ابلاغیههای جعلی؛ ترفند نوین کلاهبرداران سایبری برای خالی کردن حساب شهروندان
گروه جامعه دفاعپرس: فضای مجازی ایران در سالهای اخیر با رشد چشمگیر کاربران و گسترش خدمات الکترونیکی، به بستری برای فعالیت مجرمان سایبری تبدیل شده است. آمارهای منتشرشده از سوی پلیس فتا فراجا نشان میدهد که پروندههای کلاهبرداری اینترنتی در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل از آن رشد داشته و بخش قابلتوجهی از این پروندهها به روشهای مهندسی اجتماعی و فیشینگ اختصاص دارد. در میان این شیوهها، ترفند تازهای با سوءاستفاده از نام سامانه «عدلیران» (سامانه ابلاغ الکترونیکی قوه قضائیه) و هک حسابهای کاربری تلگرام، نگرانیهای گستردهای را در میان شهروندان ایجاد کرده است.
در ماههای اخیر، موج تازهای از کلاهبرداریهای اینترنتی با سوءاستفاده از سامانههای «عدلیران» و امثالهم و همچنین هک حسابهای تلگرامی شهروندان، زنگ خطر جدی را در فضای مجازی کشور به صدا درآورده است. کلاهبرداران با نفوذ به حساب تلگرام افراد، پیامهایی با ظاهر رسمی و حقوقی ارسال میکنند و قربانیان را به کلیک بر لینکهای آلوده یا پرداخت وجه ترغیب مینمایند. این گزارش، ابعاد مختلف این پدیده نوظهور، شیوههای مقابله و راهکارهای پیشگیرانه را بررسی میکند.
مکانیزم کلاهبرداری؛ از هک تا شکار
بر اساس بررسیهای انجامشده و گزارشهای دریافتی از شهروندان، شیوه عملکرد این باندهای کلاهبرداری بهصورت زیر است؛ در مرحله نخست، کلاهبرداران از طریق روشهای مختلف از جمله ارسال لینکهای آلوده، استفاده از رباتهای جعلی تلگرامی، یا بهرهگیری از آسیبپذیریهای امنیتی، به حساب تلگرام قربانی دسترسی پیدا میکنند. در بسیاری از موارد، این نفوذ از طریق مهندسی اجتماعی صورت میگیرد؛ به این معنا که کاربر با دریافت پیامی فریبنده، خود بدون آگاهی اطلاعات ورود یا کد تأیید دو مرحلهای را در اختیار مهاجم قرار میدهد. در مرحله دوم، پس از تسلط بر حساب تلگرام، کلاهبردار با استفاده از لیست مخاطبان قربانی، پیامهایی با محتوای ظاهراً رسمی و حقوقی ارسال میکند. این پیامها معمولاً شامل عباراتی مانند «ابلاغیه قضایی»، «احضاریه الکترونیکی»، «اخطاریه عدلیران» یا «شکایت ثبتشده علیه شما» هستند و از قربانیان خواسته میشود برای مشاهده متن کامل ابلاغیه، بر روی لینکی کلیک کنند یا مبلغی را بهعنوان هزینه دادرسی یا جریمه واریز نمایند.
در مرحله سوم، لینک ارسالی یا به یک درگاه پرداخت جعلی هدایت میشود که اطلاعات بانکی کاربر را سرقت میکند، یا به صفحهای آلوده که بدافزاری را بر روی دستگاه قربانی نصب کرده و به اطلاعات حساس او دسترسی پیدا میکند.
آمار و ارقام؛ عمق فاجعه
سرهنگ «جواد مختاررضایی» معاون فرهنگی و اجتماعی پلیس فتا فراجا در این زمینه با اشاره به کلاهبرداری های اینترنتی مجرمان، میگوید: کلاهبرداران با ارسال پیامهایی با مضمون «ثبت شکایت» یا «ابلاغیه ثنا» در پیامرسانهای داخلی سعی در ایجاد دلهره در ذهن شهروندان دارند.
وی با تأکید بر ضرورت تشخیص پیامهای اصلی، می افزاید: با توجه به آمار پروندهها، کلاهبرداران از طریق لینکهای ضمیمهشده در پیامها، اقدام به فیشینگ، نصب بدافزار و سرقت اطلاعات بانکی میکنند؛ باید دانست که هیچ ابلاغیه رسمی قضایی که از سوی مراجع قانونی ارسال میشود، حاوی لینک فعال جهت کلیک کردن یا درگاه پرداخت وجه نیست؛ راه امن برای مشاهده ابلاغیهها، مراجعه مستقیم به درگاه ملی خدمات الکترونیک قضایی به نشانی adliran.ir یا استفاده از اپلیکیشن رسمی «ثنا» است.
همچنین بر اساس گزارش مرکز ماهر (مرکز مدیریت امداد و هماهنگی رخدادهای رایانهای) سازمان فناوری اطلاعات ایران، تعداد حملات فیشینگ در فضای مجازی کشور در سال گذشته بهطور میانگین ماهانه بیش از ۴۰ هزار مورد بوده و بخش عمدهای از این حملات از طریق پیامرسانهای پرکاربرد صورت گرفته است. مرکز آمار قوه قضائیه نیز در گزارش سالانه خود اعلام کرده که سامانه عدلیران بهطور رسمی تنها از طریق آدرس «adliran.ir» و اپلیکیشن اختصاصی خود قابل دسترسی است و هرگونه پیام ارسالی از طریق تلگرام، واتساپ یا سایر پیامرسانها با عنوان «ابلاغیه عدلیران» فاقد اعتبار قانونی و مصداق بارز کلاهبرداری است؛ لذا آحاد جامعه باید توجه داشته باشند که مقابله با اقدامات فیشینگ یا دسترسی به حساب هایشان با اقدامات حفاظتی میتواند به طور کامل مسدود شود و راه مجرمین را از این طریق میتوان سد کرد. یک شهروند تهرانی در این زمینه میگوید: برای من پیامکهای مختلفی میآید که احساس میکنم واقعی نیستند؛ باید همه ما هوشیار باشیم و مراقبت کنیم تا دزدان سایبری نتوانند به حریم ما ورود کنند.
تلگرام یکی از بسترهای اصلی فیشینگ در جهان
شبکههای اجتماعی یکی از بسترهای فیشینگ در فضای مجازی هستند و در این زمینه تلگرام بستر مناسبی برای مجرمین مجازی است. این شبکه اجتماعی با بیش از ۶۰ میلیون کاربر فعال در ایران، پرکاربردترین پیامرسان در کشور محسوب میشود. همین گستره کاربری وسیع، آن را به هدف اصلی مجرمان سایبری تبدیل کرده است. کارشناسان امنیت سایبری معتقدند که چند عامل اصلی، تلگرام را به بستر مناسبی برای این نوع کلاهبرداریها تبدیل کرده است:
نخست، بسیاری از کاربران ایرانی، تأیید دو مرحلهای (Two-Step Verification) را بر روی حساب تلگرام خود فعال نکردهاند؛ این در حالی است که فعالسازی این قابلیت، سادهترین و مؤثرترین روش برای جلوگیری از نفوذ غیرمجاز به حساب کاربری است.
دوم، فرهنگ اعتماد به پیامهای ارسالی از سوی مخاطبان آشنا، باعث میشود کاربران بدون تردید بر روی لینکهای ارسالی کلیک کنند. وقتی پیامی از سوی شمارهای که در مخاطبین ذخیره شده ارسال میشود، ذهن کاربر بهطور خودکار گارد دفاعی خود را پایین میآورد.
سوم، عدم آگاهی عمومی نسبت به ساختار واقعی سامانههای دولتی و قضایی، زمینه را برای باورپذیری پیامهای جعلی فراهم میکند. بسیاری از شهروندان نمیدانند که ابلاغیههای قضایی صرفاً از طریق سامانه عدلیران و با ورود به حساب کاربری شخصی قابل مشاهده هستند و هرگز از طریق پیامرسانها ارسال نمیشوند.
«م. ر»، کارمند ۳۸ سالهای در تهران، یکی از قربانیان این شیوه کلاهبرداری است؛ وی در این زمینه میگوید: ساعت ۱۱ شب بود که از شماره تلگرام خواهرم پیامی دریافت کردم با این مضمون که برای مشاهده ابلاغیه عدلیران مربوط به «پرونده کلاسه ۱۴۰۵/۲۳۴۵ روی لینک زیر کلیک کنید»؛ چون از طرف خواهرم بود، بدون تردید کلیک کردم. وارد صفحهای شدم که شبیه درگاه پرداخت بود. اطلاعات کارت را وارد کردم و صبح متوجه شدم مبلغ بزرگی از حسابم برداشت شده است.
وی میافزاید: لذا باید بسیار مراقب بود که در حوزه فضای مجازی به هشدارهای مبادی ذیصلاح توجه کنیم تا در این زمینه با مشکل مواجه نشویم.
«ح. ک»، بازنشسته ۶۲ سالهای در اصفهان، روایت مشابهی دارد: تلگرامم هک شد و از طرف من برای بیش از ۲۰۰ نفر از مخاطبینم پیام ابلاغیه جعلی ارسال شد. سه نفر از دوستانم فریب خوردند و مبلغی را واریز کردند؛ برای همین از نظر روحی بسیار آسیب دیدم، چون احساس میکردم ناخواسته عامل ضرر دیگران شدهام.
وی میافزاید: باید انواع اقدامات حفاظتی را بر روی گوشی انجام دهیم تا با چنین مشکلاتی مواجه نشویم؛ چرا که اگر توصیههای حفاظتی پلیس و قوه قضائیه را با دقت مرور کنیم دیگر مجرمین مجازی نمیتوانند به ما آسیب بزنند و باید در این زمینه بسیار هوشیار باشیم.
بٌعد حقوقی؛ مجازاتها و خلأهای قانونی
بستر سازی و توجه به قوانین مجازات اسلامی میتواند یکی از راهکارهای مقابله با مجرمین فضای مجازی باشد. «مطابق مواد ۱۳ و ۱۴ قانون جرایم رایانهای مصوب ۱۳۸۸، دسترسی غیرمجاز به دادهها و سیستمهای رایانهای جرم محسوب میشود و مجازات آن حبس از ۹۱ روز تا یک سال یا جزای نقدی است. همچنین کلاهبرداری رایانهای مشمول ماده ۱۳ همین قانون بوده و مجازات حبس تا پنج سال و جزای نقدی معادل وجه تحصیلشده را در پی دارد».
وی میافزاید: نکته مهم این است که در بسیاری از موارد، سرورهای مورد استفاده کلاهبرداران در خارج از کشور قرار دارند و ردیابی و دستگیری عاملان اصلی با چالشهای جدی حقوقی و فنی مواجه است؛ همکاری بینالمللی در این زمینه همچنان ضعیف است و این خلأ قانونی، عملاً به نفع مجرمان تمام میشود.
نقش نهادهای متولی؛ اقدامات و چالشها
پلیس فتا فراجا بهعنوان متولی اصلی مبارزه با جرایم سایبری در کشور، در سالهای اخیر اقدامات قابلتوجهی در این زمینه انجام داده است. راهاندازی سامانه گزارشدهی آنلاین، افزایش تعداد کارشناسان فنی و برگزاری دورههای آموزشی برای شهروندان از جمله این اقدامات است. با این حال، کارشناسان معتقدند که سرعت رشد جرایم سایبری بسیار بیشتر از سرعت توسعه زیرساختهای مقابلهای است. سازمان فناوری اطلاعات ایران نیز از طریق مرکز ماهر، بهصورت مداوم هشدارهای امنیتی منتشر میکند و آسیبپذیریهای شناساییشده را به اطلاع عموم میرساند. اما به اعتقاد بسیاری از فعالان حوزه فناوری، این هشدارها اغلب به گوش مخاطب عام نمیرسد و زبان فنی آنها ممکن است برای توده جامعه کمی پیچیده باشد. قوه قضائیه نیز از طریق سامانه عدلیران و روابط عمومی خود، بارها اعلام کرده که ابلاغیههای قضایی صرفاً از طریق سامانه رسمی و با احراز هویت قابل مشاهده هستند. با این حال، تکرار این اطلاعرسانیها در رسانههای پرمخاطب و پیامرسانها همچنان لازم و ضروری است و قوه قضائیه میتواند در این زمینه اهتمام بیشتری داشته باشد.
تحلیل کارشناسی؛ ریشههای اجتماعی و اقتصادی
«امیر رشیدی»، جامعهشناس و پژوهشگر فضای مجازی دانشگاه تهران، در تحلیل این پدیده میگوید: کلاهبرداریهای سایبری صرفاً یک مسئله فنی نیستند؛ ریشههای عمیق اجتماعی و اقتصادی دارند.
وی میافزاید: تورم، بیکاری و ناامنی اقتصادی، بخشی از نیروی انسانی مورد نیاز این باندها را تأمین میکند؛ از سوی دیگر، سطح پایین آگاهی دیجیتال در جامعه، شهروندان را به طعمههای آسانی تبدیل کرده است.
نکته نگرانکننده این است که این کلاهبرداریها دیگر کار یک یا دو فرد نیست؛ بلکه بهصورت شبکهای و سازمانیافته انجام میشوند. هر بخش از فرآیند، از هک گرفته تا طراحی صفحات جعلی و برداشت وجه، توسط فرد یا گروه متفاوتی انجام میشود و این امر ردیابی را بسیار دشوار میسازد. با وجود اینکه عملکرد پلیس فتا فراجا در این زمینه ارزشمند، چشمگیر و منسجم بوده، اما توجه هرچه بیشتر به کلاهبرداریهای مجازی ضروری به نظر میرسد و اهتمام هرچه بیشتر پلیس را در این زمینه میطلبد.
راهکارهای پیشگیرانه؛ سپر دفاعی شهروندان
کارشناسان امنیت سایبری مجموعهای از توصیههای عملی را برای محافظت در برابر این نوع کلاهبرداریها ارائه میدهند که مهمترین رئوس و سرفصلهای آن به شرح زیر است:
فعالسازی تأیید دو مرحلهای؛ مهمترین و سادهترین اقدام، فعالسازی قابلیت تأیید دو مرحلهای در تلگرام و سایر پیامرسانهاست؛ در حقیقت با این کار، حتی در صورت سرقت رمز عبور، مهاجم بدون دسترسی به کد دوم نمیتواند وارد حساب شود.
عدم کلیک بر لینکهای مشکوک؛ هرگز بر روی لینکهای ارسالی از طریق پیامرسانها، حتی از سوی مخاطبان آشنا، کلیک نکنید. در صورت دریافت پیام مشکوک، ابتدا از طریق تماس تلفنی با فرستنده، صحت پیام را تأیید کنید.
شناخت سامانههای رسمی؛ ابلاغیههای قضایی صرفاً از طریق سامانه «adliran.ir» و با ورود به حساب کاربری شخصی قابل مشاهده هستند؛ همچنین هیچ نهاد قضایی از طریق تلگرام، واتساپ، یا پیامک، لینک ابلاغیه ارسال نمیکند و باید به این موضوع عمیقا توجه کرد.
عدم وارد کردن اطلاعات بانکی در صفحات ناشناس؛ درگاههای پرداخت رسمی همواره دارای نماد اعتماد الکترونیکی (اینماد) و آدرس «https» هستند؛ در صورت مشاهده هرگونه صفحه پرداخت مشکوک، فوراً آن را ببندید.
بهروزرسانی مداوم نرمافزارها؛ سیستمعامل و اپلیکیشنهای خود را همواره به آخرین نسخه بهروزرسانی کنید تا آسیبپذیریهای امنیتی شناختهشده برطرف شوند.
گزارشدهی فوری؛ در صورت مواجهه با کلاهبرداری سایبری، فوراً موضوع را به پلیس فتا از طریق سایت cyberpolice.ir یا شماره ۰۹۶۳۸۰ گزارش دهید؛ هرچه گزارش سریعتر باشد، احتمال ردیابی و بازگرداندن وجه بیشتر است. حقیقتا در این زمینه پلیس فتای فراجا عملکرد فوق العادهای را بر جای گذاشته و گزارشهای میدانی رضایت از پلیس فضای مجازی را برای مقابله با جرمهای سایبری به خوبی نشان داده است.
نقش رسانهها و آموزش عمومی
یکی از خلأهای اصلی در مقابله با کلاهبرداریهای سایبری، ضعف در آموزش عمومی و اطلاعرسانی مؤثر است. بسیاری از شهروندان، بهویژه در مناطق روستایی و میانسالان و سالمندان، آگاهی کافی از تهدیدات فضای مجازی ندارند. کارشناسان معتقدند که صداوسیما، خبرگزاریها و نهادهای آموزشی باید برنامههای مدون و مستمری برای ارتقای سواد دیجیتال شهروندان داشته باشند.
تحلیلگران معتقدند که آموزش سواد دیجیتال نباید به یک کارگاه یکروزه محدود شود. باید در هر بستری و هر مکانی از جمله مدارس، دانشگاهها، مساجد، و رسانههای جمعی بهصورت مستمر و با زبان ساده تکرار شود. تا زمانی که شهروند نداند ابلاغیه قضایی از تلگرام نمیآید، هر روز قربانیان جدیدی خواهیم داشت.
ضرورت اقدام هماهنگ ملی برای مقابله با مجرمین سایبری/آگاهی بخشی و اقدامات اجرایی دو ستون اصلی مقابله با کلاهبرداری مجازی
پدیده کلاهبرداری اینترنتی با سوءاستفاده از نام عدلیران و هک تلگرام و کلاهبرداریهای گوناگون اینترنتی به طرق مختلف، نمونهای روشن از تکامل جرایم سایبری در ایران است. مجرمان، همگام با توسعه فناوری و تغییر عادات کاربران، شیوههای خود را بهروز میکنند و بعضا از نقاط ضعف، شکافها و ناآگاهی شهروندان بهره میبرند. مقابله مؤثر با این تهدید، نیازمند اقدام هماهنگ و چندجانبه است؛ تقویت زیرساختهای فنی پلیس فتا، تشدید مجازاتها و رفع خلأهای قانونی، افزایش همکاریهای بینالمللی برای ردیابی سرورهای خارجی، ارتقای سواد دیجیتال شهروندان از طریق آموزش عمومی و مسئولیتپذیری بیشتر پلتفرمهای پیامرسان در قبال امنیت کاربران ایرانی؛ تا آن زمان، هوشیاری فردی و رعایت اصول اولیه امنیت سایبری، همچنان مؤثرترین سپر دفاعی شهروندان در برابر این تهدیدات خواهد بود. شهروندان باید به خاطر داشته باشند که در فضای مجازی، «اعتماد» گرانترین دارایی است و نباید آن را بهسادگی در اختیار هر پیام و لینکی قرار دهند. پلیس و شهروندان هم به عنوان دو عامل بازدارنده در مقابل کلاهبرداری اینترنتی با هم افزایی و همکاری متقابل میتوانند محکم در مقابل مجرمین بایستند و به نظر میرسد میتوان با کلاهبرداری اینترنتی به خوبی مقابله کرد.
انتهای پیام/281
