دستورکار تازه در روابط روسیه و آسهآن
گروه بینالملل دفاعپرس: در تاریخ ۲۷ و ۲۸ خرداد، اجلاس سالگرد آغاز ارتباط روسیه و آسهآن در کازان برگزار شد که نقطه عطفی مهم در سی و پنجمین سالگرد روابط و سیاُمین سالگرد مشارکت گفتوگوی طرفین که از سال ۲۰۱۸ بهطور رسمی «مشارکت راهبردی» نامیده میشود محسوب میشود. در حاشیه این اجلاس، یک مجمع تجاری نیز برگزار شد که نمایندگان جوامع تجاری روسیه و کشورهای عضو این اتحادیه را گرد هم آورد. تمامی یازده کشور آسهآن در این اجلاس در سطح روسای کشورها و دولتها حضور داشتند و علاوه بر جلسات چندجانبه، دیدارهای دوجانبهای نیز میان ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه، و هیئتهای ملی انجام شد.
در پایان این اجلاس، چهار سند «اعلامیه کازان»، «بیانیه مشترک درباره همکاری در حوزه انرژی»، «بیانیه مشترک روسیه و کشورهای آسهآن درباره همکاری در حوزه فرهنگ» و «برنامه جامع اقدام برای اجرای مشارکت راهبردی روسیه و آسهآن در سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰» به تصویب رسید. این اسناد، علیرغم ماهیت چارچوبی خود، امکان شناسایی جهتگیریهای جدید در دستورکار روابط روسیه و این اتحادیه را فراهم میآورند و گفتوگوهای انجامشده در جریان و در حاشیه این اجلاس، طیف گستردهای از چشماندازها را ترسیم کرد که نیازمند فعالیت فعال هر دو طرف است.
اعلامیه کازان: تداوم و نوآوری
اعلامیه کازان با عنوان «روسیه و آسهآن: وحدت در عین تنوع _ ۳۵ سال با هم»، در مقایسه با اعلامیه سوچی در سال ۲۰۱۶ و بیانیههای اجلاسهای پیشین، تحولی کیفی در گفتوگوی روسیه و آسهآن را نشان میدهد. محورهای اصلی سیاسی این گفتوگو اکنون بر ایدههای حمایت از چندقطبیگرایی و شکلگیری نظم جهانی غیرغربمحور متمرکز شده است. در عین حال، این سند بر پایهٔ فرمولبندیهای اجماعی گستردهای تدوین شده که به هر یک از کشورهای عضو امکان میدهد آن را مطابق با اولویتهای سیاست خارجی خود تفسیر کنند.
زمینه ژئوپلیتیکی تصویب اعلامیه کازان نیز بهطور اساسی متفاوت است. در بیانیههای سالهای ۲۰۱۰، ۲۰۱۶ و حتی ۲۰۱۸، چندقطبیگرایی به عنوان یک روند استقبال شده توصیف میشد. در سند کازان، این مفهوم به عنوان واقعیتی در حال شکلگیری مطرح شده و عبارتهای مربوط به نظم چندقطبی عادلانه بار سیاسی بسیار بیشتری نسبت به بندهای مشابه در اسناد پیشین دارند. از منظر مفهومی، آسهآن به عنوان بخشی از فضایی گستردهتر با عنوان «منطقۀ آسیا-اقیانوسیه، اقیانوس هند و اوراسیا» ترسیم شده است. در حالی که در اعلامیه ۲۰۱۶ عمدتاً بر منطقه آسیا-اقیانوسیه تأکید میشد و بُعد اوراسیایی فقط در ارتباط با همکاری آسهآن و اتحادیه اقتصادی اوراسیا ظاهر میشد.
گسترش چارچوب جغرافیایی نشاندهنده تمایل روسیه برای قرار دادن جهتگیری آسهآن در چارچوب مفهومی بسیار بزرگتر در این فضا است. نکته جالب توجه دیگر این است که در بند ۱۱ سند کازان، طرفین قصد خود را برای ترویج و اجرای همکاری عملی در چهار حوزه اولویتدار چشمانداز هند-اقیانوسیه آسهآن، یعنی همکاری دریایی، اتصالپذیری، تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل تا ۲۰۳۰، همکاری اقتصادی و سایر حوزههای ممکن تعامل اعلام کردهاند.
از نظر محتوایی، اعلامیه کازان به موضوعات متعددی پرداخته که در اسناد پیشین وجود نداشتند یا فقط به آنها اشارهای گذرا شده بود. به عنوان مثال، امنیت زیستی که در بیانیه ۲۰۲۱ در چارچوب تجربه همهگیری کرونا مطرح شده بود، در سند کازان به عنوان یک حوزه مستقل با چشمانداز ایجاد یک مکانیسم گفتوگوی ویژه، از جمله برای مقابله با بیوتروریسم، مطرح شده است. چنین تأکیدی بر این موضوع در اسناد پیشین دیده نمیشد.
تهدیدات علیه زیرساختهای حیاتی زیردریایی در چارچوب امنیت دریایی نیز برای اولین بار در اعلامیه کازان مورد بحث قرار گرفته است که منعکسکنندهٔ دستورکاری است که تنها در سالهای اخیر، پس از انفجار خط لوله جریان شمالی، وارد گفتمان بینالمللی شده است. هوش مصنوعی نیز به عنوان اولویت همکاری فناورانه مطرح شده است، در حالی که در بیانیههای ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱، موضوع فناوری اطلاعات و ارتباطات به معنای کلی و گذرای آن مطرح بود.
در نهایت، سازوکار گفتوگوی جوانان که در اعلامیه سوچی صرفاً در ارتباط با فعالیت مرکز آسهآن در دانشگاه «امجیمو» ذکر شده بود، در اعلامیه کازان به عنوان قالبی مجزا با پیشنهاد ایجاد سازوکاری برای نشستهای مقامهای ارشد روسیه و آسهآن در امور جوانان معرفی شده است.
نقطه آغازین بخش اقتصادی اعلامیه کازان، موافقتنامه ۲۰۰۵ درباره همکاری در حوزه اقتصاد و توسعه است؛ سندی که در بیانیه اجلاس «هانوی» در سال ۲۰۱۰ نیز به آن اشاره شده بود. جالب توجه است که اگر در سال ۲۰۱۰ ارجاع به آن با فراخوانی برای فعالسازی مذاکرات و بررسی امکانات همراه بود، در سند کازان همان ارجاع در قالب فرمول تلاش برای فعالسازی گنجانده شده است که نشان از شکاف پایدار بین نیات اعلامشده و نتایج واقعی دارد.
با این حال، فهرست بخشهای اولویتدار در اعلامیه کازان بهطور قابلتوجهی گستردهتر و مشخصتر از اعلامیه سوچی است، جایی که همکاری اقتصادی عمدتاً از طریق سازوکارهای چارچوبی توصیف میشد. قرار گرفتن امنیت انرژی و امنیت غذایی در کنار هم در یک فرمول، واکنشی به واقعیتهای جدید جهانی است. امنیت غذایی به عنوان یک مفهوم، در سند کازان وزنی ویژه پیدا کرده است که در هیچیک از بیانیههای پیشین نداشت و این بهوضوح حساسیت این موضوع را برای روسیه و کشورهای آسهآن منعکس میکند.
بخش پایانی اعلامیه، اجرای برنامه جامع اقدام ۲۰۲۱-۲۰۲۵ را موفقیتآمیز ارزیابی کرده و تصویب برنامه جدید برای ۲۰۲۶-۲۰۳۰ را تأیید میکند. از این رو، اعلامیه کازان صرفاً یک بیانیهٔ کلی نیست، بلکه نقطهآغازی برای یک چرخه عملیاتی جدید محسوب میشود که در آن اولویتهای اعلامشده باید در سازوکارهای تعیینشده توسط طرفین به اجرا درآیند.
بیانیه مشترک درباره همکاری در حوزه انرژی
نکته قابل توجه در این سند، مقدمه آن است که در آن طرفین تصدیق میکنند که افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی منطقه را تهدید کرده و به الزامی برای تقویت همکاری دوجانبه تبدیل شده است. در این بیانیه بهطور ویژه بر ضرورت تضمین زنجیرههای تأمین پایدار انرژی تأکید شده و در این چارچوب، به کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل (۱۹۸۲) ارجاع داده شده است.
بند ۲ این بیانیه، دستورکار سنتی همکاری انرژی را گسترش داده و بررسی امکانهای هماهنگی در زمینه ایجاد ذخایر راهبردی و انباشت ذخایر انرژی را تجویز میکند. با توجه به نگرانیهای جدی کنونی در منطقه نسبت به قابلیت اطمینان تأمین انرژی، ایجاد چنین سازوکاری برای هماهنگی بین روسیه و آسهآن، به طور بالقوه یک چارچوب جایگزین برای واکنش به بحرانها تشکیل میدهد که برای کشورهای جنوب شرق آسیا ضروری است.
جزئیترین بخش این بیانیه، بند ۴ آن است که به انرژی هستهای صلحآمیز اختصاص دارد. در اسناد چارچوبی پیشین روسیه و آسهآن، به موضوع هستهای اشاره شده بود، اما در قالبهای کلیتر. بیانیهٔ کنونی نه تنها انرژی هستهای را در اولویتهای همکاری قرار میدهد، بلکه حوزههای آن را نیز مشخص میکند، انرژی هستهای غیرنظامی، رآکتورهای کوچک مدولار، توسعه ظرفیت نظارتی، مدیریت ایمنی و آمادگی در شرایط اضطراری حوزههای مشخص شده در این بیانیه به شمار میرود.
همچنین لازم به ذکر است که در این بیانیه بارها بر این نکته تأکید شده که انتقال انرژی باید با در نظر گرفتن تفاوتهای ویژگیها، نیازها و اولویتهای ملی انجام شود. در بند ۳، در کنار منابع انرژی جایگزین مانند انرژی آبی، زیستتوده، هیدروژن و هستهای، به گاز طبیعی و همچنین سوختهای فسیلی با استفاده از فناوریهای کاهش و حذف انتشار نیز اشاره شده است. این فرمولبندی نشان میدهد که طرفین در حال ترویج الگویی جایگزین و انعطافپذیرتر برای گذار به اقتصاد کمکربن هستند که مستلزم کنار گذاشتن فوری منابع هیدروکربنی نیست، بلکه بر نوسازی فناورانه بخش نفت و گاز تأکید دارد.
بیانیه مشترک روسیه و کشورهای آسهآن درباره همکاری در حوزه فرهنگ
بیانیه مشترک ۲۰۲۶، نخستین سند مستقل و خودگردان در سطح اجلاس است که منحصراً به بُعد فرهنگی اختصاص دارد. در اسناد سالهای پیشین، مانند بیانیههای نهایی ۲۰۱۶، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱، موضوعات فرهنگی در چارچوب کلی سند نهایی که سیاست، امنیت منطقهای، تجارت، علم، فناوری و سایر حوزهها را پوشش میداد، گنجانده شده بودند. در بیانیههای پیشین، فرهنگ بهطور سنتی یک یا دو بخش را در میان دهها بخش دیگر به خود اختصاص میداد. این نوآوری به خودی خود، نشانهای مهم از ارتقای جایگاه مسیر بشردوستانه در ساختار روابط روسیه با این اتحادیه است. در ابتدای متن، این بیانیه همچنین تعریفی مفصل از فرهنگ ارائه میدهد که شامل سبک زندگی، نظام ارزشی، زبانها، سنتها و باورها میشود. هیچیک از اسناد پیشین، چنین تعریف مفهومی صریحی را ارائه نکرده بودند.
ساختار این بیانیه حول سه بلوک مشخص فرهنگی یعنی گفتوگوی بینفرهنگی، حفاظت و صیانت از میراث، و صنایع خلاق سازماندهی شده است. اسناد پیشین، به ویژه بیانیه اجلاس سوچی در سال ۲۰۱۶، با فرمولبندیهای مبهمتری مانند تقویت پیوندهای فرهنگی و ترویج تبادلات عمل میکردند. معماری کنونی بسیار گستردهتر و در عین حال مشخصتر به نظر میرسد، هر بلوک به جای پرداختن به مباحث کلی، شامل جهتگیریهای روشنی است.
ظهور بخشی اختصاص یافته به صنایع خلاق همچون بازیهای ویدئویی، پویانمایی، مد، تبلیغات، استارتآپها، کسبوکارهای کوچک و متوسط در حوزه فرهنگ و بازار محتوای دیجیتال مهمترین تفاوت محتوایی با تمامی اسناد پیشین است که منعکسکنندهٔ تغییر جهانی در درک فرهنگ است؛ فرهنگی که امروز نه تنها به عنوان ابزاری برای قدرت نرم، بلکه به عنوان بخشی از اقتصاد تلقی میشود. در اسناد ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸، مقوله دیجیتالیسازی در بافت فرهنگی عملاً وجود نداشت و در بیانیه ۲۰۲۱ نیز بیشتر واکنشی به محدودیتهای همهگیری بود. در بیانیه مشترک ۲۰۲۶، فضای دیجیتال به عنوان یک عنصر مفهومی پایدار در هر سه بلوک حضور دارد. این سطحی کاملاً متفاوت از نفوذ موضوعات دیجیتال در مقایسه با متون پیشین است.
بنابراین، به نظر میرسد این سند از نظر فنی، دقیقترین و از نظر مفهومی، پختهترین سند در تاریخ همکاریهای بشردوستانه روسیه و آسهآن باشد. مهمترین نوآوریهای بیانیه مشترک درباره همکاری در حوزه فرهنگ، عبارتند از جایگاه مستقل آن، ساختار سهبخشی، یکپارچگی کامل صنایع خلاق و دستورکار فراگیر دیجیتال؛ از نظر منطقی، این بیانیه نشاندهنده گذار از فرهنگ به عنوان ابزاری برای قدرت نرم به فرهنگ به عنوان بخشی مستقل از همکاری با ابعاد اقتصادی و نهادی است.
مجمع تجاری روسیه و آسهآن در کازان: دستورکار، گفتوگوها و چشمانداز همکاری دوجانبه
مجمع تجاری روسیه و آسهآن بیش از ۴۰۰ مقام رسمی و نماینده محافل تجاری را گرد هم آورد که نشان از نهادینهشدن فزاینده گفتوگوی اقتصادی بین روسیه و آسهآن دارد. در مراسم افتتاحیه با حضور نخستوزیران مالزی، تایلند و ویتنام و همچنین «کائو کیم هورن»، دبیرکل آسهآن محورهای کلیدی مشارکت از جمله انرژی و امنیت انرژی، امنیت غذایی، همکاری صنعتی، زیرساختهای حمل و نقل و تحول دیجیتال ترسیم شد.
«له مین هونگ» نخستوزیر ویتنام، سه حوزه اولویتدار را برای توسعه همکاری تجاری پیشنهاد کرد، این سه حوزه عبارتاند از «توسعه زنجیرههای تأمین پایدار و مسیرهای حمل و نقل متصلکننده خاور دور روسیه به جنوب شرق آسیا»، «تبدیل انرژی به ستون راهبردی مشارکت با تأکید بر الانجی، انرژی هیدروژنی و منابع تجدیدپذیر» و «نوآوری و تحول دیجیتال به عنوان محرکهای جدید رشد».
«انور ابراهیم» نخستوزیر مالزی، به نقش گفتوگوی چندجانبه و اعتماد متقابل به عنوان شرایطی برای توسعه مشترک در شرایط بیثباتی ژئوپلیتیکی اشاره کرد.
«ماکسیم رشتنیکوف» وزیر توسعه اقتصادی روسیه، شاخصهای کلان اقتصادی را ارائه داد، طبق گزارش رشتنیکوف، در دهه گذشته، گردش تجاری ۵۳ تا ۵۸ درصد رشد داشته و به ۲۱ میلیارد دلار رسیده است، در حالی که هدف راهبردی روسیه و این اتحادیه، افزایش آن به ۴۵ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۵ است.
در جلسه توسعه همکاری در حوزه فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، نمایندگان حوزه «فینتک» و شهرهای هوشمند عضو، تشخیص دادند که مانع اصلی برای مشارکت دیجیتال، عقبماندگی فناورانه طرفین نیست، بلکه ناسازگاری مقرراتی نظامهای ملی است. بهطور جداگانه، چشماندازهای مشارکت در حوزه حاکمیت دیجیتال و فناوریهای سلامت مورد بحث قرار گرفت که به نظر کارشناسان، در آینده نزدیک به نقطه جذب اصلی سرمایهگذاری تبدیل خواهند شد.
در جلسه تجارت بینالملل، تأمین امنیت غذایی و اتصال حمل و نقل و لجستیک روسیه و کشورهای آسهآن، مشکلات بهبود راهحلهای لجستیکی چندوجهی، ایجاد زنجیرههای تولید و تأمین پایدار و تنوعبخشی به صادرات روسیه از محصولات کشاورزی و کود تا محصولات دارویی و تجهیزات پزشکی مورد بحث قرار گرفت. افزایش تعداد پروازهای مستقیم به کشورهای جنوب شرق آسیا و افزایش سهم تسویهحسابها به ارزهای ملی به عنوان ابزارهای مهمی ذکر شدند.
همچنین در جلسه «مشارکت در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا و آسهآن: همکاری در حوزه انرژی، زیرساخت و همکاری صنعتی»، گفتوگو بر سازوکارهای تعمیق همکاری در بخشهای انرژی و صنعت، از جمله مسائل آزادسازی تجارت بین اتحادیه اقتصادی اوراسیا و آسهآن، متمرکز بود.
حرکت رو به جلو
تحلیل نتایج اجلاس و مجمع تجاری، امکان ارائه چند جمعبندی و اشاره به حوزههایی از توسعه مشارکت راهبردی روسیه و این اتحادیه را فراهم میکند که باید به عنوان محرکهای دستورکار سیاسی و اقتصادی آن عمل کنند. بدیهی است که در حوزه سیاسی، نهادینهسازی تعداد قابلتوجهی از مسیرهای گفتوگو که در برنامه جامع ۲۰۲۶-۲۰۳۰ ذکر شده باید به حداکثر هماهنگی و نزدیکسازی مواضع طرفین در مورد نظم مطلوب جهانی و منطقهای کمک کند.
نکته قابل توجه دیگر این است که تعامل سیاسی و اقتصادی، طبیعتاً نباید در فضایی خلأگونه وجود داشته باشد، توسعه ابزارهای همکاری اجتماعی-انسانی که در اسناد نهایی اجلاس ذکر شده، میتواند و باید بر ایجاد یک زیستبوم انسانمحور برای مشارکت راهبردی کشورهای مستقل متمرکز باشد.
انتهای پیام/ ۹۹۹
