آیتالله رشاد: دشمن بهدنبال حذف مفهوم خونخواهی از گفتمان انقلاب است
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، آیتالله «علیاکبر رشاد» مدرس خارج فقه و اصول و استاد تمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در همایش بینالمللی «تحقق وعده انتقام» که در حوزه علمیه مشکات برگزار شد، با گرامیداشت یاد و خاطره قائد شهید انقلاب اسلامی، اظهار داشت: راه آیتالله العظمی خامنهای رضوانالله تعالی علیه، راهی ماندگار و جاودانه است و این داغ هرگز از دل امت اسلامی زدوده نخواهد شد.
مدرس خارج فقه و اصول و استاد تمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با عرض ادب به محضر رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای، گفت: از خداوند متعال مسئلت داریم که این کشتیبان جوان، مجاهد، شجاع و فداکار را در این شرایط دشوار، طوفانی و سرنوشتساز، مشمول عنایات ویژه خود قرار دهد. نفس پذیرش چنین مسئولیت خطیری در این مقطع تاریخی، خود گواه ویژگیهای بزرگی همچون شجاعت، عزم، توکل، احساس تکلیف شرعی، اعتماد به نصرت الهی و برخورداری از توان روحی و مدیریتی است؛ زیرا اگر انسانی فاقد این ویژگیها باشد، هرگز بار چنین مسئولیتی را بر دوش نخواهد گرفت.
آیتالله رشاد افزود: امروز ایشان در کنار مسئولیت سنگین هدایت امت اسلامی، دشواریها و فشارهای روحی، اجتماعی و سیاسی فراوانی را نیز تحمل میکنند. از اینرو از همه مؤمنان میخواهم که در اوقات استجابت دعا، بهویژه در سحرگاهان و در قنوت نمازها، برای سلامت، عزت، توفیق و تأییدات الهی ایشان دعا کنند. البته وظیفه ما تنها دعا نیست؛ بلکه باید در عرصه عمل نیز در حد توان و مقدورات خود یار و یاور رهبر انقلاب باشیم و در پیشبرد اهداف اسلام و انقلاب، مسئولیت خود را ادا کنیم.
وی سپس با اشاره به عنوان همایش «تحقق وعده انتقام» تصریح کرد: مایلم مفهوم «انتقام» را از منظر یکی از عمیقترین اصطلاحات فرهنگ شیعه تحلیل کنم؛ اصطلاحی که همه ما هر روز آن را بر زبان جاری میکنیم؛ یعنی تعبیر نورانی «السلام علیک یا ثارالله و ابن ثاره». به گمان من، واژه «انتقام» تا اندازهای میتواند موجب برداشت نادرست شود؛ زیرا ممکن است این تصور را ایجاد کند که «ثار» همان انتقام یا قصاص است، در حالی که چنین برداشتی دقیق نیست.
مدرس خارج فقه و اصول ادامه داد: واژه «ثار» اگرچه با مفاهیمی همچون قصاص، انتقام، تشفی و خونخواهی نسبت و ارتباط دارد، اما هیچیک از این واژهها بهطور کامل معادل آن نیستند. هر یک از این مفاهیم بخشی از حقیقت «ثار» را بیان میکنند، اما این اصطلاح در فرهنگ شیعه دارای بار معنایی گستردهتر و عمیقتری است که باید بهدرستی مورد توجه قرار گیرد.
وی با بیان اینکه در پژوهشی مستقل، به تفصیل درباره تطور معنایی این واژه بحث کرده است، گفت: در اینجا تنها بهصورت اجمالی به پیشینه تاریخی، تحول معنایی و برخی ویژگیهای این اصطلاح اشاره میکنم؛ چرا که معتقدم بر پایه همین مفهوم میتوان ساختاری دقیق برای تبیین «نهضت خونخواهی» ارائه کرد؛ نهضتی که از نظر مبانی، اهداف و احکام، با مفاهیمی همچون قصاص یا انتقام تفاوت اساسی دارد.
آیتالله رشاد در ادامه به پیشینه تاریخی واژه «ثار» در فرهنگ عرب جاهلی پرداخت و اظهار داشت: این واژه پیش از اسلام، اصطلاحی رایج در میان قبایل عرب بود. هنگامی که فردی از یک قبیله به دست فردی از قبیله دیگر کشته میشد، قبیله مقتول خود را موظف میدانست برای خونخواهی برخیزد؛ اما این خونخواهی هرگز محدود به شخص قاتل نبود. آنان گاه یک نفر، دو نفر، ده نفر و حتی شمار بیشتری از افراد قبیله مقابل را به قتل میرساندند و چهبسا تصمیم میگرفتند تمام مردان قبیله رقیب را از میان بردارند.
وی افزود: در حقیقت، آنچه در جاهلیت با عنوان خونخواهی شناخته میشد، یک هنجار قبیلهای و حقوقی رایج بود که بر پایه مسئولیت جمعی شکل گرفته بود. در آن فرهنگ، قبیله بهعنوان قاتل تلقی میشد، نه شخص قاتل؛ ازاینرو هر فردی که به قبیله مقابل تعلق داشت، میتوانست هدف انتقام قرار گیرد، بدون آنکه نقشی در وقوع قتل داشته باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: ویژگی دیگر این سنت جاهلی آن بود که هیچ حد و مرزی برای آن وجود نداشت. ممکن بود در برابر کشته شدن یک نفر، دهها نفر جان خود را از دست بدهند. نه تعداد کشتهها مشخص بود، نه شیوه انتقام و نه حتی عدالت و حقانیت در آن نقشی داشت. تنها انگیزه، فرو نشاندن آتش کینه و تشفی خاطر قبیله بود.
وی تصریح کرد: در این فرهنگ، هیچ تفاوتی میان قاتل ظالم و قاتلی که در شرایط خاص یا بر حق دست به قتل زده بود، وجود نداشت. صرف کشته شدن فردی از یک قبیله کافی بود تا انتقام آغاز شود و اعضای قبیله مقابل، بدون هیچ ضابطهای هدف قرار گیرند.
آیتالله رشاد خاطرنشان کرد: این موضوع تا آن اندازه در فرهنگ جاهلی اهمیت داشت که بزرگان قبیله مقتول با یکدیگر پیمان میبستند تا پیش از گرفتن انتقام، از بسیاری از مظاهر زندگی عادی چشم بپوشند؛ غذا نمیخوردند، از برخی لذتهای زندگی پرهیز میکردند، عطر استعمال نمیکردند و آرام و قرار نداشتند تا زمانی که خونخواهی را به پایان برسانند.
وی در پایان این بخش از سخنان خود تأکید کرد: بنابراین، خونخواهی در فرهنگ جاهلی، مجموعهای از رفتارهای مبتنی بر تعصب، کینهورزی و بیضابطگی بود که با عدالت هیچ نسبتی نداشت. ازاینرو، اگر بخواهیم مفهوم «ثارالله» را در فرهنگ اهلبیت (ع) بفهمیم، نخست باید آن را از این تلقی جاهلی جدا کنیم؛ زیرا «ثارالله» نه ادامه همان سنت جاهلی است و نه صرفاً نام دیگری برای قصاص، بلکه مفهومی الهی، قدسی و دارای ابعاد اعتقادی، تاریخی و تمدنی است که باید در چارچوب معارف شیعه مورد تحلیل قرار گیرد.
آیتالله رشاد در ادامه سخنان خود با اشاره به برخی دیدگاههای مطرح درباره منشأ حکم قصاص، اظهار داشت: برخی بر این باورند که اسلام همان سنت خونخواهی جاهلی را اصلاح و آن را به حکم قصاص تبدیل کرده است؛ حتی برخی از فقها نیز به این مطلب تصریح کردهاند، اما به نظر من این برداشت دقیق نیست.
وی افزود: قصاص، حکمی نیست که اسلام آن را از فرهنگ جاهلی وام گرفته باشد. این حکم در شریعتهای پیشین، از جمله شریعت حضرت ابراهیم (ع)، نیز وجود داشته و اسلام آن را همچون بسیاری از احکام الهی، استمرار بخشیده و در مواردی تکامل و ارتقا داده است. بنابراین، نمیتوان گفت اسلام سنت جاهلی خونخواهی را پذیرفته و صرفاً آن را اصلاح کرده است؛ زیرا اصل حکم قصاص، پیش از جاهلیت نیز سابقه داشته است.
این استاد خارج فقه و اصول با بیان اینکه واژه «ثار» در طول تاریخ دچار تحول معنایی شده است، گفت: هنگامی که این واژه وارد ادبیات قدسی، بهویژه فرهنگ شیعه شد، دیگر در همان معنای لغوی یا حتی معنای رایج دوران جاهلیت به کار نرفت، بلکه بهتدریج دچار تطور معنایی شد و بار مفهومی تازهای پیدا کرد.
وی ادامه داد: در کاربردهای اولیه، «ثار» به معنای مطالبه خون مقتول یا گرفتن انتقام از قاتل بود و در لغت نیز همین معنا مورد توجه قرار داشت؛ البته حتی در متون لغوی نیز این واژه دقیقاً با مفهوم خونخواهی جاهلی یکسان نبود. برای نمونه، هنگامی که گفته میشود «ثار القتیل»، مقصود آن است که قاتلِ مقتول به مجازات رسید، نه اینکه هر فردی از قبیله او هدف انتقام قرار گیرد.
رشاد افزود: از همین ریشه، واژههایی مانند «ثور» نیز شکل گرفته که در معنای انقلاب، خروش، جنبش و قیام به کار میرود. این نشان میدهد که ریشه این واژه، ظرفیت معنایی گستردهای دارد و تنها به مفهوم قصاص یا انتقام محدود نیست.
وی با اشاره به کاربرد گسترده «ثارالله» در زیارتنامهها، ادعیه، نهجالبلاغه و روایات اهلبیت (ع)، اظهار داشت: هنگامی که این واژه وارد ادبیات قدسی شد، به خداوند متعال اضافه گردید و تعبیر «ثارالله» شکل گرفت. درباره مفهوم این ترکیب، دیدگاههای مختلفی از سوی مفسران، محدثان و عالمان شیعه مطرح شده است.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نخستین دیدگاه را اینگونه تبیین کرد: برخی معتقدند «ثارالله» در اصل «أهلُ الله» بوده و مضاف آن حذف شده است؛ یعنی مقصود، «اهل خون خدا» یا کسانی است که خداوند ولیّ دم آنان است. بر اساس این برداشت، خداوند خود خونخواه آن شهید مقدس خواهد بود.
وی افزود: مرحوم علامه مجلسی نیز در شرح برخی از ادعیه، به همین احتمال اشاره میکند و میگوید یکی از معانی «ثار»، خون و یکی دیگر، طلب خون است؛ بنابراین، «ثارالله» به کسی گفته میشود که خداوند ولیّ دم اوست و خود مطالبهکننده خون او خواهد بود.
رشاد ادامه داد: بر اساس این تفسیر، هرگاه در زیارتها از «ثارالله» سخن گفته میشود، مقصود آن است که خداوند شخصاً خونخواه آن شهید است و انتقام او را از دشمنان خواهد گرفت.
وی به احتمال دیگری نیز اشاره کرد و گفت: برخی دیگر بر این باورند که «ثار» در اینجا مصدر است، اما به معنای مفعول به کار رفته است؛ یعنی «مَثُورُالله». بر این اساس، «ثارالله» یعنی کسی که خونخواه دارد و خونخواه او خداوند متعال است. در این برداشت نیز محور اصلی، الهی بودن خونخواهی و انتساب آن به اراده الهی است.
این استاد حوزه و دانشگاه احتمال سوم را چنین تشریح کرد: گروهی دیگر معتقدند «ثار» اگرچه مصدر است، اما در این ترکیب به معنای فاعل استعمال شده است؛ یعنی «الثائر لله» یا «السائر لله». بر پایه این تفسیر، «ثارالله» به کسی گفته میشود که قیام، جهاد و خونخواهی او برای خدا و در مسیر الهی است.
وی تصریح کرد: بر اساس این دیدگاه، مصداق کامل «ثارالله» حضرت سیدالشهدا (ع) است و از همین رو در برخی روایات آمده است که خونخواهی نهایی آن حضرت در عصر رجعت و به دست خود ایشان تحقق خواهد یافت؛ زیرا هیچکس جز وجود مبارک امام حسین (ع) توانایی اجرای کامل این خونخواهی را ندارد.
رشاد با اشاره به دیدگاهی دیگر گفت: برخی نیز احتمال دادهاند که واژه «ثار» در اصل «ثائر» بوده و در اثر استعمال عرفی و گذر زمان، دچار تصحیف شده است. بر این اساس، «ثارالله» در حقیقت همان «الثائر لله» است؛ یعنی کسی که برای خدا قیام کرده و حرکت او سراسر رنگ الهی دارد.
وی در پایان این بخش از سخنان خود تأکید کرد: هر یک از این دیدگاهها، کوششی برای تبیین حقیقت «ثارالله» است؛ اما آنچه مسلم است، این است که این تعبیر در فرهنگ شیعه، بسیار فراتر از مفهوم رایج انتقام یا قصاص است و باید آن را در چارچوب معارف اهلبیت (ع) و ادبیات قدسی اسلام تحلیل کرد.
آیتالله رشاد در ادامه با اشاره به دیگر دیدگاههای مطرح درباره مفهوم «ثارالله» اظهار داشت: برخی از مفسران معتقدند اضافه شدن واژه «ثار» به اسم جلاله، از باب مجاز و استعاره است؛ همانگونه که در قرآن کریم تعبیر «یدالله فوق أیدیهم» آمده یا در برخی از متون دینی از تعابیری همچون «عینالله» استفاده شده است. روشن است که این تعبیرها به معنای ظاهری و جسمانی آن نیست؛ چرا که خداوند متعال منزه از جسم، عضو و ویژگیهای مادی است.
وی افزود: هنگامی که از «یدالله» سخن گفته میشود، مقصود قدرت الهی است و زمانی که در زیارتها میخوانیم «السلام علیک یا عین الله الناظرة»، مقصود آن نیست که خداوند دارای چشم است؛ بلکه این تعابیر، مفاهیمی استعاری و کنایی هستند و بیانگر آناند که خداوند برخی از اولیای خود را مظهر نظارت، قدرت و اراده خویش در عالم قرار داده است؛ همانگونه که درباره امیرالمؤمنین (ع) میتوان گفت آن حضرت مظهر نظارت الهی بر بندگان است.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: بر همین اساس، برخی نیز «ثارالله» را از همین سنخ دانستهاند و معتقدند این تعبیر نیز معنایی فراتر از مفهوم لغوی خون دارد و باید آن را در چارچوب زبان استعاری و قدسی متون دینی فهمید.
وی با اشاره به نظریهای دیگر اظهار داشت: گروهی نیز «ثارالله» را به معنای «خونی که خداوند خونخواه آن است» دانستهاند؛ یعنی خداوند خود ولیّ دم حضرت سیدالشهدا (ع) است و خونخواهی آن حضرت را بر عهده گرفته است. بر اساس این برداشت، هنگامی که اراده الهی به خونخواهی تعلق گیرد، این امر صرفاً یک واکنش عاطفی یا انسانی نیست، بلکه سنتی الهی و تخلفناپذیر خواهد بود.
آیتالله رشاد افزود: سنت الهی هرگز تعطیل نمیشود و اگر خداوند خونخواه حضرت سیدالشهدا (ع) باشد، این خون هرگز به هدر نخواهد رفت. تحقق این وعده، قطعی و حتمی است؛ زیرا اراده خداوند تخلفبردار نیست و همانگونه که قرآن کریم از انتقام الهی از مجرمان سخن میگوید، خونخواهی اولیای الهی نیز در چارچوب همین سنت قطعی الهی معنا پیدا میکند.
وی احتمال دیگری را نیز مطرح کرد و گفت: برخی بر این باورند که اضافه «ثار» به «الله» از نوع اضافه تشریفی است؛ همانگونه که در تعابیری مانند «بیتالله» مقصود آن نیست که خداوند نیازمند خانه است یا خانهای برای سکونت دارد، بلکه این نسبت، برای بیان شرافت و عظمت کعبه به کار رفته است. بنابراین، «ثارالله» نیز میتواند به معنای خونی باشد که به سبب انتساب به خداوند، از جایگاهی ویژه، مقدس و ممتاز برخوردار است.
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به احتمال دیگری اشاره کرد و گفت: به نظر میرسد بتوان بر اساس حدیث معروف «قرب نوافل» نیز برداشت دیگری ارائه کرد. در آن روایت آمده است که هر کس با ولیّ خدا دشمنی کند، در حقیقت با خدا اعلان جنگ کرده است و بنده صالح الهی در اثر قرب به پروردگار، چنان در اراده الهی فانی میشود که تمام وجود او رنگ خدایی میگیرد.
وی افزود: اگر این مبنا را بپذیریم، میتوان گفت حضرت سیدالشهدا (ع) و دیگر اولیای الهی که در راه خدا به شهادت رسیدهاند، از آن جهت که تمام هستی خود را در راه خدا تقدیم کرده و به مقام فنا فیالله رسیدهاند، وجودشان سراسر رنگ الهی یافته است. از این منظر، تعبیر «ثارالله» بیانگر آن است که خون آنان، خون خدا نیست به معنای حقیقی، بلکه خونی است که سراسر برای خدا و در راه خدا ریخته شده و به همین اعتبار به خداوند نسبت داده میشود.
رشاد با تأکید بر اینکه نباید مفهوم «خون» را در این تعبیر، صرفاً به معنای مادی آن محدود کرد، اظهار داشت: در مباحث فلسفه زبان و دلالت الفاظ، این نظریه را پذیرفتهایم که الفاظ برای حقیقت معنا وضع شدهاند، نه صرف مصادیق خارجی. ازاینرو ممکن است یک واژه در دورهای مصادیق محدودی داشته باشد، اما با تحول مفاهیم، همان لفظ بر مصادیق گستردهتر و عمیقتری نیز صدق کند.
وی ادامه داد: بر همین اساس، «ثارالله» را نیز نباید تنها بر اساس معنای لغوی «خون» تفسیر کرد، بلکه باید به حقیقت و باطن این مفهوم توجه داشت. این واژه در طول تاریخ، بهویژه پس از ورود به ادبیات شیعی، دچار گسترش معنایی شده و بارهای مفهومی تازهای یافته است؛ بهگونهای که امروز نمیتوان آن را تنها با مراجعه به کتب لغت معنا کرد.
آیتالله رشاد تصریح کرد: واژه «ثار» بهتدریج از معنای اولیه خود فاصله گرفته و مفاهیمی همچون خروش، جوشش، طوفان، قیام، نهضت، انقلاب و حرکت را نیز دربر گرفته است. این تحول معنایی نشان میدهد که «ثار» در ادبیات قدسی، دیگر صرفاً به معنای خونخواهی شخصی نیست، بلکه به مفهومی تمدنی، تاریخی و جریانساز تبدیل شده است.
وی با استناد به فرازهایی از زیارت عاشورا گفت: هنگامی که در این زیارت از خداوند میخواهیم «أن یرزقنی طلب ثاری مع إمام منصور من أهل بیت محمد (ص)»، روشن است که مقصود تنها ریختن خون قاتلان امام حسین (ع) نیست؛ زیرا بسیاری از عاملان مستقیم حادثه عاشورا در طول تاریخ به سزای اعمال خود رسیدهاند.
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: بنابراین، خونخواهی حضرت سیدالشهدا (عج) در عصر ظهور نیز به معنای یافتن و مجازات اشخاصی همچون شمر یا ابنسعد نیست؛ زیرا موضوع بسیار فراتر از این است. آیا میتوان خون بزرگترین عبد صالح خدا را با خون جنایتکاری همچون شمر برابر دانست؟ روشن است که چنین برداشتی با عظمت مقام سیدالشهدا (ع) سازگار نیست.
وی افزود: از همین رو باید مفهوم «ثارالله» را در افقی فراتر از قصاص فردی فهمید. این واژه بیانگر نهضتی الهی، حرکتی تمدنی و جریانی مستمر در تاریخ است که هدف آن احیای حق، نابودی ظلم و استمرار مبارزه با جبهه باطل تا تحقق کامل وعده الهی است.
آیتالله رشاد در ادامه با اشاره به تحول معنایی واژه «ثار» در فرهنگ اسلامی اظهار داشت: واژه «ثار» بهتدریج، هم در ادبیات دینی و هم در آثار لغوی، دچار گسترش معنایی شد و دیگر تنها به مفهوم اولیه خود محدود نماند. این واژه در معرض دلالتگستری قرار گرفت و بارهای معنایی تازهای پیدا کرد؛ بهگونهای که امروز نمیتوان تنها با مراجعه به معنای لغوی، حقیقت آن را دریافت.
وی افزود: «ثار» به مرور زمان از معنای صرف «خون» یا «خونخواهی» فراتر رفت و مفاهیمی همچون خروش، تلاطم، طوفان، جوشش، خشم مقدس، انقلاب، نهضت، قیام، انتفاضه و جنبش را نیز دربر گرفت. این تحول نشان میدهد که این واژه در فرهنگ شیعه، دیگر تنها بیانگر یک واکنش فردی در برابر قتل نیست، بلکه نماد یک حرکت مستمر، تمدنساز و تاریخساز است.
این استاد حوزه و دانشگاه با استناد به متون مقدس اظهار داشت: هنگامی که در زیارتها و ادعیه، بهویژه در زیارت عاشورا، از خداوند میخواهیم «أن یرزقنی طلب ثارک مع إمامٍ منصورٍ من أهل بیت محمد (ص)»، روشن است که مقصود، صرف خونخواهی به معنای متعارف آن نیست؛ زیرا اگر مقصود تنها قصاص قاتلان ظاهری امام حسین (ع) بود، این امر سالها پیش تحقق یافته است و بسیاری از عاملان مستقیم جنایت عاشورا به سزای اعمال خود رسیدهاند.
وی افزود: بنابراین، هنگامی که از خونخواهی حضرت سیدالشهدا (ع) در عصر ظهور سخن گفته میشود، هرگز مقصود این نیست که حضرت ولیعصر (عج) صرفاً برای یافتن افرادی مانند شمر، عمر بن سعد یا دیگر عاملان مستقیم حادثه عاشورا قیام میکنند؛ زیرا مسئله بسیار عمیقتر و گستردهتر از این برداشت ساده است.
رشاد تصریح کرد: آیا میتوان خون بزرگترین عبد صالح خدا را با خون جنایتکارانی مانند شمر، ابنسعد یا یزید مقایسه کرد و گفت با کشته شدن آنان، خونخواهی سیدالشهدا (ع) پایان یافته است؟ قطعاً چنین برداشتی با عظمت شخصیت امام حسین (ع) و جایگاه نهضت عاشورا سازگار نیست.
وی ادامه داد: از همین رو، مفهوم «ثارالله» در فرهنگ اهلبیت (ع)، مفهومی فراتر از قصاص فردی است. این تعبیر، بیانگر استمرار یک نهضت الهی و تاریخی برای مقابله با ظلم، احیای عدالت و تحقق کامل اهداف قیام عاشوراست.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به روایات متعدد درباره حضرت سیدالشهدا (ع) گفت: در زیارتنامههای معتبر و همچنین در کتاب «کامل الزیارات»، تعابیر متعددی درباره مقام آن حضرت آمده است که همگی نشان میدهد هیچکس بهتنهایی قادر به ادای حق خون آن حضرت نیست و حقیقت خونخواهی ایشان، بسیار فراتر از انتقام شخصی است.
وی افزود: همچنین در روایات مربوط به یاران حضرت ولیعصر (عج) آمده است که شعار آنان «یا لثارات الحسین» است. این شعار نیز مؤید آن است که خونخواهی سیدالشهدا (ع) یک حرکت مستمر تاریخی است که تا عصر ظهور ادامه خواهد یافت و در قالب یک نهضت جهانی تحقق پیدا میکند.
آیتالله رشاد در ادامه با جمعبندی مباحث لغوی و روایی خود اظهار داشت: بر اساس بررسیهایی که انجام دادهام، دستکم پانزده واژه وجود دارد که بهنوعی با مفهوم «ثار» ارتباط دارند و گاه مترادف یا نزدیک به آن تصور میشوند؛ واژههایی مانند قصاص، انتقام، تشفی، خونخواهی و مفاهیم مشابه. اما هیچیک از این واژهها بهطور کامل معادل «ثار» نیستند و هر کدام تنها بخشی از حقیقت این اصطلاح را بیان میکنند.
وی سپس با ورود به بحث فقهی تصریح کرد: اگر بخواهیم مسئله را از منظر فقه تحلیل کنیم، باید توجه داشته باشیم که هر قتل، مجموعهای از عناصر، ارکان و مؤلفههای گوناگون دارد. در هر جنایت، تنها قاتل و مقتول مطرح نیستند؛ بلکه نیت، انگیزه، ابزار قتل، شرایط وقوع، جایگاه مقتول، شخصیت قاتل، نوع قصد، آگاهی یا جهل، عمد یا غیرعمد بودن و دهها عامل دیگر نیز در تعیین حکم شرعی نقش دارند.
این استاد خارج فقه و اصول ادامه داد: در فقه اسلامی، صرف شباهت ظاهری دو قتل، به معنای یکسان بودن حکم آنها نیست. ممکن است ظاهر دو حادثه کاملاً مشابه باشد، اما به دلیل تفاوت در قصد، ابزار، شرایط یا شخصیت طرفین، احکام کاملاً متفاوتی بر آنها مترتب شود.
وی افزود: برای نمونه، تفاوت میان قتل عمد و غیرعمد، استفاده از ابزار قتاله یا غیرقتاله، علم یا جهل مرتکب، مسلمان یا غیرمسلمان بودن مقتول، محارب یا غیرمحارب بودن، و حتی شرایط وقوع حادثه، همگی در حکم فقهی تأثیرگذار هستند.
رشاد خاطرنشان کرد: حتی در میدان جنگ نیز احکام تفاوت میکند. اگر سربازی در میدان نبرد، سرباز دشمن را به قتل برساند، پس از پایان جنگ دیگر کسی به دنبال اجرای قصاص او نمیرود؛ زیرا آن قتل، تابع احکام جنگ است. همچنین میان قتل در حال جنگ، قتل یک محارب، قتل یک باغی یا قتل در شرایط عادی، تفاوتهای اساسی وجود دارد و فقه برای هر یک احکام مستقلی مقرر کرده است.
وی تأکید کرد: از همین رو، نمیتوان همه انواع قتل را با یک معیار سنجید و برای همه آنها یک حکم واحد صادر کرد. تفاوت موضوع، تفاوت حکم را نیز در پی خواهد داشت و این اصل، از مبانی روشن فقه اسلامی است.
قتل امام با قصاص پایان نمییابد؛ ثارالله مفهومی تمدنی و تاریخی است
آیتالله رشاد در ادامه با تبیین ابعاد فقهی و تمدنی مفهوم «ثارالله» اظهار داشت: در هر واقعه قتل، عناصر متعددی همچون نیت قاتل، شخصیت مقتول، ابزار جنایت، شرایط وقوع جرم و انگیزههای عاملان در حکم فقهی آن تأثیرگذار است؛ از همین رو نمیتوان همه قتلها را در یک سطح تحلیل کرد. همانگونه که در فقه میان قتل عمد و غیرعمد، قتل در میدان جنگ یا خارج از آن، و نیز میان شرایط مختلف ارتکاب جرم تفاوت وجود دارد، درباره شهادت امام جامعه نیز باید به ماهیت ویژه این جنایت توجه داشت.
وی افزود: میان کسی که با آگاهی و قصد، رهبر و امام جامعه اسلامی را هدف قرار میدهد با فردی که مرتکب قتل یک شخص عادی میشود، تفاوتی بنیادین وجود دارد. از اینرو، نباید شهادت امام را صرفاً به یک پرونده قضایی تقلیل داد که با اجرای حکم قصاص پایان یابد. هرچند قصاصِ مباشر جنایت، حکم قطعی و روشن فقه است، اما حقیقت این حادثه بسیار فراتر از آن است.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: با شهادت امام، تنها یک فرد از میان نمیرود؛ بلکه امت اسلامی آسیب میبیند، مکتب ضربه میخورد و جامعه پدر معنوی خود را از دست میدهد. همانگونه که قرآن کریم درباره حضرت ابراهیم (ع) میفرماید «إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کَانَ أُمَّةً»، شخصیتهایی در جایگاه امامت، خود به اندازه یک امت اثرگذارند. از همین رو نیز درباره شهید آیتالله بهشتی گفته شد که «بهشتی یک ملت بود».
رشاد تصریح کرد: بنابراین، قصاص عامل مستقیم ترور، تنها بخشی از حکم شرعی این جنایت است و نمیتواند همه حقیقت قتل امام را جبران کند. هنگامی که سخن از «ثارالله» به میان میآید، دیگر با یک قصاص معمولی روبهرو نیستیم؛ بلکه با حقیقتی مواجه هستیم که دامنه آن به گستره تاریخ امت اسلامی کشیده میشود.
وی خاطرنشان کرد: خونخواهی «ثارالله» محدود به کشته شدن یک یا چند نفر از عاملان جنایت نیست، بلکه مفهومی گسترده، ماندگار و تمدنساز دارد. این خونخواهی تا برچیده شدن جبهه ظلم ادامه مییابد و در روایات نیز استمرار آن تا عصر ظهور و حتی بنابر برخی نقلها تا دوران رجعت مورد اشاره قرار گرفته است. از این منظر، جبهه حق و باطل همواره در برابر یکدیگر قرار دارند و نهضت خونخواهی اولیای الهی نیز تا تحقق کامل وعده الهی استمرار خواهد داشت.
وی در این بخش از سخنان خود تأکید کرد: نباید تصور کرد که با اجرای حکم قصاص، پرونده شهادت امام بسته میشود. قصاص، حکم اولیه و مسلم فقهی است؛ اما «ثارالله» مفهومی ژرفتر، گستردهتر و دارای ابعاد تاریخی و تمدنی است؛ مفهومی که خون شهید را به موتور محرک تاریخ و عامل استمرار مبارزه با ظلم و استکبار تبدیل میکند و آن را از یک مطالبه فردی به یک رسالت تاریخی و الهی ارتقا میبخشد.
ثارالله؛ خونی که تا ظهور به جوشش خود ادامه میدهد
آیتالله رشاد در ادامه سخنان خود با تأکید بر ابعاد تاریخی و تمدنی مفهوم «ثارالله» اظهار داشت: خون اولیای الهی، بهویژه امامان معصوم (ع)، صرفاً موضوع یک قصاص فردی نیست، بلکه دارای نقشآفرینی تاریخی و تمدنی است. «ثارالله» به خونی گفته میشود که خونخواهی آن تنها در شأن و اراده الهی است و ارزش و عظمت آن به اندازهای است که باید به خداوند متعال نسبت داده شود. چنین خونی نهتنها در یک مقطع زمانی محدود نمیشود، بلکه به نیروی محرک تاریخ تبدیل میشود و جریان حقطلبی را در طول اعصار زنده نگه میدارد.
وی افزود: اگر این حقیقت را بپذیریم، درخواهیم یافت که مفهوم انتقام از یک رهبر شهید یا ولیّ الهی، تنها به مجازات عاملان و آمران جنایت محدود نمیشود. هرچند مجازات مباشرین و طراحان جنایت یک مطالبه طبیعی و اولیه است، اما این تنها لایه ظاهری مسئله به شمار میرود. آنچه اهمیت دارد، استمرار راه، آرمان و نهضتی است که با خون شهید جان تازه میگیرد و به یک خیزش تاریخی و ماندگار تبدیل میشود.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: همانگونه که شیعیان در برابر حضرت سیدالشهدا (ع) با تعبیر «السلام علیک یا ثارالله» ادای احترام میکنند، میتوان نسبت به رهبران الهی و شهدای بزرگی که در مسیر حق به شهادت رسیدهاند نیز این مفهوم را درک کرد؛ زیرا خون آنان با شهادت خاموش نمیشود، بلکه به جوشش درمیآید، موج میآفریند، حرکت اجتماعی و تاریخی ایجاد میکند و تا تحقق کامل اهداف الهی به حیات خود ادامه میدهد.
رشاد خاطرنشان کرد: از این منظر، خونخواهی شهید به معنای صرفِ انتقامگیری نیست، بلکه به معنای پیگیری یک مسیر تاریخی، تمدنی و آرمانی است. حتی اگر روزی همه آمران و عاملان یک جنایت به سزای اعمال خود برسند، باز هم مسئله پایان نمییابد؛ زیرا خون شهید، فراتر از یک پرونده قضایی، منشأ شکلگیری یک جریان ماندگار در تاریخ است و مسئولیت پیگیری آن بر دوش نسلهای آینده نیز باقی میماند.
وی با اشاره به برخی تلاشها برای کمرنگ کردن مفهوم خونخواهی و انتقام در فضای فکری و رسانهای گفت: به نظر میرسد جریانی در تلاش است تا این مفهوم عمیق را به یک موضوع محدود و مقطعی تقلیل دهد و آن را از ادبیات عمومی جامعه حذف کند. نگرانی آنان از مجازات چند فرد خاص نیست؛ بلکه از استمرار روحیه مقاومت، مطالبهگری و پویایی اجتماعی ناشی از خون شهید هراس دارند. آنان میدانند که اگر مفهوم حقیقی «ثارالله» در جامعه زنده بماند، این مطالبه تاریخی هیچگاه فراموش نخواهد شد و به یک جریان دائمی تبدیل میشود.
وی تأکید کرد: خونخواهی اولیای الهی به معنای زنده نگه داشتن جبهه حق در برابر جبهه باطل است؛ جبههای که تا تحقق کامل وعدههای الهی ادامه خواهد داشت. از همین رو، نباید اجازه داد مفهوم انتقام و خونخواهی به برداشتهای سطحی و احساسی فروکاسته شود؛ بلکه باید آن را در مقیاس تاریخ، تمدن و مبارزه مستمر حق و باطل تفسیر کرد.
آیتالله رشاد با اشاره به جمله مشهور «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» اظهار داشت: هرچند این عبارت روایت نیست، اما بیانگر حقیقتی عمیق است؛ حقیقتی که نشان میدهد نبرد حق و باطل محدود به یک زمان و مکان خاص نیست. بر همین اساس، خون شهید نیز محدود به یک حادثه تاریخی نمیشود، بلکه به سرچشمهای برای بیداری، مقاومت و حرکت مستمر در طول تاریخ تبدیل خواهد شد.
ثارالله؛ خونِ محرک تاریخ و نه صرفاً مطالبه قصاص
آیتالله رشاد در بخش پایانی سخنان خود با تبیین ابعاد تاریخی و تمدنی «ثارالله» اظهار داشت: ثارالله، تنها یک مفهوم عاطفی یا قضایی نیست، بلکه دارای وجه محرکیت تاریخی است. مقصود از ثارالله، خونی است که خونخواهی آن از عهده هیچ قدرتی جز خداوند برنمیآید و عظمت آن به اندازهای است که باید به خدا نسبت داده شود.
وی افزود: چنین خونی، خونِ جوشان تاریخ است؛ خونی که مسیر امتها را تغییر میدهد و در طول تاریخ خاموش نمیشود. اگر این حقیقت را بپذیریم، آنگاه خواهیم فهمید که «انتقام» در معنای رایج و ساده آن ـ یعنی کشته شدن قاتل، آمر و عامل جنایت ـ تنها لایه نخست و ابتدایی مسئله است و نباید به همین سطح بسنده کرد.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: آنچه امت اسلامی باید مطالبه کند، تبدیل شدن شهادت قائد شهید به یک خیزش تاریخی و ابدی است؛ خیزشی که تا آینده تاریخ امتداد یابد و به موتور حرکت جامعه اسلامی تبدیل شود. همانگونه که شیعیان خطاب به حضرت سیدالشهدا (ع) میگویند «السلام علیک یا ثارالله»، امروز نیز میتوان با تمام وجود خطاب به قائد شهید انقلاب اسلامی گفت «السلام علیک یا ثارالله»؛ زیرا او سراسر وجود خود را در راه خدا تقدیم کرد و خون او تا ظهور، منشأ جوشش، طوفان، جنبش و بیداری خواهد بود.
رشاد تصریح کرد: خون چنین شهیدی، پس از ریخته شدن خاموش نمیشود، بلکه از لحظه شهادت آغاز به خروش میکند و تا تحقق کامل وعده الهی ادامه مییابد. ازاینرو، نباید مفهوم خونخواهی را به انتقامی زودگذر و محدود فروکاست؛ بلکه باید آن را در مقیاس تاریخ و در بستر تمدنی اسلام معنا کرد.
وی خاطرنشان کرد: حتی اگر روزی آمران و عاملان این جنایت به سزای اعمال خود برسند و دلهای مؤمنان تا حدی آرام گیرد، باز هم حقیقت خونخواهی پایان نیافته است؛ زیرا مسئله اصلی، استمرار راه شهید، زنده نگه داشتن آرمان او و تبدیل خون او به نیروی محرک تاریخ است.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با ابراز نگرانی از برخی جریانهای رسانهای و سیاسی گفت: در روزهای اخیر، جریانی شکل گرفته که میکوشد مفاهیم «خونخواهی»، «انتقام» و «ثار» را از ادبیات جامعه اسلامی حذف یا بیاثر کند و جامعه را به فراموشی این مطالبه تاریخی سوق دهد.
وی افزود: تصور نمیکنم همه این افراد از اصل مجازات قاتلان ناراضی باشند؛ اما گمان میکنم نگرانی اصلی آنان از عمق تمدنی و تاریخی مفهوم انتقام است. آنان بیم دارند که جامعه اسلامی آرام نگیرد و حتی پس از مجازات عاملان مستقیم، همچنان این مسیر را دنبال کند و آن خیزش بزرگ خاموش نشود.
آیت الله رشاد تأکید کرد: اگر چنین باشد، در حقیقت تلاش میشود شعلهای که خون شهید برافروخته است خاموش گردد؛ در حالی که این خون برای خاموش شدن نریخته، بلکه برای بیدار کردن امت و استمرار مبارزه با ظلم جاری شده است.
وی در پایان با اشاره به جمله مشهور «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» گفت: هرچند این عبارت روایت معصوم نیست، اما تعبیر زیبایی است که حقیقت استمرار جبهه حق و باطل در طول تاریخ را بیان میکند. امروز نیز باید خونخواهی قائد شهید را در همین افق بزرگ فهمید؛ افقی که از یک انتقام فردی فراتر میرود و به نهضتی تاریخی، تمدنی و ماندگار برای دفاع از حق و مقابله با ظلم تبدیل میشود.
آیتالله رشاد سخنان خود را با این دعا به پایان رساند: خداوند متعال، جبهه حق را در این مسیر یاری فرماید و خون پاک شهیدان را منشأ عزت، بیداری و پیروزی امت اسلامی قرار دهد. والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.
انتهای پیام/ 121
