الزامات تحقق جهش ناوگانی؛ از تأمین مالی تا دیپلماسی شهری

گروه جامعه دفاع‌پرس: تهران امروز ما به‌عنوان کلان‌شهری با بیش از ۱۰ میلیون نفر جمعیت ثابت و شناور، با چالش‌های پیچیده‌ای در حوزه ترافیک، آلودگی هوا و فرسودگی زیرساخت‌ها دست‌وپنج نرم می‌کند. با این حال، در میان این هیاهوی شهری، مدیریت شهری تهران با اتخاذ رویکردی راهبردی، علمی و جهادی، توانسته است زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی را به خوبی پیش ببرد.

از گسترش بی‌سابقه خطوط مترو و توسعه شبکه سریع‌السیر اتوبوسرانی «بی آرتی» تا یکپارچه‌سازی بلیت الکترونیک و نوسازی بخشی از ناوگان، اقدامات شهرداری تهران الگویی از حکمرانی خوب شهری و توجه به کرامت شهروندان را به نمایش گذاشته است؛ اما کارشناسان، مدیران شهری و فعالان محیط‌ زیست تأکید دارند که برای تکمیل این پازل و به‌ویژه «ترغیب واقعی و پایدار شهروندان به ترک خودرو‌های شخصی»، حلقه مفقوده‌ای وجود دارد که همانا توسعه کمی و کیفی ناوگان است.

بدون افزایش چشمگیر تعداد واگن‌های مترو، اتوبوس‌های استاندارد و واحد‌های اتوبوس‌های تندرو شهری حتی بهترین زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای نیز نمی‌توانند پاسخگوی تقاضای روزافزون باشند و تغییر رفتار سفر در پایتخت محقق نخواهد شد.

معماری نوین جابه‌جایی در پایتخت؛ دستاورد‌های مدیریت شهری

نگاهی به آمار و ارقام حمل‌ونقل عمومی تهران، روایتی از یک تحول بزرگ را بازگو می‌کند. شبکه متروی تهران که روزگاری تنها به یک یا دو خط محدود می‌شد، امروز با بهره‌برداری از خطوط ۱ تا ۷ و پیشرفت فیزیکی قابل‌توجه در خطوط ۱۰ و ۱۱، به ستون فقرات جابه‌جایی میلیون‌ها شهروند تبدیل شده است. این شبکه ریلی زیرزمینی نه‌تنها بار ترافیکی سطح خیابان‌ها را کاهش داده، بلکه به عنوان یک شریان حیاتی، نقاط دوردست شمالی، جنوبی، شرقی و غربی پایتخت را با سرعت و ایمنی به یکدیگر پیوند زده است. 

در کنار مترو، شبکه اتوبوسرانی سریع‌السیر (BRT) تهران نیز به عنوان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های منطقه‌ای شناخته می‌شود. کریدور‌های اختصاصی اتوبوس‌های بی آر تی که با هوشمندی مدیریت شهری در پرترافیک‌ترین محور‌های شمال به جنوب و شرق به غرب طراحی شده‌اند، توانسته‌اند زمان سفر را به شکل معناداری کاهش دهند. یکپارچه‌سازی این سیستم با مترو از طریق ایستگاه‌های تبادل مسافر و استفاده از سامانه بلیت الکترونیک واحد، تجربه‌ای روان و بدون اصطکاک را برای مسافران فراهم کرده است.

شهرداری تهران در این مسیر، با وجود محدودیت‌های شدید منابع مالی و تحریم‌های بین‌المللی، با تکیه بر توان شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی و مدیریت بهینه منابع، اقدامات بسیار خوبی را در جهت حفظ و ارتقای این زیرساخت‌ها انجام داده است که شایسته تقدیر است.
یک شهروند تهرانی در این زمینه می‌گوید: خدمات شهرداری تهران در زمینه توسعه حمل و نقل عمومی جای تحسین دارد؛ چرا که با گسترش حمل و نقل عمومی شهروندان راحت‌تر می‌توانند در تهران بزرگ تردد کنند.

وی می‌افزاید: اما یک نکته قابل تامل این است که تعداد ناوگان اتوبوس و واگن‌های مترو در حال حاضر کفاف تردد شهروندان را نمی‌دهد و شهرداری و دولت باید در این زمینه چاره اندیشی کنند؛ چرا که بعضی خطوط در غرب و شرق علیرغم تردد گسترده اتوبوس کافی ندارند و باید در این زمینه چاره اندیشی شود؛ البته که خدمات شهرداری در گسترش ناوگان حمل و نقل جای تحسین دارد؛ اما گسترش ناوگان حمل و نقل هم باید انجام بشود. 

حمل‌ونقل عمومی؛ سپر دفاعی تهران در برابر آلودگی و ترافیک

توسعه حمل‌ونقل عمومی تنها یک مسئله مهندسی یا ترافیکی نیست، بلکه یک ضرورت زیست‌محیطی و اقتصادی است. برآورد‌های کارشناسی نشان می‌دهد که هر دستگاه اتوبوس استاندارد در ساعات اوج شلوغی، می‌تواند جایگزین حدود ۴۰ تا ۵۰ خودروی سواری شخصی شود. این یعنی کاهش چشمگیر انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM۲.۵) و کاهش صدای مزاحم در سطح شهر؛ همچنین از منظر اقتصادی نیز، تقویت حمل‌ونقل عمومی به معنای بازگرداندن ساعات مفید عمر شهروندان است که پیش‌تر در ترافیک‌های کلافه‌کننده هدر می‌رفت؛ علاوه بر این، هزینه سفر با حمل‌ونقل عمومی برای خانوار‌های تهرانی، کسری از هزینه نگهداری، سوخت و استهلاک خودروی شخصی است.

مدیریت شهری با یارانه‌دهی هدفمند به بلیت حمل‌ونقل عمومی، در واقع در حال اجرای یک سیاست عدالت‌محور است تا قشر‌های کم‌درآمد و متوسط نیز بتوانند با کمترین هزینه، به تمام نقاط شهر دسترسی داشته باشند. این دستاورد‌ها نشان می‌دهد که شهرداری تهران مسیر را به درستی تشخیص داده و در حال پیمودن آن است.

یک شهروند تهرانی در این زمینه در گفت‌و‌گو با دفاع‌پرس می‌گوید: اقدام شهرداری تهران در رایگان کردن مترو گام بزرگی در زمینه کنترل آلودگی هوا و مصرف بنزین خواهد بود و امید است این طرح ارزشمند به صورت گسترده ادامه پیدا کند.

گلوگاه اصلی؛ چرا «توسعه ناوگان» شرط لازم برای تغییر رفتار شهروندان است؟

با وجود تمام این زیرساخت‌های عالی، یک واقعیت انکارناپذیر در کف خیابان‌ها و ایستگاه‌های تهران وجود دارد؛ تراکم بیش‌ازحد مسافران و فاصله‌های زمانی (Headway) نامطلوب در برخی ساعات روز. اینجا دقیقاً همان نقطه‌ای است که کارشناسان بر روی آن انگشت تأکید می‌گذارند. برای ترغیب واقعی مردم به استفاده از حمل‌ونقل عمومی و تغییر الگوی سفر از خودروی شخصی به وسایل نقلیه همگانی، نیاز است که از ناوگان گسترده‌تری استفاده شود. 

شهروند تهرانی زمانی خودروی خود را در پارکینگ منزل جا می‌گذارد که اطمینان حاصل کند با رفتن به ایستگاه مترو یا اتوبوس، با معطلی طولانی، ازدحام غیرقابل‌تحمل یا بی‌نظمی در زمان‌بندی مواجه نخواهد شد. اگر یک مسافر برای سوار شدن به یک واگن مترو در ساعت اوج صبحگاهی مجبور به انتظار در چند قطار متوالی باشد، یا اگر اتوبوس‌های خط بی آر تی به دلیل کمبود تعداد، با تأخیر‌های ۱۵ تا ۲۰ دقیقه‌ای برسند، طبیعتاً انگیزه‌ای برای تکرار این تجربه در روز‌های بعد نخواهد داشت.

بنابراین، توسعه زیرساخت (مانند ساخت ایستگاه یا خط جدید) بدون توسعه همزمان ناوگان (تعداد واگن‌ها و اتوبوس‌ها)، مانند ساختن یک بزرگراه عریض بدون داشتن خودروی کافی برای حرکت در آن است. برای ایجاد یک تغییر رفتار پایدار، باید حتماً مترو، بی آر تی و اتوبوس‌های معمولی ناوگان خود را به شکلی محسوس و گسترده توسعه دهند. 

مترو؛ ستون فقراتی که نیازمند تقویت عضلات است

شبکه متروی تهران از نظر پوشش جغرافیایی و مهندسی تونل‌سازی، در سطح استاندارد‌های جهانی قرار دارد، اما «ظرفیت جابه‌جایی» آن به دلیل محدودیت تعداد واگن‌ها، تحت فشار است؛ لذا برای اینکه مترو بتواند به عنوان جذاب‌ترین گزینه سفر برای شهروندان مطرح شود، فاصله زمانی بین قطار‌ها در خطوط پرتردد (مانند خطوط ۱، ۲ و ۵) باید به کمتر از ۲ دقیقه کاهش یابد. تحقق این هدف، مستلزم تزریق ده‌ها قطار جدید به ناوگان موجود است.

توسعه ناوگان مترو نه‌تنها باعث کاهش ازدحام و افزایش ایمنی و آسایش مسافران می‌شود، بلکه استهلاک واگن‌های فعلی را نیز کاهش می‌دهد. امروزه شهرداری تهران و شرکت بهره‌برداری مترو با تمام توان در حال پیگیری تأمین واگن‌های جدید از طریق تولید داخل و همکاری با سازندگان معتبر هستند؛ اما سرعت این فرآیند باید با توجه به رشد جمعیت شناور تهران و افزایش تقاضای سفر، شتاب بسیار بیشتری بگیرد. هر واگن جدیدی که به خطوط مترو اضافه می‌شود، گامی بلند در جهت کاهش ترافیک سطحی و تنفس هوای پاک‌تر برای پایتخت است.

اتوبوس و بی آر تی؛ شریان‌هایی که باید با خون تازه تغذیه شوند

در بخش اتوبوسرانی، وضعیت به همین اندازه حساس است؛ اگرچه کریدور‌های بی آرتی بسیار موفق عمل کرده‌اند، اما بسیاری از خطوط با کمبود اتوبوس‌های مفصلی (اتوبوس‌های دو قسمتی و دو کابین) مواجه هستند؛ لذا این کمبود باعث می‌شود که در ساعات پیک، اتوبوس‌ها با ظرفیتی فراتر از حد مجاز مسافر جابه‌جا کنند که هم ایمنی را به خطر می‌اندازد و هم کیفیت خدمات را به شدت کاهش می‌دهد. 

از سوی دیگر، ناوگان اتوبوسرانی معمولی تهران در بسیاری از خطوط، با میانگین سنی بالایی مواجه است. اتوبوس‌های فرسوده نه‌تنها آلایندگی بیشتری تولید می‌کنند، بلکه به دلیل خرابی‌های مکرر، باعث بی‌نظمی در سیر و سفر و نارضایتی شهروندان می‌شوند. برای ترغیب مردم به استفاده از این سیستم، شهرداری تهران باید با حمایت دولت و شورای شهر، برنامه‌ای فوری و بلندمدت برای نوسازی و افزایش تعداد اتوبوس‌های استاندارد، کم‌ارتفاع (مناسب برای معلولین و سالمندان) و هیبریدی یا برقی اجرا کند.

توسعه ناوگان اتوبوسرانی باید به گونه‌ای باشد که پوشش محلات جدید و حاشیه‌ای شهر را نیز در بر گیرد تا عدالت دسترسی در تمام نقاط پایتخت برقرار شود. البته در دو سه سال اخیر شهرداری تهران اقدامات خوبی برای جایگزینی اتوبوس‌های فرسوده در سطح شهر انجام داده است و این موضوع می‌تواند به صورت گسترده در بخش‌های دیگر حمل و نقل هم انجام شود.

یک شهروند تهرانی در این زمینه می‌گوید: با «نو شدن» اتوبوس‌های سطح شهر توسط شهرداری؛ روح جدیدی بر کالبد شهر دمیده شده و این موضوع باید با قدرت بیشتر ادامه پیدا کند. 

عدالت شهری در دسترسی؛ توسعه ناوگان به مثابه توزیع عادلانه فرصت‌ها

توسعه کمی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، یک مسئله فنی صرف نیست، بلکه عمیقاً با مفهوم «عدالت شهری» گره خورده است. شهروندانی که در مناطق جنوبی یا حاشیه‌ای تهران زندگی می‌کنند، بیشترین وابستگی را به حمل‌ونقل عمومی دارند، چرا که مالکیت خودروی شخصی در این قشر پایین‌تر است؛ همچنین وقتی ناوگان اتوبوس یا مترو محدود باشد، این قشر از جامعه بیشترین آسیب را از بی‌نظمی، تأخیر و ازدحام می‌بیند؛ بنابراین، تزریق منابع مالی برای خرید اتوبوس‌های جدید و واگن‌های مترو، در واقع سرمایه‌گذاری مستقیم بر روی کرامت انسانی و رفاه اقشار کم‌درآمد است.

مدیریت شهری تهران با درک این موضوع، همواره بر لزوم تخصیص بودجه‌های کلان ملی و شهری برای نوسازی ناوگان تأکید کرده است. توسعه ناوگان به معنای آن است که یک دانشجو، یک کارگر یا یک سالمند، با اطمینان خاطر و بدون استرس، خود را به محل کار یا تحصیل برساند. این حق شهروندی، تنها با داشتن ناوگانی گسترده، مدرن و قابل‌اتکا محقق می‌شود.

الزامات تحقق جهش ناوگانی؛ از تأمین مالی تا دیپلماسی شهری

برای عبور از این گلوگاه و تحقق توسعه ناوگان، نیازمند یک عزم ملی و هماهنگی بین‌دستگاهی هستیم. نخستین گام، تأمین مالی پایدار است. شهرداری تهران می‌تواند با استفاده از ابزار‌های نوین مالی مانند انتشار اوراق مشارکت شهری، جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در قالب قرارداده‌های ویژه ساخت، بهره‌برداری و واگذاری و هدایت درآمد‌های حاصل از طرح‌های ترافیکی به سمت خرید ناوگان، منابع لازم را فراهم کند. 

دومین گام، حمایت بی‌قیدوشرط دولت از صنعت اتوبوس‌سازی و واگن‌سازی داخلی است. شرکت‌هایی مانند ایران‌خودرو دیزل، شهاب خودرو و واگن‌پارس ظرفیت‌های عظیمی دارند که با تضمین خرید و تزریق نقدینگی توسط دولت و شهرداری، می‌توانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن، ده‌ها هزار دستگاه اتوبوس و واگن با کیفیت به چرخه خدمت‌رسانی پایتخت اضافه کنند. همچنین، تسهیل واردات اتوبوس‌های برقی و هیبریدی با فناوری روز دنیا می‌تواند به عنوان یک مکمل سریع، به نوسازی ناوگان کمک شایانی کند.

کلان‌شهر تهران در آستانه یک تحول بزرگ، به شرط تکمیل حلقه آخر

مدیریت شهری تهران در دهه اخیر، با وجود تمام فشار‌ها و محدودیت‌ها، زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی را به سطحی قابل‌قبول رسانده است. مترو و بی آرتی امروز به نماد‌های هویت شهری تهران تبدیل شده‌اند و شهرداری در این مسیر اقدامات خوبی انجام داده است؛ اما این مسیر هنوز به پایان نرسیده است؛ در حقیقت حلقه نهایی و تعیین‌کننده این زنجیره، «ناوگان» است. همان‌طور که بار‌ها تأکید شد، برای ترغیب واقعی مردم به استفاده از حمل‌ونقل عمومی و کاهش وابستگی به خودرو‌های تک‌سرنشین، نیاز است که از ناوگان گسترده‌تری استفاده شود. توسعه حتماً باید در سه محور اصلی رخ دهد: افزایش تعداد واگن‌های مترو برای کاهش فواصل زمانی، افزایش اتوبوس‌های مفصلی برای تقویت کریدور‌های بی آر تی، و نوسازی و افزایش اتوبوس‌های استاندارد برای پوشش کامل محلات شهر. 

اگر این جهش ناوگانی با شتاب و برنامه‌ریزی دقیق انجام شود، تهران نه‌تنها بر بحران ترافیک و آلودگی هوا غلبه خواهد کرد، بلکه به الگویی از کلان‌شهر پایدار، انسان‌محور و پویا در منطقه غرب آسیا تبدیل خواهد شد. امروز زمان آن است که همه ارکان حاکمیت، از دولت و مجلس تا نهاد‌های مالی، دست در دست شهرداری تهران دهند تا شریان‌های حیاتی پایتخت با خون تازه‌ای از ناوگان مدرن و گسترده، حیات دوباره‌ای پیدا کنند؛ به نظر می‌رسد شهرداری در زمینه توسعه حمل و نقل عمومی گام‌های خوبی برداشته و تکمیل این گام‌ها نیازمند هم افزایی سنگین سایر دستگاه‌ها از جمله دولت و وزارت راه و شهرسازی است تا بودجه لازم شهرداری را برای توسعه حمل و نقل عمومی تهیه کنند.

انتهای پیام/281