بررسی ابعاد سفر قالیباف به عراق؛ از رایزنیهای سیاسی تا پیگیریهای امنیتی
گروه سیاسی دفاعپرس: سفر سهروزه محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، به عراق در شرایطی انجام شد که روابط تهران و بغداد تحت تأثیر تحولات امنیتی منطقه، جنگ اخیر و تلاش برای شکلگیری نظم جدید منطقهای قرار دارد. قالیباف در این سفر که از ۲۸ تا ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ به طول انجامید، در بغداد با رئیسجمهور، نخستوزیر، رئیس مجلس، رئیس شورای عالی قضایی و مشاور امنیت ملی عراق دیدار کرد، در نشست فعالان اقتصادی ایران و عراق حضور یافت و سپس با سفر به کربلا و نجف، در مراسم چهلمین روز تدفین رهبر شهید انقلاب حضور پیدا کرد و از حرمهای مطهر و مزار شهدای مقاومت نیز زیارت و بازدید داشت. محور اصلی پیامهای او در این سفر، تأکید بر پیوند راهبردی ایران و عراق، مخالفت با حضور و مداخله قدرتهای خارجی، توسعه همکاریهای اقتصادی و امنیتی و تأکید بر نقش دو کشور در تحولات آینده منطقه بود.
روز اول؛ بغداد و آغاز رایزنیهای سطح بالا
محمدباقر قالیباف صبح چهارشنبه ۲۸ مرداد در رأس یک هیأت بلندپایه پارلمانی وارد بغداد شد. هدف اعلامشده این سفر، گفتوگو درباره تحولات منطقه و توسعه همکاریهای ایران و عراق در حوزههای مختلف بود. سفر در شرایطی انجام شد که تحولات امنیتی منطقه و جنگ اخیر، موضوع روابط تهران و بغداد را از سطح روابط دوجانبه فراتر برده و مسائل امنیتی، حضور نیروهای خارجی و آینده نظم منطقهای را به یکی از موضوعات اصلی تبدیل کرده است.
نخستین برنامههای قالیباف در بغداد با استقبال رسمی و دیدارهای سیاسی آغاز شد. او با رئیس پارلمان عراق دیدار و درباره روابط پارلمانی و تحولات منطقه گفتوگو کرد. در دیدار با مقامهای عراقی، رئیس مجلس ایران بر اهمیت روابط تهران و بغداد تأکید کرد و آمریکا و جنگ منطقهای را از عوامل ایجاد ناامنی و اخلال در روند عادی تجارت در منطقه دانست.
یکی از مهمترین دیدارهای روز نخست، ملاقات با رئیسجمهور عراق بود. در این دیدار، قالیباف درباره تحولات منطقه و نقش ایران و عراق در شرایط جدید سخن گفت و تأکید کرد که هدف آمریکا از حضور و مداخله در منطقه را باید در چارچوب منافع اقتصادی و تلاش برای بهرهبرداری از منابع کشورهای منطقه دید. در مقابل، رئیسجمهور عراق بر ضرورت پایان دادن به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» در روابط ایران و آمریکا تأکید کرد؛ موضوعی که نشان میدهد بغداد تلاش دارد ضمن حفظ روابط خود با تهران، از گسترش تنشهای منطقهای نیز جلوگیری کند.
قالیباف سپس با نخستوزیر عراق دیدار کرد. در این ملاقات، مجموعهای از مسائل دوجانبه و ظرفیتهای همکاری میان دو کشور مورد بررسی قرار گرفت. رئیس مجلس ایران با اشاره به پیوندهای تاریخی، جغرافیایی و مذهبی دو کشور گفت ایران و عراق ظرفیتهای گستردهای برای همکاری دارند و تهران در کمک به عراق میان شیعه، سنی، کرد، عرب و غیرعرب تفاوتی قائل نبوده است. او همچنین تأکید کرد که ایران و عراق در شرایط سخت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
در این دیدار، موضوع مبارزه با داعش و نقش ایران در حمایت از عراق نیز مورد اشاره قرار گرفت. نخستوزیر عراق ضمن قدردانی از حمایتهای ایران، بهویژه در مبارزه با داعش، بر اهمیت روابط دو کشور تأکید کرد. این بخش از سفر را میتوان یکی از نقاط مهم در بازخوانی همکاریهای امنیتی دو کشور دانست؛ همکاریای که از نگاه تهران بخشی از سابقه مشترک دو کشور در مقابله با تهدیدات امنیتی منطقه محسوب میشود.
قالیباف در پایان روز اول، علاوه بر رایزنیهای سیاسی، به کاظمین رفت و حرم امام موسی کاظم (ع) و امام جواد (ع) را زیارت کرد. این برنامه تا بامداد روز پنجشنبه ادامه داشت و عملاً آغاز بخش مذهبی سفر نیز از همینجا رقم خورد.
روز دوم؛ از رایزنیهای امنیتی و اقتصادی بغداد تا کربلا
دومین روز سفر، پنجشنبه ۲۹ مرداد، با دیدار قالیباف و هیأت پارلمانی ایران با فائق زیدان، رئیس شورای عالی قضایی عراق، آغاز شد. در این دیدار مسائل مرتبط با همکاریهای قضایی و حقوقی و روابط دو کشور مورد بحث قرار گرفت. قرار گرفتن این دیدار در کنار ملاقاتهای سیاسی و امنیتی نشان میداد که سفر قالیباف تنها بر روابط پارلمانی متمرکز نیست و مجموعهای از لایههای روابط تهران و بغداد را پوشش میدهد.
پس از آن، قالیباف با مشاور امنیت ملی عراق دیدار کرد. همکاریهای امنیتی میان دو کشور و تحولات منطقهای از محورهای این دیدار بود. اهمیت این ملاقات از آن جهت بود که مسائل امنیتی در روابط ایران و عراق طی سالهای گذشته جایگاه ویژهای داشته و پس از جنگ اخیر، موضوع آینده حضور نیروهای خارجی در عراق و معماری امنیتی منطقه اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
اما بخش اقتصادی روز دوم نیز اهمیت ویژهای داشت. قالیباف در نشست هماندیشی فعالان اقتصادی ایران و عراق حضور پیدا کرد و بر ضرورت عبور روابط اقتصادی دو کشور از سطح ظرفیتها و شعارها به مرحله عملیاتی تأکید کرد. او گفت توسعه روابط دوجانبه نیازمند یک نقشه راه دقیق است و امنیت و اقتصاد را دو بال یکدیگر دانست.
یکی از صریحترین اظهارات قالیباف در این نشست، تأکید بر ارتباط مستقیم قدرت اقتصادی با امنیت ملی بود. او هشدار داد که صرف برخورداری از قدرت نظامی برای دوام یک کشور کافی نیست و اگر مردم از نظر اقتصادی در وضعیت نامناسب قرار داشته باشند و گردش مالی و رشد اقتصادی شکل نگیرد، قدرت نظامی به تنهایی نمیتواند ضامن پایداری باشد.
قالیباف همچنین پیشنهاد کرد برای حل مشکلات فعالان اقتصادی دو کشور، نقشه راهی مشخص و کاربردی در حوزه تجارت و اقتصاد تدوین شود. بر اساس گزارشهای منتشرشده، مقرر شد هیأتی از اتاق بازرگانی عراق به ایران سفر کند و با کارشناسان اتاق بازرگانی و فعالان اقتصادی ایران درباره موانع و مشکلات همکاریها گفتوگو کند. این موضوع از جمله خروجیهای عملی اقتصادی سفر محسوب میشود.
رئیس مجلس همچنین به ظرفیت نیروی انسانی مناطق مرزی ایران اشاره کرد و گفت عراق میتواند از توان فنی و تخصصی نیروی کار ایرانی استفاده کند؛ بنابراین یکی از محورهای اقتصادی مورد تأکید او، افزایش نقش بخش خصوصی، تسهیل تجارت و استفاده از ظرفیتهای مرزی و انسانی دو کشور بود.
در ادامه روز دوم، قالیباف از بغداد راهی کربلا شد. او در بدو ورود به زیارت حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع) رفت و با تولیت آستان عباسی دیدار کرد. سپس در مراسم چهلمین روز تدفین رهبر شهید انقلاب که در کربلای معلی برگزار شد، به نمایندگی از رهبر معظم انقلاب حضور یافت.
قالیباف در مراسم کربلا، حضور مردم عراق در آیینهای تشییع شهدای ایران را مورد تقدیر قرار داد و بر پیوند عمیق دو ملت تأکید کرد. او همچنین روابط ایران و عراق را ناگسستنی توصیف کرد و گفت تلاشها برای ایجاد شکاف میان دو ملت ناکام خواهد ماند.
یکی از مهمترین بخشهای سخنان او در کربلا، تأکید بر استمرار همکاری و مقاومت مشترک ایران و عراق بود. قالیباف با اشاره به مبارزه مشترک دو کشور علیه داعش و تحولات جنگ اخیر، گفت ایران و عراق در مقابل استکبار خواهند ایستاد و مسیر مبارزه با آمریکا و اسرائیل ادامه خواهد داشت.
روز سوم؛ نجف، شهدای مقاومت و جمعبندی سفر
سومین و آخرین روز سفر، جمعه ۳۰ مرداد، با حضور قالیباف در نجف اشرف همراه شد. یکی از نخستین برنامههای او در این شهر، زیارت حرم حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) بود.
قالیباف همچنین در قبرستان وادیالسلام نجف بر مزار شهید ابومهدی المهندس و دیگر شهدای مقاومت عراق حاضر شد و به آنان ادای احترام کرد. حضور در مزار ابومهدی المهندس، بهعنوان یکی از نمادهای همکاری ایران و عراق در مبارزه با داعش، بار دیگر وجه امنیتی و هویتی سفر را در کنار وجه دیپلماتیک آن برجسته کرد.
قالیباف در نجف از نقش مشترک شهیدان حاج قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس در پیوند میان دو ملت سخن گفت و تأکید کرد خون این دو شهید، پیوند ملتهای ایران و عراق را ماندگار کرده است. او همچنین حضور مردم عراق در مراسم تشییع شهدای ایران را نشانهای از عمق روابط مردمی دو کشور دانست.
در ادامه، رئیس مجلس در وادیالسلام بر مزار سردار رئیسعلی دلواری نیز حاضر شد و به این چهره تاریخی مبارزه با استعمار انگلیس ادای احترام کرد. این برنامه، وجه دیگری از پیام سیاسی سفر را نشان میداد: تأکید بر سابقه تاریخی مقاومت مردم ایران در برابر قدرتهای خارجی و پیوند دادن آن با گفتمان استقلال و مقاومت در روابط امروز تهران و بغداد.
قالیباف در پایان سفر و پس از بازگشت به تهران، ارزیابی خود از رایزنیها را مثبت توصیف کرد و فضای مذاکرات با مقامهای ارشد عراق را «صمیمی، گرم و برادرانه» دانست. او همچنین گفت نیروهای خارجی در آستانه خروج نهایی و قطعی از عراق قرار دارند؛ گزارهای که نشان میدهد یکی از موضوعات مهم مورد توجه هیأت ایرانی در این سفر، آینده حضور نیروهای خارجی و نقش آنها در معماری امنیتی عراق بوده است.
در مجموع، سفر سهروزه قالیباف را میتوان در چهار سطح تحلیل کرد: سیاسی، امنیتی، اقتصادی و مردمی ـ مذهبی.
از منظر سیاسی، یکی از مهمترین پیامهای سفر قالیباف را باید در تلاش تهران برای تقویت نقش عراق در معادلات پساجنگ منطقهای جستوجو کرد. مجموعه دیدارهای رئیس مجلس با عالیترین مقامهای سیاسی، امنیتی و قضایی عراق نشان میدهد که تهران صرفاً به دنبال حفظ روابط دوجانبه نیست، بلکه میکوشد بغداد را بهعنوان یکی از بازیگران مؤثر در ترتیبات امنیتی و سیاسی جدید منطقه در کنار خود داشته باشد. تأکید قالیباف بر کاهش نقش قدرتهای فرامنطقهای، ضرورت اتکای کشورهای منطقه به ظرفیتهای داخلی و همچنین اشاره او به خروج نیروهای خارجی از عراق، در همین چارچوب قابل ارزیابی است. به بیان دیگر، سفر بغداد را میتوان بخشی از رایزنیهای تهران برای تثبیت روابط با همسایهای دانست که هم از نظر جغرافیایی و هم از منظر سیاسی و امنیتی، در معادلات آینده منطقه اهمیت ویژهای دارد. تهران تلاش کرد نشان دهد عراق همچنان یکی از شرکای مهم ایران در معادلات منطقهای است. دیدار با رئیسجمهور، نخستوزیر، رئیس مجلس و دیگر مقامهای عالیرتبه عراق نشاندهنده تلاش برای حفظ کانالهای مستقیم گفتوگو در شرایطی است که منطقه پس از جنگ اخیر وارد مرحلهای جدید شده است.
در سطح امنیتی، دیدار با مشاور امنیت ملی و رئیس شورای عالی قضایی عراق، در کنار گفتوگو درباره حضور نیروهای خارجی و تحولات منطقه، نشان داد موضوع امنیت در روابط دو کشور همچنان جایگاه محوری دارد. پیام اصلی قالیباف در این بخش این بود که ایران و عراق باید امنیت خود را تا حد امکان بر ظرفیتهای درون منطقهای و همکاری میان کشورهای منطقه استوار کنند.
در سطح اقتصادی، شاید مهمترین نکته سفر تلاش برای تبدیل روابط اقتصادی از یک ظرفیت بالقوه به یک برنامه عملیاتی بود. تأکید بر تدوین نقشه راه اقتصادی، حل مشکلات فعالان بخش خصوصی، استفاده از ظرفیت نیروی انسانی مناطق مرزی و برنامهریزی برای نشستهای بعدی فعالان اقتصادی نشان میدهد که تهران به دنبال آن است که روابط اقتصادی را به یکی از پایههای پایدار روابط دوجانبه تبدیل کند؛ و در نهایت، وجه مردمی و مذهبی سفر در کربلا و نجف قرار داشت. حضور قالیباف در مراسم چهلمین روز تدفین رهبر شهید انقلاب، زیارت حرمهای کاظمین، کربلا و نجف و حضور بر مزار ابومهدی المهندس و رئیسعلی دلواری، سفر را از یک مأموریت صرفاً دیپلماتیک خارج کرد و به نمایش پیوندهای تاریخی، مذهبی و اجتماعی دو ملت تبدیل کرد.
از این منظر، سفر سهروزه قالیباف را میتوان تلاشی برای ترسیم تصویری چندلایه از روابط تهران و بغداد دانست؛ رابطهای که از یک سو بر امنیت و همکاری در برابر تهدیدات مشترک، از سوی دیگر بر توسعه اقتصادی و تجارت و در سطح سوم بر پیوندهای تاریخی و مذهبی دو ملت استوار شده است. مهمترین پیام سیاسی سفر نیز این بود که تهران میخواهد عراق را نه صرفاً بهعنوان یک همسایه، بلکه بهعنوان یکی از بازیگران مؤثر در شکلگیری نظم جدید منطقهای تعریف کند؛ نظمی که از نگاه قالیباف باید نقش قدرتهای خارجی در آن کاهش یافته و همکاری کشورهای منطقه در آن افزایش یابد.
در مقابل، موضع مقامهای عراقی نیز نشان داد بغداد ضمن تأکید بر روابط نزدیک با تهران، نسبت به تداوم تنش منطقهای حساس است و خواهان عبور از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» است؛ بنابراین میتوان گفت سفر قالیباف در نقطه تلاقی دو ضرورت انجام شد: حفظ و تعمیق روابط راهبردی ایران و عراق از یک سو و مدیریت تنشهای منطقهای از سوی دیگر.
در کنار ابعاد سیاسی و امنیتی، بخش اقتصادی سفر نیز حامل یک پیام مهم بود؛ اینکه روابط ایران و عراق نباید صرفاً در سطح همکاریهای سیاسی و مناسبات مناسبتی باقی بماند. قالیباف در نشست فعالان اقتصادی دو کشور، با پیوند دادن اقتصاد و امنیت، بر ضرورت رفع موانع تجاری و تدوین یک نقشه راه عملیاتی تأکید کرد. این موضوع با توجه به ظرفیت بالای بازار عراق برای صادرات کالا و خدمات ایرانی، اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین، پیشنهاد تشکیل نشستهای تخصصی میان اتاقهای بازرگانی دو کشور و پیگیری مشکلات فعالان اقتصادی را میتوان یکی از خروجیهای عملی سفر دانست. در صورت تبدیل این رایزنیها به سازوکارهای اجرایی، روابط اقتصادی تهران و بغداد میتواند به یکی از پایههای مهم تثبیت روابط دوجانبه در شرایط جدید منطقه تبدیل شود.
در نهایت، خروجی سفر را باید بیش از یک مجموعه دیدار تشریفاتی دانست. رایزنی مستقیم با عالیترین مقامهای سیاسی، امنیتی و قضایی عراق، پیگیری همکاریهای اقتصادی، حضور در مراسم کربلا و دیدار با فعالان و چهرههای مختلف عراقی، مجموعهای از پیامهای همزمان را منتقل کرد: تهران روابط خود با بغداد را راهبردی میداند، همکاری اقتصادی را مکمل امنیت میبیند، بر استمرار پیوندهای مردمی تأکید دارد و معتقد است ایران و عراق میتوانند در شکلدهی به آینده منطقه نقش مستقلی از قدرتهای خارجی ایفا کنند.
انتهای پیام/381
