ماموریتهای فیدان در سفر به مسکو
گروه بینالملل دفاعپرس: سفر هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه به مسکو، نه تنها از منظر روابط دوجانبه ترکیه و روسیه، بلکه از جهت درک تحولات ژئوپلیتیکی شتابان در نظام جهانی نیز در برههای حیاتی انجام میشود. انجام این سفر به ویژه در دورهای که پس از جنگ منطقهای ایران، اخباری از تفاهم میان آمریکا و ایران منتشر میشود، حائز اهمیت است. با این حال، تحلیل این سفر صرفاً در چارچوب معادلات غرب آسیا ناقص خواهد بود؛ زیرا در دورانی که تحولات جهانی به صورت زنجیرهای به هم مرتبطند، حتی یک توافق در یک جبهه میتواند سایر حوزههای بحران را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، هر میز دیپلماتیک در غرب آسیا میتواند پیامدهای ژئوپلیتیکی گستردهتری، از روند جنگ دریای سیاه گرفته تا فضای صلح در قفقاز، به همراه داشته باشد.
سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه و هاکان فیدان، آخرین بار در چارچوب مجمع دیپلماسی آنتالیا با یکدیگر دیدار کرده بودند. از این منظر، این دیدار تداوم آن تماس دیپلماتیک محسوب شده و احتمال دیدار فیدان با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، بر اهمیت این سفر میافزاید. در این چارچوب، در حالی که جهان بر ایجاد نظم نوین در غرب آسیا متمرکز است، آیا امکان آغاز یک فرآیند دیپلماتیک جدید با میانجیگری ترکیه درباره جنگ روسیه و اوکراین وجود خواهد داشت؟
مهمترین موضوع در دستور کار، پیگیری تنشها در محور آمریکا و ایران و متعاقباً فرآیند دیپلماتیک شکلگرفته خواهد بود. از منظر روسیه، ایران نه تنها یک بازیگر منطقهای، بلکه یک شریک راهبردی در برابر تحریمهای غرب و یکی از ارکان حیاتی ژئوپلیتیک انرژی و ساختار قدرت اوراسیا محسوب میشود. از منظر ترکیه نیز پرونده ایران از حساسیت بالایی برخوردار است و موضوعی مرتبط با امنیت ملی از جمله امنیت مرزها، تأمین انرژی، توازن در عراق و سوریه، و جلوگیری از احتمال جنگ منطقهای به شمار میآید.
انتظار میرود در این سفر فیدان با «سرگئی شویگو»، دبیر شورای امنیت روسیه نیز دیدار کند. در این دیدار، آخرین وضعیت در فلسطین اشغالی، همکاری در پرونده سوریه و تداوم مشورتها در مورد لیبی مورد بحث قرار خواهد گرفت. به طور خلاصه، این دیدارها در چارچوبی گستردهتر از مشورتهای امنیتی، با محوریت تنشهای غرب آسیا و موضوعات امنیتی بینالمللی/منطقهای انجام خواهد شد. سفر فیدان به مسکو در واقع حاوی این پیام است که نظم جدید را نمیتوان صرفاً با محوریت واشنگتن ایجاد کرد؛ چرا که در حین ساخت معماری امنیتی جدید، خط «آفرو-اوراسیا» دستخوش تحولاتی سریع و چندلایه است که فراتر از چارچوبهای غربی خواهد بود.
دومین موضوع، انتخابات ارمنستان و فضای صلح نوظهور در قفقاز جنوبی است. نکته قابل توجه در اینجا، تشدید گفتمان و موضع روسیه علیه نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان است. افزایش انتقادات مسکو از پاشینیان در جریان انتخابات، نشان میدهد که روسیه تلاش ارمنستان برای نزدیکی به غرب را نه صرفاً یک مسئله داخلی، بلکه یک چالش راهبردی برای حوزه نفوذ منطقهای خود میبیند. با این حال، میتوان گفت که روسیه در دورهای که بر جنگ اوکراین متمرکز است، تلاش میکند تا جهتگیری سیاست خارجی ارمنستان را از طریق همکاریهای جدید و روند عادیسازی با ترکیه و جمهوری آذربایجان بازتعریف کند.
به نقل از بیانیه وزارت خارجه روسیه، در این سفر موضوعاتی مانند بازگشایی مسیرهای حملونقل در قفقاز جنوبی، حمایت از عادیسازی روابط ارمنستان-ترکیه در چارچوب بازسازی پس از مناقشه و فرآیندهای همگرایی در آسیای مرکزی نیز مورد بحث قرار خواهد گرفت. در این زمینه، دیدارهای فیدان در مسکو برای درک چارچوب معادله جدید در قفقاز جنوبی و میزان میداندهی روسیه به این فرآیند، حائز اهمیت است.
سومین مطلب مورد بحث در این سفر، جنگ روسیه و اوکراین است که یکی از پروندههای اصلی اجلاس ناتو به شمار میرود. این جنگ در شرایط کنونی دیگر صرفاً یک مناقشه بین دو کشور نیست؛ بلکه به یک نبرد ژئوپلیتیکی چندبعدی تبدیل شده که بر معماری امنیتی اروپا، روابط ناتو-روسیه، دالانهای انرژی و حملونقل، تجارت غلات و امنیت غذایی جهانی تأثیر میگذارد.
لازم به یادآوری است که ترکیه پیشتر در مورد احتمال تشدید بیشتر تنشها در دریای سیاه، هشدار داده بود. با این وجود، طرفین به حملات پهپادی علیه یکدیگر در این دریا ادامه میدهند. ترکیه در این فرآیند، از ابتدای جنگ در چارچوب کنوانسیون «مونترو» عمل کرده و علیرغم عضویت در ناتو، مهمترین بازیگری است که با هر دو طرف گفتوگو کرده و در مدیریت این بحران تلاش به برقراری توازن داشته است. در این چارچوب، دیدارهای فیدان در مسکو نشان میدهد که ترکیه نقش محوری خود را در مدیریت بحران نه تنها در غرب آسیا، بلکه در حوزه جنگ میان روسیه و اوکراین نیز حفظ کرده است.
چهارمین موضوع، در ابعاد اقتصادی و انرژی روابط دوجانبه ترکیه و روسیه نهفته است. حجم تجارت ترکیه و روسیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۹ میلیارد دلار رسید که نشان میدهد روابط دو کشور نه تنها بر پایه امنیت و دیپلماسی، بلکه بر اقتصاد، انرژی، گردشگری، بانکداری، حملونقل و سرمایهگذاری نیز استوار است. در دیدارهای مسکو، پیشرفتهای حاصل در ساخت نیروگاه هستهای «آککویو»، وضعیت خط لوله «ترکآکیم» و امکان پروژههای جدید مورد بحث قرار میگیرد. کنترل هوشمند تنگه هرمز توسط نیروهای مسلح ایران بار دیگر نشان داد که کوچکترین اختلال در مسیرهای ترانزیت انرژی، تعادل عرضه و تقاضا را بر هم زده و تأثیر آن از قیمت مواد غذایی تا تورم جهانی گسترش مییابد. بنابراین، بار دیگر مشخص میشود که امنیت انرژی نه تنها به داشتن منابع، بلکه به کنترل مراکزی مرتبط است که این منابع از طریق آنها به صورت ایمن و پایدار منتقل میشوند. در این نقطه، پتانسیل ترکیه به عنوان یک مرکز انرژی با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی آن برجسته میشود.
در نتیجه، این سفر نه تنها برای ترکیه که تلاش میکند حوزههای مناقشه متعدد را به سمت ثبات سوق دهد، بلکه برای درک جهتگیری تغییر موازنههای قدرت جهانی نیز اهمیت دارد.
همانگونه که تبدیل احتمال جنگ در غرب آسیا به یک فرآیند تفاهم دیپلماتیک و ایجاد میزهای مذاکره جدید، امیدهای تازهای به همراه دارد، این پرسش مهم مطرح است که آیا تصویری مشابه برای جنگ روسیه و اوکراین که بیش از جنگ جهانی اول به طول انجامیده نیز قابل تصور است؟ در این چارچوب، سفر فیدان به مسکو پیش از برگزاری اجلاس ناتو در آنکارا، ناشی از واقعیات ژئوپلیتیکی منطقه و جهان است؛ چراکه آنکارا نه تنها بحرانها را دنبال میکند، بلکه با ایجاد کانالهای دیپلماتیک میان حوزههای مختلف بحران، در تلاش است تا تنشهای میدانی را به گفتوگوهای دیپلماتیک پشت میز مذاکره تبدیل کند.
انتهای پیام/ ۹۹۹
