فرضیه سیلوریان و جستجوی تمدنهای پیشین در اعماق زمین
گروه بینالملل دفاعپرس: همه چیز از یک سوال ظاهرا عجیب درباره امکان تغییرات اقلیمی در سیارات دیگر آغاز شد، اما در کسری از ثانیه، به یکی از تکاندهندهترین فرضیههای علمی سالهای اخیر بدل گشت: «از کجا میدانیم که ما نخستین تمدن پیشرفته بر روی کره زمین هستیم»؟
این پرسش کوتاه، اما عمیق که توسط «گوین اشمیت»، دانشمند برجسته ناسا، در پاسخ به «آدام فرانک»، اخترفیزیکدان دانشگاه «راچستر» مطرح شد، سنگ بنای پژوهشی بیسابقه شد که مرزهای میان دیرینهشناسی، علوم جوی و آیندهپژوهی را درنوردید. فرانک و اشمیت این ایده را «فرضیه سیلوریان» (Silurian Hypothesis) نامیدند. این نام الهامگرفته از یک نژاد خیالی از خزندگان هوشمند در سریال علمی-تخیلی «دکتر هو» (Doctor Who) است.
آنها نتایج کاوشهای فکری خود را در قالبی علمی منتشر کردند تا به یک چالش بنیادی بپردازند: اگر تمدنی صنعتی و هوشمند، میلیونها سال پیش از انسان روی زمین میزیسته، انرژی مصرف میکرده و در نهایت خود را به نابودی کشانده باشد، آیا ما امروز ردپایی از آن در لایههای زمینشناسی پیدا خواهیم کرد؟ یا برعکس، آیا آثار تمدن امروز ما پس از میلیونها سال محو خواهد شد؟
«کاترین هایهو»، دانشمند علوم جوی در دانشگاه «تگزاس تک»، اهمیت این پژوهش را در توانایی آن برای آشکار ساختن شکنندگی وضعیت فعلی بشر میداند. فرضیه سیلوریان ما را با پرسشی حیاتی روبهرو میکند که آیا هر تمدنی که به مقیاسهای بزرگ انرژی دست مییابد، محکوم به سوزاندن سوختها، برهم زدن تعادل سیاره و در نهایت فروپاشی است، یا امکان دستیابی به پایداری زیستمحیطی و بقای چند میلیون ساله وجود دارد؟ آدام فرانک با اشاره به وضعیت کنونی جهان میگوید: «ما در حال راندن سیاره به سمت یک رژیم اقلیمی کاملا جدید هستیم. این حقیقت را میدانیم، اما اقدام کافی برای متوقف کردن آن انجام نمیدهیم».
جرقه اولیه این فرضیه زمانی در ذهن گوین اشمیت زده شد که او مشغول مطالعه یکی از معماییترین رویدادهای اقلیمی تاریخ زمین یعنی «بیشینه گرمایی پالئوسن-ایوسن» (PETM) بود. حدود ۵۵ میلیون سال پیش، سیاره زمین دچار یک نوسان شدید اقلیمی شد و در پی آن دمای میانگین کره زمین تا ۱۵ درجه فارنهایت (حدود ۸ درجه سانتیگراد) جهش یافت؛ اکوسیستمها در سراسر جهان دچار فروپاشی شدند و حجم عظیمی از کربن ناگهان وارد جو شد.
اگرچه زمینشناسان احتمال میدهند فورانهای آتشفشانی سهمگین یا آزادسازی ناگهانی ذخایر متان عامل این رویداد بوده باشد، اما علت دقیق آن همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. شباهت خیرهکننده نوسانات شیمیایی و اقلیمی این دوره ۵۵ میلیون ساله با آنچه امروزه بر اثر فعالیتهای صنعتی انسان رخ میدهد، اشمیت و فرانک را بر آن داشت تا زنجیرهای از ادله متقن را برای ردیابی تمدنهای احتمالی گذشته بررسی کنند.
بررسیهای این دو دانشمند نشان میدهد که یافتن آثار مستقیم یک تمدن باستانی، مانند ساختارها یا ابزارها، پس از میلیونها سال تقریبا غیرممکن است. امروزه تنها حدود ۱ درصد از سطح زمین توسط شهرها پوشانده شده و سازههای انسانی به سرعت در برابر فرسایش تسلیم میشوند. به دلیل حرکت صفحههای تکتونیک، فعالیت آتشفشانها و فرسایش شدید نیز سطح زمین به طور مداوم بازسازی میشود؛ به طوری که قدیمیترین بخش باقیمانده از سطح زمین، یعنی صحرای «نقب» در جنوب سرزمینهای اشغالی، تنها حدود ۱.۸ میلیون سال قدمت دارد.
از سوی دیگر، سنگوارهها نیز نمیتوانند مدرک مستدل باشند. فرآیند فسیلشدن رویدادی فوقالعاده نادر است و تنها بخش بسیار کوچکی از موجودات زنده به فسیل تبدیل میشوند. برای نمونه، با وجود آنکه دایناسورها حدود ۱۸۰ میلیون سال بر زمین فرمانروایی کردند، تنها چند هزار فسیل نسبتا کامل از آنها کشف شده است. بنابراین، ناپدید شدن یا ندیدن ردپای تمدنی که فرضا ۱۰۰ هزار سال پیش وجود داشته که در مقایسه با تاریخ ۴۰۰ میلیون ساله حیات پیچیده روی زمین تنها یک پلکزدن به شمار میرود، کاملا محتمل است.
با ناکارآمدی سازههای فیزیکی و فسیلهای استخوانی در ارائه پاسخی قاطع، فرانک و اشمیت توجه خود را معطوف به لایهها و تغییرات شیمیایی باقیمانده در پوسته زمین کردند. این لایههای رسوبی متراکم و رنگارنگ همانند دیوارههای شگفتانگیز دره «گرند کنیون»، حافظه شیمیایی سیاره را در طول دورههای مختلف زمینشناسی حفظ میکنند. منطق علمی آنها بر این فرض استوار است که اگر تمدنی پیشین، جو و اقیانوسهای سیاره را دستخوش تغییر قرار داده باشد، آثار آن به صورت ناهنجاریها و لایههای شیمیایی خاص برای میلیونها سال باقی خواهد ماند. دانشمندان برای درک بهتر این موضوع، اثرات شیمیایی تمدن کنونی بشر را الگو قرار دادند و ردپای صنعتی که آیندگان دور میتوانستند آن را در لایههای رسوبی زمین ایجاد کننده را مورد مطالعه و ردگیری قرار دادند. این میراث شیمیایی پیش از هر چیز شامل تغییرات شدید در ایزوتوپهای کربن ناشی از سوزاندن گسترده سوختهای فسیلی است.
علاوه بر این، ورود مقادیر عظیمی از آلایندههای ماندگار نظیر پلاستیکها، هورمونهای مصنوعی مورد استفاده در کشاورزی و مواد شیمیایی سنتزی که فرآیندهای طبیعی توان تجزیه آنها را ندارند، لایهای متمایز ایجاد میکند. همچنین انباشت فلزات سنگین و عناصر نادر حاصل از استخراجهای معدنی و بازماندههای صنایع الکترونیک، در کنار ایجاد لایههای رسوبی سیاه رنگ ناشی از بیاکسیژن شدن اقیانوسها و مرگ حیات دریایی بر اثر گرمایش، شناسنامهای شیمیایی و دستنخورده از حضور یک تمدن صنعتی بر جای خواهند گذاشت.
بدین ترتیب، هدف نهایی فرانک و اشمیت از طرح فرضیه سیلوریان، اثبات وجود حیات هوشمند پیش از انسان نبود، بلکه به دنبال ایجاد الگویی برای جستجوی متراکمتر و با جزئیات بالاتر در لایههای زمینشناسی بودند. هرچند این پژوهشگران تاکید دارند که شخصا به وجود چنین تمدنی باور ندارند و آن را از نظر علمی غیرممکن نمیدانند، اما طرح این موضوع واکنشهای جالبی را در جامعه علمی برانگیخته است.
«یان زالاسیویچ»، دیرینهشناس و استاد بازنشسته دانشگاه «لستر» انگلستان و نویسنده کتاب «دورریختهشده: چگونه تکنوفسیلها میراث نهایی ما خواهند بود»، در عین ستایش جذابیت فکری این فرضیه، معتقد است که پژوهشگران میزان دگرگونی زمین توسط انسان و قدرت ثبت زمینشناختی را دستکم گرفتهاند.
وی میگوید شاید نتوان جوامع پیشرفته غیرانسانی و بدون صنعت متمرکز را رد کرد، اما ساخت شهرها، ذوب فلزات و تولید انبوه پلاستیک ردپایی غیرقابل انکار به نام «تکنوفسیل» بر جای میگذارد. زالاسیویچ با قاطعیت وجود تمدنی مشابه تمدن امروز ما یعنی تمدنی بلعنده انرژی، ساختوسازگر و تولیدکننده غولآسای زباله را در گذشته زمین رد میکند.
در نهایت، اهمیت فرضیه سیلوریان فراتر از یک گمانهزنی درباره گذشته است؛ این فرضیه بیدارباشی صریح و معیاری برای سنجش پایداری تمدن کنونی ماست. این ایدهپردازی علمی یادآوری میکند که دستیابی به فناوری و بلعیدن انرژی، بدون دستیابی به پایداری زیستمحیطی، فرجامی جز فروپاشی ندارد. بشریت امروز در آستانه یک آزمون تاریخی قرار دارد: آیا ما به همان اندازهای که در تسخیر فناوری و تغییر اقلیم مهارت یافتهایم، از خرد لازم برای مدیریت تبعات آن نیز برخورداریم؟ اگر امروز شتاب خود را در ویرانی زمین مهار نکنیم، تمدن ما تنها به یک «داستان فرضی» برای پژوهشگرانِ میلیونها سال بعد تبدیل خواهد شد.
انتهای پیام/ ۱۳۴
