معرفی چاپ ۱۵۹۳ «قانون در طب» ابنسینا/ پیوند پزشکی اسلامی و صنعت چاپ اروپا
به گزارش گروه فرهنگ دفاعپرس، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناختهشده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقهمندان معرفی میکند.
شماره شصتوپنجم این مجموعه به مناسبت یک شهریور، روز پزشک، به معرفی کتاب «کتب القانون فی الطب، کتاب النجاة و مختصر الشفا» اثر ابوعلی حسین بن عبدالله بنسینا، مشهور به شیخالرئیس، اختصاص یافته است. این مجموعه در سال ۱۵۹۳ میلادی به زبان عربی در شهر رم و در چاپخانه مدیچی منتشر شد و از نخستین و مهمترین نمونههای چاپ آثار علمی عربی در اروپا به شمار میرود.
«قانون در طب» یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین آثار پزشکی در تاریخ علم است. ابنسینا این اثر را با گردآوری و نظاممندکردن دانش پزشکی پیش از خود، بهویژه آموزههای بقراط و جالینوس، و بهرهگیری از تجربهها و مشاهدات پزشکی خویش تألیف کرد. اهمیت این کتاب تنها به گستردگی مطالب آن محدود نمیشود، بلکه نظم، طبقهبندی دقیق مباحث و شیوه تحلیلی مؤلف در بررسی بیماریها، داروها و روشهای درمانی نیز بر ارزش آن افزوده است.
«قانون در طب» برای چندین قرن در سرزمینهای اسلامی و مراکز علمی اروپا از منابع مهم آموزش پزشکی بود و نقش قابل توجهی در انتقال دانش پزشکی میان جهان اسلام و اروپا ایفا کرد. ترجمه این اثر به زبان لاتین نیز آن را در دسترس پزشکان و دانشپژوهان اروپایی قرار داد و زمینه تأثیرگذاری آن بر آموزش و مطالعات پزشکی را فراهم ساخت.
این کتاب در پنج بخش اصلی تنظیم شده است. بخش نخست به مبانی کلی پزشکی، ساختار و کارکرد بدن، مزاجها، اخلاط، عوامل مؤثر بر سلامت و اصول حفظ تندرستی میپردازد. بخش دوم به داروهای مفرد اختصاص دارد و ویژگیها و خواص مواد دارویی گوناگون را بررسی میکند.
در بخش سوم، بیماریهای اندامهای مختلف بدن از سر تا پا بهصورت منظم شرح داده شده است. بخش چهارم به بیماریهای عمومی، از جمله تبها، مسمومیتها و عوارضی میپردازد که به عضو خاصی محدود نیستند و بخش پنجم نیز به معرفی داروهای مرکب و شیوه تهیه و ترکیب آنها اختصاص دارد.
مشاهده، تجربه و استدلال در سراسر «قانون در طب» جایگاهی ویژه دارد. ابنسینا کوشیده است مطالب پراکنده پزشکی را در قالب نظامی منسجم و آموزشی تدوین کند. ازاینرو، این اثر افزون بر ارزش پزشکی، نمونهای برجسته از شیوه طبقهبندی و سازماندهی دانش در تمدن اسلامی به شمار میرود.
یکی از مهمترین رویدادها در تاریخ انتشار «قانون در طب»، چاپ متن عربی آن در سال ۱۵۹۳ میلادی در شهر رم است. این نسخه در چاپخانه مدیچی یا Typographia Medicea منتشر شد و بهعنوان نخستین چاپ عربی «قانون» در غرب شناخته میشود. انتشار متن اصلی کتاب در دورهای که چاپ آثار عربی در اروپا هنوز در مراحل آغازین خود قرار داشت، بر اهمیت تاریخی و کتابشناختی این چاپ افزوده است.
چاپخانه مدیچی برای انتشار آثار عربی از حروف چاپی ویژه استفاده میکرد و چاپ «قانون در طب» نمونهای شاخص از توانایی فنی این مرکز در بازنمایی متون عربی با فناوری چاپ اروپایی به شمار میرود. متن کتاب از راست به چپ و درون کادر چاپ شده و در بخشهایی از آن نیز سرلوحها و آرایههای چوبی به کار رفته است.
در کنار «قانون در طب»، «کتاب النجاة» نیز در این مجموعه آمده است. «نجات» خلاصهای از مباحث اثر بزرگ فلسفی ابنسینا، «الشفاء»، است و موضوعاتی در حوزه منطق، طبیعیات و الهیات را دربر میگیرد. قرارگرفتن این دو اثر در کنار یکدیگر، تصویری از گستره دانش و اندیشه ابنسینا در پزشکی و فلسفه ارائه میکند.
نسخه حاضر با قدمتی بیش از چهارصد سال، از نظر تاریخی، علمی و کتابشناختی ارزش ویژهای دارد. اهمیت آن تنها به قدمت اثر محدود نمیشود، بلکه قرارگرفتن آن در شمار نخستین چاپهای عربی یک اثر بزرگ علمی در اروپا، این نسخه را به سندی مهم از تاریخ چاپ و انتقال دانش میان جهان اسلام و اروپا تبدیل کرده است.
این مجموعه امروزه افزون بر جایگاه برجستهاش در تاریخ پزشکی و فلسفه، از منابع ارزشمند پژوهش در حوزه تاریخ علم، تاریخ چاپ، ابنسیناپژوهی، مطالعات تمدن اسلامی و مناسبات علمی و فرهنگی میان جهان اسلام و اروپا به شمار میرود.
صفحاتی از این اثر برای بهرهمندی پژوهشگران و علاقهمندان در پیوست خبر منتشر شده است.
انتهای پیام/ 121
