حکمرانی است.

به همین دلیل، در ادبیات جدید، مجلس نه فقط محل تقنین، بلکه بخشی از موتور بازسازی ملی تلقی می‌شود. قانون‌گذاری باید مستقیماً در خدمت حل مسائل اصلی کشور قرار گیرد؛ از اقتصاد و معیشت گرفته تا تولید، اشتغال، فسادستیزی، بازسازی زیرساخت‌ها و تقویت امید اجتماعی. این مسئله، مفهوم جدیدی از نمایندگی نیز ایجاد می‌کند. نماینده در شرایط جدید، صرفاً یک چهره سیاسی یا رسانه‌ای نیست، بلکه باید توان مدیریت بحران، تشخیص اولویت‌ها و درک شرایط راهبردی کشور را داشته باشد. به همین دلیل، ویژگی‌هایی مانند شجاعت، روحیه میدانی، تخصص، فسادستیزی و ارتباط واقعی با مردم، بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کنند.

در کنار این مسائل، امنیتی‌شدن حکمرانی پیامد‌های دیگری نیز دارد. یکی از مهم‌ترین آنها، افزایش اهمیت هماهنگی میان قوا و نهاد‌های مختلف است. در شرایط عادی، اختلافات نهادی و رقابت‌های سیاسی ممکن است بخشی طبیعی از ساختار سیاسی باشند، اما در شرایط پساجنگ، این اختلافات می‌توانند هزینه‌های سنگینی بر کشور تحمیل کنند. در راستای این موضوع در ادبیات جدید حکمرانی، بر «هم‌افزایی» میان نهاد‌ها تأکید می‌شود. مجلس، دولت، دستگاه قضایی و سایر بخش‌ها باید در قالب یک منظومه هماهنگ عمل کنند؛ منظومه‌ای که هدف اصلی آن، حفظ ثبات و پیشبرد بازسازی ملی است.

از سوی دیگر، امنیتی‌شدن حکمرانی باعث می‌شود مسئله امید اجتماعی نیز اهمیت بیشتری پیدا کند. جامعه‌ای که در وضعیت بحران طولانی قرار بگیرد، به‌تدریج دچار خستگی و فرسایش روانی می‌شود. در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین وظایف حکمرانی، ایجاد احساس حرکت، پیشرفت و آینده روشن است و امیدآفرینی نیز به بخشی از مأموریت نهاد‌های سیاسی تبدیل می‌شود. مجلس در همین راستا می‌تواند نقش مهمی در بازسازی اعتماد عمومی ایفا کند. هر تصمیم اقتصادی، هر قانون، هر موضع‌گیری سیاسی و هر نوع مواجهه با مسائل مردم، می‌تواند بر سطح امید یا ناامیدی جامعه اثر بگذارد. به همین دلیل، مجلس در ایران پساجنگ، فقط نهاد قانون‌گذاری نیست، بلکه بخشی از ساختار مدیریت روانی و اجتماعی کشور نیز محسوب می‌شود.

اما هم‌زمان، این وضعیت می‌تواند چالش‌هایی نیز ایجاد کند. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، خطر غلبه نگاه صرفاً امنیتی بر همه حوزه‌هاست. اگر میان «امنیتی‌شدن حکمرانی» و «امنیتی‌کردن همه مسائل» تفکیک صورت نگیرد، ممکن است فضای تصمیم‌گیری کشور دچار محدودیت و کاهش انعطاف شود. حکمرانی موفق در شرایط پساجنگ، نیازمند نوعی تعادل است؛ تعادل میان امنیت و کارآمدی، میان اقتدار و مشارکت اجتماعی، و میان مدیریت بحران و حفظ پویایی سیاسی و اجتماعی. کشوری که بتواند این تعادل را حفظ کند، شانس بیشتری برای عبور موفق از دوران بحران خواهد داشت.

تجربه جنگ و بحران‌های سال‌های اخیر، سطح انتظارات جامعه از مسئولان و نمایندگان را نیز تغییر داده است. افکار عمومی امروز بیش از گذشته به دنبال مشاهده نتایج ملموس تصمیمات سیاسی است و کمتر از گذشته با جدال‌های بی‌حاصل و حاشیه‌های جناحی همراهی می‌کند. به همین دلیل، نماینده موفق در شرایط کنونی کسی است که بتواند میان مطالبات مردم و نیازهای راهبردی کشور پیوند برقرار کند؛ فردی که نه صرفاً در تریبون‌ها، بلکه در عرصه قانون‌گذاری، نظارت و حل مشکلات واقعی جامعه نقش‌آفرین باشد. در چنین شرایطی، مجلس به میزان کارآمدی خود در حل مسائل سنجیده می‌شود، نه صرفاً به حجم نطق‌ها و مواضع سیاسی.

در نهایت، استفاده از مفاهیمی مانند «سنگر» و «جهاد» در توصیف مجلس، نشانه تغییر در فهم نقش حکمرانی در ایران امروز است. در این نگاه، اداره کشور دیگر صرفاً مدیریت روزمره نیست، بلکه بخشی از میدان بزرگ‌تر حفظ ثبات، بازسازی ملی و تثبیت جایگاه ایران در شرایط جدید منطقه‌ای و جهانی محسوب می‌شود.

اکنون مجلس در ایرانِ پساجنگ، فقط محل تصویب قانون نیست؛ بلکه سنگری در خط مقدم مدیریت آینده کشور است. موفقیت این سنگر نیز نه با تعداد شعارها، بلکه با میزان توان آن در حل مسائل واقعی مردم، حفظ انسجام ملی و تبدیل مقاومت به پیشرفت سنجیده خواهد شد.

انتهای پیام/381